Әдебиет • 03 Маусым, 2020

Мың қырлы Манарбек

183 рет көрсетілді

«Аянбаймын халқымнан, Айны­маймын қалпымнан, Шегінбеймін күн сайын, Жүз мың вагон тартудан» деп рельстің сарт-сұрт дауысымен ас­таса, алып даланы басына көшіріп бара жатқан «Паровоз» Манекеңнің өз ауылы Ақтоғайға бармапты. Міне, пара­докс.

Иә, Манағамызды, атағы жер жар­ған актер, әні әлемді шарлаған саз­гер, дауысы дүниені тең­селт­кен әнші, күйі күңіренген тарихқа жал­ғас­қан дәу­лескер, бір сөзбен айтқанда сегіз қыр­лы, бір сырлы Манарбек Ержанов­ты ай­тып отырмыз.

Манарбек десе көз алдымызға қа­зақ өне­рінің қасиеті сұлбаланады. Оны тудырған қастер­лі халық пен тек­ті топырақ жадыңда жаң­­ғырады.

Арқаның биік төрінде тұрған Ақто­ғайдай аяулы мекенді білмейтін қа­зақ жоқ деп ойлаймыз. Аңыз дала тудырған алыптарды тізбелер бол­сақ, небір асыл азаматтың есімі ерек­ше еске түседі. Көне тарихты күңі­рентпей-ақ, шежі­ренің бергі беттерін парақ­тағанның өзінде үш арысымыз – Әлихан Бөкейхан, Әлім­хан Ермекұлы, Ақбайдың Жақыбынан бастап, Шашубай Қошқарбайұлы, Манарбек Ержанов, Күләш Байсейітова болып кете береді.

Ең қызығы, қазақ өркениетін құ­лаштай өрге сүйрер осыншама алыпты дүниеге әкел­ген әйгілі өңірге әлі күн­ге дейін темір жол тар­тылып, по­йыз бармапты. Әрине, қазақтың алып байтағының қай қиырына темір жол жетіпті, мәселе онда емес. Әрі бері­ден соң бұл Ақтоғайыңыз темірге тәуел­ді я болмаса темір таңсық жұртқа ұқ­самас та еді.

Олай дейтін себебіміз, Арқаның ең биік шыңы – Ақсораң тауының ете­гінде қола дәуірінен тәбәрік таратып жатқан Беғазы-Дәндібай мәдение­тінің көне қорымдары тура осы то­пы­­рақтан менмұндалайды. Темірді ал­ғаш қорытып, арғымақтарын ауыз­дықтаған мекенге темір жол өркениеті кеш те болса жете жатар, алайда ең әуелгі өркениеттің нышаны санала­тын үзеңгіңіз алғаш осы өңірде өндіріл­генін де ұмытпаған жөн.

Жуырда ғаламтордың ғаламат өр­ме­гін тарқатып отырып, қазақтың дүл­дүл өнерпазы Мәдениет Ешекеев­тің орындауындағы «Паровозды» та­ғы бір тыңдадық.

Манекеңнің жүрек қағысы, дереу алған аз тынысымен астаса, жоғары өр­­леген ғажап шығарма, аты айтып тұр­­ғандай формасы бөлек, кез келген әнші қолтықтап кете бермейтіндей құ­рылысы күрделі ән. Шіркін, осы­нау ға­жап туындыны Манарбек аға­ның өзі орын­дап тұрған бейнежазбаны көрсек тіпті ғажап болар еді деп қоямыз!..

Шын мәнінде Манарбек Ержанов­тың бейнесі таспаға түспеді деуге сен­гің келмейді. Бұл ретте архивтерді ақ­та­рып, ағаның асыл бейнесін алашқа қа­уыш­тыруға асық азаматтар жоқ емес. ­Тек құнды құжаттар сақталған ес­кі қоймаларға өнерпаз тұлғаның мұра­сын көзінің қарашығындай сақ­тап жүрген Дәуренбек Әркен­дей бір әншіні алып кірсек жетіп жатыр. Құн­дылықты жоғары бағалайтын жоғары жақ­­тағы ағаларға бұл іс қатты қиын шаруа да емес.

Манарбектің мұрасын зерттеу – қа­зақтың қазынасын түгендеу деп ұққаны дұрыс.

«Бастаушы компартияң» деп бас­талатын «Паровозды» бар қазаққа насихаттауды бас партиямыз Nur Otan қолына алса да қомсынбас едік. Ағаларға аманат осы болар.

 * * *

Манарбек қалдырған мұраны мандытып зерттеп жатқан зерек жандар көп емес. Оның өнерін сөзіміздің басында сегіз қырлы деп қалсақ, бірегей тұлғаның бір қыры күйшілік дарыны болса керек. Ержановтың еңбектерін елеп-екшеп жүретін еңбекқорлардың біреуі әлбетте Жүзбай қарттың Жан­ғалиы. Дара дәулескердің айтуынша Манарбек Ержановтың артында қал­ған күй біршама. Оның ал­ты-жеті күйі бүгінде «Qazaq» радио­сы­ның алтын қорында қаттаулы тұр. Манекеңнің күйшілік өнері сонау Арқа­дағы шертпе күй өнерінің ұлы перзенттері Тәттімбеттен бері қарай жал­ғасады. Манарбектің күйшілігін академик Әлкей Марғұлан да растапты. Ғалымның дерегінше, Мұхтар Әуезов қасына сал-серіден жігіт алады екен. Сол жігіттердің арасында әншіден Әміре, күйшіден Манарбек болатын көрінеді.

Тәттекеңнің «Былқылдағынан» бас­тап, Сармантайдың Ахметжаны қалдырған «58-ші статья» күйіне дейін Манарбек репертуарынан орын алып отырған. Отыз жетінің ойраны ылаң салып тұрған аумалы-төкпелі заман­ның өзінде осы күйлерді Арқа жұрты тығылып тыңдап келген. Басын бәй­геге тіге жүріп бұқара тілегін бұлай орын­дау Манарбек Ержановтың ерен ер­лігі дер едік.

 * * *

1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне таңдап апарған сайдың қызыл тасындай үш жүз өнерпаздың ішінен Мәскеуді есінен тандырған үшеудің бірі – осы Манарбек аға Ержанов болыпты. Оны белгілі өнертанушы, әнші Ерлан Төлеутай қызық қылып айтады.

Кузьмич деген дирижердің таяқ­шасы жоғары көтеріліп қолы талғанша ұзақ тұрыпты. Манарбек Шегенің ария­сын бастағанда көтеріл­ген таяқша ғой. Дауыс көтеріліп алыс­қа самғап кеткен. Жұрттың ішке тартқан демі түгел таусылған. Манар­бек әрі қарай шырқай түскен. Шарық­тап барып: «Тотыдайын таранған, сұңқардайын сыланған, Ару Жібек ар ма екен!..» деп әрі қарай жөнепті.

Орыстың Астафьев деген өнер зерт­теушісі орнынан атып тұрып: «Қазақтың мына жігіті қазақтың сахарасын Мәскеудің сахнасына сыйды­рып жіберді-ау!» деп қол соғыпты. Бірақ сондай кең диапазон, мол тыныс кейін демікпе дертіне шалдығады деп кім ойлаған...

Манағаңның Күләш Байсейітоваға ар­наған «Сайра, бұлбұл» әнінде өзі айт­қандай «Бұлбұлдың өзіне ән мен жыр үйреткен» асқақ өнерпаз құбы­лы­сын құндылықтарымыздың ең асылы деп бағалай білгеніміз абзал.

Сондай-ақ Ержановқа еңселі ес­керткіш керек-ақ... Қарағандының кең көшелерінің бірі осынау биік тұлғаға берілген. Сол көшеге сан қырлы талантты саф алтыннан демей-ақ қояйық, қоладан құйып тұғырға шығарса ел­дігіміздің мәртебесі тіпті асқақтар еді.

Манарбек Ержанов 1936-1953 жыл­­дары Абай атындағы мемлекеттік ака­демиялық опера және балет теа­тры­­­ның сахнасында көптеген рөлді сом­­даған. Сол жауһар туындылардағы кейіпкерлерді кейіптей жүріп қазақ өнерінің қара шаңырағын тіктескен талантқа бір ескерткіш әбден лайық.

Асыл тастың мың қыры болады.

Асыл тұлға да бойына бірнеше өнер­ді сол асыл тас сияқты қатар қон­дырады.

Манарбек мың қырлы талант дей­тініміз де сол.

 

Соңғы жаңалықтар

Білікті басшы, білімді маман

Аймақтар • Бүгін, 08:01

Тағылымы терең кәсіп иесі

Руханият • Бүгін, 07:54

Ғылым әлемін әрлегендер

Руханият • Бүгін, 07:51

Рухани тәуелсіздік бастауы

Руханият • Бүгін, 07:46

Бақытын «Баян сұлудан» тапқан

Аймақтар • Бүгін, 07:44

Полковник ханым

Руханият • Бүгін, 07:41

Әлихан және Алаш аңсары

Руханият • Бүгін, 07:38

Теріскейдің Самалы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар