Экономика • 25 Мамыр, 2020

Ет экспорттайтын елде ет қымбат...

146 рет көрсетілді

Бұрын табақ-табақ ет аспаса асқазаны жұбана қоймайтын ағайын бүгінде үнемдеп жеуге көшкен. Өйтпегенде ше, дүкен сөрелеріндегі сиыр етінің килосы 2500-3000 теңгеден кем емес. Отбасылық табысы жүз мың теңгеден сәл асатындар қазір сүйек-саяқты сатып алып, сорпа қылуға мәжбүр болып отыр. Ет экспорты бойынша әлемге әлеуетін таныта бастаған елде еттің мұнша қымбаттау себебі не?

Өткен 2019 жылы еліміз шетелге 53 мың тонна таза ет экспорттаған екен. Бұл – енді дос сүйініп, дұшпан күйінетін көрсеткіш. Ет өнімдерінің экспорты да 10 мың тоннадан асып жығылыпты. Қол жеткізген көрсеткіш жақсы ғой, әрине! Бірақ ішкі нарықтағы еттің бағасын көргенде қанша жерден оптимист болсаң да, көңілің түсе береді. Өйткені жасыратыны жоқ, етті еркінше алып жеуге халықтың көбінің қалтасы көтермейді. Бұрын да аса арзан емес еді. Әйтсе де, ауылдағы мал баққан ағайынның бейнеті мол еңбегін еске алғанда, іштей лажсыз келісетін едік. Қазіргі бағаны қанша ақтайын десең де, көңілге қонбайды.

Қазақстанда бәлкім мал азайып кеткен шығар? Осы оймен Ауыл шаруа­шы­лығы министрлігіне хабарласып, соң­ғы көрсеткіштерге көз жүгірткен­біз. Құдай­ға шүкір, мал басында, әсіресе мүйізді ірі қарада аз-мұз өсім тіркеліпті. Мәселен, 2017 жылы елімізде 7 миллион 100 мың ірі қара есепке алынса, биыл үш жүз мың басқа көбейіпті. Жылқы 2,5 млн, ұсақ мал (қой-ешкі) 18,3 миллион болған. Мал санында кему жоқ, жыл­дан-жылға ақы­рын өсіп келеді. Маман­дар негізі Қазақ­стандағы жалпы төрт түлік­тің санын қазіргісінен екі есеге өсіруге мүм­кіндік бар екенін, біз сол мүмкін­дігі­мізді пайдалана алмай келе жатқанымызды айтады. Жә, бұл – енді бөлек әңгіменің еншісі.

Сонда өрісі малға толған елімізде ет бағасы неге қымбаттап кетті? Бұл қай­дан кел­ген тапшылық? Осы мәселеге аса алаң­­даушылық білдірген Үкімет  биыл­ғы қаңтар айының соңында шетелдер­ге тірі малды экспорттауға тыйым салып еді. «Қазақстан ет одағы» бірлес­тігі бұл шешім­ге қарсы тұрып, кәдім­гідей шала бү­лін­ді. «Еліміздегі ет баға­сы­ның қым­ба­т­тауы­на бұл саладағы экс­порт­тың еш­­­қан­­дай әсері жоқ. Бар мәселе алып­са­­та­р­­лар мен делдалдарда. Шаруа қожа­лық­­­­тарының мал, ет өнімдерін дүкен сөре­­­­леріне жеткізуді тиімді жолдарын ұйым­­­д­ас­тыру керек. Бізде осындай жүйе жол­ға қойылмаған» деген уәждерін алға тартты.

Бірден айту керек, Үкімет дер кезінде, дұрыс амал қолданды. Әрине шарықтап кеткен ет бағасын арзандатуға бұл тыйым айтарлықтай септігін тигізген жоқ. Бірақ болашақ­та болуы мүмкін бұдан да сорақы жағдайдың алдын алды. Экспорттық әлеуетті қолына алған аз ғана топ өткен бір жылдың ішінде 156 мың тірі малды экспортқа айдап жіберіпті. Ең сорақысы, осының он мыңнан астамы аналық бас болып шықты. Бұл цифрды біз «тисе терекке, тимесе бұтаққа» деп аспаннан алып айғайлатып отыр­ғанымыз жоқ. «Он мыңнан астам аналық мал қалайша экспортқа шығып кетті?» деген сұрақты Дүйсенғазы Мусин бастаған бір топ Сенат депутаттары да Үкіметтің алдына көлденең тартты. Содан кейін барып Үкімет экспортты дереу тоқтату жөнінде шешім қабылдаған болатын.

Негізі Үкіметке аналық малдардың шетке сатылып жатқаны былтыр жаз айында белгілі болды. Сол кезде-ақ Ауыл шаруашылығы министрлігі экспортқа тек еркек мал шығарылсын деген талап қойған. Алайда ет саудасының қызы­ғына түскен топ бұл тыйымнан да амал тауып, көптеген аналық бас­ты қағаз жүз­інде «бұқа» деп жазып шек­ара асырып жіберіпті. Осы жағдай да анық­тал­ғаннан кейін барып Үкімет қазір тірі мал экспортына мүлдем тыйым салды.

Енді мына қызыққа қараңыз, өткен бір жыл ішінде шетелге экспортталған 156 мың бас ірі қараның 122 мыңы көр­ші Өзбекстанға кеткен. Сондай-ақ был­­тыр экспортталған 264 мың қой­дың 200 мыңнан астамы да тек Өзбек­стан­ға жөнелтіліпті. Бір жыл ішіндегі экс­порт­тың түгелге жуығы тек көрші Өзбек­станға бағытталуының себебі неде? Сөйтсек көрші Өзбек елінде мал басын көбейту жөнінде арнайы бағдарлама қабыл­­даныпты. Соған сәйкес өзбек фер­мер­лері нөлдік пайызбен мемлекеттен ар­зан несие алып мал басын көбей­туге кіріс­­кен. Екі ел арасында тірі малдың сау­да­сы ерекше қызуының бір себебі осы. Мал басын көбейтуді мақсат тұтқандар, әри­не ұр­ғашы малға басымдық береді. Осы бір қа­рапайым логиканы ескерсек, Өзбек­стан­ға кеткен 122 мың бас малдың тек он мыңы ғана аналық бас болғанына сену қиын.

Не керек, Үкімет дер кезінде ты­йым сал­мағанда, қолымызға құрық ұстап қа­ла­­тын түріміз бар екен. Тірі мал басы, оның ішінде аналық малдың азайға­ны өз ал­дына, еліміздегі ет өндеу кәсіп­орын­дары қарап отырып иек астындағы ши­кі­заттан айырыла бастады емес пе. Соның салдарынан еліміздегі ет өндеуші кәсіп­орындар соңғы жылдары толық қуатын­да жұ­мыс істей алмай келеді. Өнді­ріс­тік қуат­тың бар-жоғы 30-40 пайы­зы ғана пай­даланылады. Одан әрі арттыру­ға шикі­заттың тапшылығы қол байлау.

– Қазір фермерлер де, басқасы да мал­дын ет өндеу кәсіпорындарына емес, бордақылау алаңдарына тапсырады. Өйткені бордақылау алаңдарына мем­ле­кеттен арнайы субсидия бөлінеді. Яғни ол жерге мал тапсырған фермер әр бұқасына шамамен 100 мың теңге­дей субсидия алады. Ет комбинатына тап­сырса, ондай қаржы тимейді. Сон­дық­тан мал тапсырушылардың бәрі қазір бордақылау алаңдарын дұрыс көреді. Соның салдарынан ет комбинаттары қажетті шикізатқа қол жеткізе алмай отыр, – деп түсіндірген еді бұл жағдайды Батыс Қазақстан облысында ет өндеумен айналысатын «Кублей» ком­паниясының құрылтайшысы Талғат Бере­кешев Парламентте аграрлық сала­ның мәселесіне қатысты өткен кеңесте.

Міне, мәселе қайда жатыр?! Елі­мізде ет комбинаттары шаруа қожа­лықтарындағы малға, өздеріне қажетті шикізатқа қол жеткізе алмай отыр­ғанда, ішкі нарыққа, ет дүкен­дері­не ауылдағы малдың еті қайдан түс­сін? Мұның бәрі бұл саладағы заң­на­малардың жетілмегенінің салдары. Субсидияның тек бордақылау алаң­дарына бөлінуі ет өндеуші кәсіп­орындар мен бордақылаушылар арасында осындай теңсіз жағдайдағы бәсекелестікті туын­датты. Субсидия алғанда мал бор­дақылау алаңдары толық қуатымен жұмыс істеп тұрса, кәне? Жоқ, олар субсиядия арқылы айна­ладағы фермерлер мен шаруа қожа­лықтарының, жеке ауладағы малдарды көтеріңкі баға­мен алу арқылы пышаққа ілінетін төрт түлікті өздеріне жаппай тартуды ғана жақсы жолға қойып алған. Бұл алаң­дарда өздері мал бордақылаумен ай­на­лыспайды. Оған қажетті азық қоры жеткіліксіз. Керек десеңіз, бізде борда­қы­лау алаң­да­рына жемшөп өсіріп, дайын­дай­тын шаруа­шылықтар да жоққа тән. Сон­дық­тан алдағы басты міндеттің бірі – суб­сидия мәселесін қайта қарау болуға тиіс!

Иә, көрші Өзбекстанның еліміздегі төрт түлікке аңсары ауғалы біздегі экспортшылар да есін жоғалтты. Сарт-сұрт сауда, қып-қызыл ақша есті жоғалтпай қоя ма? Олардың бар мақсаты қазір тірі мал басына бұрын болмаған сұраныс артып тұрғанда молынан пайдалану, молы­нан пайдаға қалу, басқа мақсат жоқ. Ер­тең елдегі мал түгелге жуық көрші елге өтіп, кейін өзіміз екі-үш есе кері баға­сына са­тып алатын жағдайға жетсек те, оларға бәрібір. Қазіргі табыстан, қазіргі пайдадан қалайда құр қалмау керек. Экспортқа кедергі қойған Үкіметке «Қазақстан ет ода­ғы» бірлестігінің әлсін-әлсін қарсы­лық көрсетіп жатқаны сондықтан. Көл-көсір табыстан айырған адамды кім жақсы көреді?

Осыдан тура бір жыл бұрын Парла­мент Мәжілісінде ауыл шараушы­лығының әлеу­етін арттыруға қатысты өткен жиын­­­да Мәжіліс төрағасы Нұр­­лан Нығ­ма­­ту­­лин: «Еліміз бір жыл­­дың ішінде 6 мың тонна ет кон­сер­вісін, 12 мың тонна сиыр етін, 2 мың тонна жылқы етін им­порттаған. Импорт­тың көлемі және жыл­дан-жылға өсіп барады. Мәселен, бұдан бұрын­ғы жылы жылқы етін 900 тонна көлемінде алдырсақ, 2018 жылы 2,5 мың тонна жылқы еті импортталған. Ет өнімдерінің біраз бөлігі де импортпен жеткізілген. Мұны қалай түсінуге болады?» деп сұрақты төтесі­нен қойған болатын. Сол кезде нақты жауабы табылмаған еді. Жауабы бүгін шығып отыр. Еттің бәрі тірідей немесе сойылған күйінде тек экспортқа жөнелтілсе, ет комбинаттары фермерлерден өздеріне шикізат үшін мал ала алмаса, шетелдерден импортталмағанда қайтеді? «Қазақ­­стан ет одағы» бірлестігі бұл жай­­ды шет­тен импортталатын етті тек «бур­гер­лер» дайындау үшін алдырамыз деп жа­қау­ратқанымен, былайғы жұрт­тың бәрі қала базарларында Украина, Параг­вай, Беларуссиядан келген сиыр еті, Арген­тина мен Уругвайдан жеткізілген жыл­қы еті, Ресей мен Моңғолиядан та­сыл­­­ған қой еті сатылатынын жақсы бі­леді. Жаса­н­ды жемшөппен азықтан­ды­ры­­­ла­тын бұл малдардың еті (Ресей мен Моң­ғо­лия­ны бұл қатарға қоспаймыз) бы­лай қара­ғанда семіз болғанымен, біз­дің далада жайылған малдың етімен салыс­тыр­ғанда дәмсіз. Сол себептен бұл елдер етті арзанға экспорттайды. Ал Қазақ­­стан­­ның мал етіне әлемде сұра­ныс жоға­ры, се­бебі біздегі мал таби­ғи жайылым­да өсіп-жетіледі. Экс­порттағы бағасы қым­бат болса да, бас­қасын айтпағанда, Еура­зия­­­лық одаққа мүше елдердің өзі таласып алады.

 Бұл парадокс дегенді қойсаңызшы, миллиондаған гектар жайылымдық жері бар Қазақстанның өз малының еті өз аузына жетпей, шетелдің жасанды азықтармен семіртілген етін қымбат бағаға алып, сорпа жасап, ет асып отыр.

Ет тапшылығы экспортқа байланысты туындап отырғанына тағы бір дәлеліміз, 2000 жылы елімізде төрт миллион мүйізді ірі қара болды. Бұл қазіргіден екі есеге жақын аз. Сол кезде де елімізде еттің баға­сы қазіргід­ей, Үкімет араласатын дең­гейге дейін көтерілмеген еді. Ол уақыт­та ет экспорты­ның көлемі 1-2 мың тон­на ғана болатын.

Осы келтірген мысалдарға қарап, бізді ет экспортына қарсы екен деген пікір туындамауы керек. Ет экс­портының өсуі – сөз жоқ ол да үлкен экономикалық көрсет­кіш. Бірақ елдегі еттің бәрін тек экс­портқа жөнелтіп, ет комбинаттарын ши­кізатсыз қалдыру, ішкі нарықта ет тап­шылығын тудыру, халықты шөміштен қысуға көбірек ұқсайды.

 

Меңдолла ШАМҰРАТОВ,

журналист

 

Соңғы жаңалықтар

Алматы маңында жер сілкінді

Аймақтар • Бүгін, 16:10

Биыл Құрбан айт қалай өтеді?

Қазақстан • Бүгін, 10:17

COVID-19: Жерлеу қалай жүріп жатыр?

Қазақстан • Бүгін, 09:39

Тойды ысыра тұрған жөн

Қоғам • Бүгін, 08:39

Бүгін газет жақсы шығыпты...

Оқиға • Бүгін, 08:15

Рекордты жаңартты

Спорт • Бүгін, 08:07

«Джип-сафари expedition»

Туризм • Бүгін, 08:00

Қоғамдық жауапкершілік қажет

Парламент • Бүгін, 07:57

Ұқсас жаңалықтар