![«Жақпайды маған сол жерің» (Абайдың кейбір арнаулары хақында)](/media/2020/07/17/77.jpg)
Осы арада айта кеткен жөн, ақынның сонау өткен ғасырымыздың 40-60 жылдары шыққан шығармалар жинағындағы түсініктерді әлі талғажау етіп келе жатқанымыз шындық. Кейінгі жылдарда құрастырылып жатқан ақын жинақтарының бірсыпырасы еш түсініксіз, ал түсінік болған күнде де бұрынғы жинақтардан алынып, айтарлықтай толықтырулар мен жаңартулар көрмей бүгінгі оқырманға ұсынылып жүр. Әрине ол кездегі өлеңге берілген түсініктердің ғылымилығына шек келтірмейміз. Бірақ уақыт озды, бастысы заман өзгеріп, төл әдебиет туралы көзқарасымыз түп-тамырымен басқа арнаға бұрылған шақта Абайдың толық шығармалар жинағын бүгінгі қоғам сұранысына сай кіріспе және толық, әрі мол қамтылған түсініктеме сөзімен ауқымды көлемде құрастырып шығарудың кезі жеткендей. Өйткені өлең тарихына байланысты зерттеу мақалалар, ғылыми айналымға түспеген естеліктер баршылық. Бірақ сол дүниелер жүйеленіп, бір жерге жинақталуы керек. Ол әсіресе «Абаймен рухани қаруландырамыз» деп жүрген жас ұрпақ – мектеп оқушылары үшін қажет.
Қай ақынның шығармасы туралы ой айтпас бұрын, сол шығарманың шығу тарихына бойлап алмай оны талдап түсіндіру бос әурешілік екенін зерттеуші қауым жақсы біледі. Абай өлеңдерінің шығу тарихы, яғни әр өлеңнің жазылу себебі, әсіресе арнау өлеңдері кімге арналды, оның Абайға қандай қатысы бар, табиғат лирикасы болса қай жылы жазылған, қай жердің, қыстаудың, я жайлаудың тасы мен ағашын немесе бұлағын суреттеп отыр, осы өлеңді жазған уақытта ақын қандай көңіл күйде болды, сол шақта Абайдың өмірінде қандай оқиғалар болып жатыр еді, міне, осы мәселелерді бақайшағына дейін анықтап алмай, ақын поэзиясы туралы сөз айту – бос әңгіме болмақ. Демек, Абай өлеңдеріне жазылған түсініктер, сөз жоқ, толықтырылуы және жаңартылуы керек.
Абай поэзиясының көлемді бөлігі – арнау өлеңдер. Жалпы, Абайдың арнау өлеңдері – жеке тақырып ретінде зерттелуі сұранып тұрған абайтану саласындағы ең өзекті мәселе...
Ақынның бізге белгілі қырыққа тарта арнау өлеңдері бар. Осы арнаулардың көбі ащы сынға құрылған. Әрине Әбдірахманға, Оспанға арналған жоқтауларын айтпағанда тіпті бәрі дерлік ащы өлең. Бір қызығы, өлең арналған адамның бәрі – Абайдың жақсы танысы, танысы болғанда жақын араласқан сыйлас, дос, пікірлес адамдары. Ал сонша алысқан, өмір бойы Абайға қарсы боп өткен Оразбайға, қамшы жұмсаған Нұрғазы мен Әбенге Абай меншіктеп өлең арнамаған. «Қайран сөзім қор болды, Тобықтының езіне»... олар осы тіркеске еніп кеткен. «Сөзімді тасыр ұқпас, талапты ұғар» деген ақынның өлең арнаған ең сорлысының кеудесінде кісіліктің сәулесі бар. Бойындағы титтей иманды көрген Абай сөзбен қамшы басады оларға.
Демек, Күлембайдан тек орыс оязына жағынып, далақтап шапқан надан болыстың бейнесін ғана көру кеңестік танымның астарында қалуы керек. Ең алдымен, Күлембай болыс – Абайдың дос, сыйлас адамы. Сөз көтере алатын, сынынан нәтиже шығарар есті адамға арнағаны Абайдың өлеңін «дос жылатып айтадының» төңірегінде түсіну керек.
Алайда дос-жаранға, көз көрген танысқа айтқан сөзі тым ащы, тым ауыр, екінің бірі көтеріп кете бере алмайды. Ақынның улы тілі еттен өтіп, сүйекті уатады. Кектескен жауға тілін безеу – бір басқа да, күнде қасыңда жүрген жанға бет шыдатпайтын шындықты айту – бір басқа. Соңғысының салмағы ауыр. Түңлікбай деген құрдасының жеңіл жүрісті әйеліне:
Сен шыққан жол үстіне
жалғыз түп ши
Көрінген ит кетеді бір-бір сарып, –
дегені – жай ғана қалжың емес, ұққан адамға елден бездіретін ауыр сөз. «Абралыға» деген арнауында:
Мен жасымнан көп көрдім,
Мұсылман мен кәпірді.
Абралыдай көрмедім
Намаз білмес пақырды, –
дегеніне қарап, Абралыны дін білмес көп наданның санатына қосып жібердік. Ал өлеңнің шығу тарихына бақсақ тіпті олай емес. Бір намазда құранның қиратын дұрыс оқымай, Абай соған шығарған. Ақиқатына келсек, Абралы сөзге шешен, ойға жүйрік адам болғандықтан, ел оны «Сары жорға» деп атаған. Бұл арада Абай сыны достық қалжыңның негізінде туған-ды. Сол сияқты Жақсылық, Көжекбай дегендерге арнаған өлеңдері де шын достықтың ащы айғағы. Мәселен, Көжекбай Жамантайұлы (1847-1916) Тобықтыда Мамай, Еламан руынан, ел арасындағы сөз тасығыш, тұрақсыздығы үшін Абай оны «Кімнің жүгі биік болса, соған қарғып шыққан мысық» деп мысқылдапты. Ұлжан бір себептермен Көжекбайға өкіл шеше болғандықтан, ол Ұлжан балаларына еркелік те еткен. Көжекбайдың інісі Тезекбаймен арасында жерге таласқан дау туып, малды, ауқатты Көжекбай інісіне өктемдік еткен екен. Көжекбай, әкеңнің алдында дауымды шешіп бер, деп Мағауияның аңғалдығын пайдаланып, Абайдан жасырып, оған ел ішінде «Көк бурыл» деп аты шыққан бәйге атын сыйлап жібереді. Дау ұзаңқырап бара жатқан соң Мағауия әкесінен даудың немен тынғанын сұрағанда, Абай:
– Көк бурылдың алдына сен, артында мен мінгесіп тұрғанымыз жоқ па? – деп қатты кейіп, істі әділіне, Тезекбайдың пайдасына шешіп беріпті деседі. Сөйтіп «нанымы жоқ, анты бар» Көжекбайлардың сазайын сөзбен ғана емес, іспен де тартқызып отырған.
«Рақымшалға», «Қатыны мен Масақбай», «Күйісбайға», «Дүйсенқұлға», «Разаққа», «Назарға», «Қыздарға» тағы басқа арнау өлеңдерінің кейіпкерлері Абаймен дос болған демесек те, әйтеуір кетіскен жау болмағаны белгілі. Мәселен, «Байлар жүр жиған малын қорғалатып» деп басталатын өлеңі «Абай жолынан» жақсы таныс Көкшенің биі Қаратай мен оның атшабары Үзікбай дегенге арналған деген дерек келтіреді ғалым Ә.Жиреншин (Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. – Алматы, 1959). Осыған қарап Абай мен Қаратай шешенді араз болды деудің реті жоқ. Сөз ұғар-ау деген кісінің бәрін Абай өлеңінің қаншеңгеліне алады. «Құдайдан қорықпай, иман жүзін тоздырған» Көжекбай, «Күштілері сөз айтса, шыбындап бас изеген» Күлембай болыс, «Бүйтіп берген балаңды, берген құдай өзің ал» деп тентектігінен түңілген Рақымшал, бала, әйелге жарымаған Дүйсенқұлға, Қайранбайға (Әйелің – Медет қызы, аты – Өрім), қолына біраз пұл біткенге мастанған Ғабидхан молданың ұлы Ғабидоллаға арналған сатиралық экспромттар, сықақ өлеңдер арқылы қазақ даласының сатиралық типтік бейнелері жасалды. Ғабидхан молданың баласы Ғабидолла деген саудамен айналысып, бойына біраз қоң біткеннен кейін асқақтап сөйлеп, «Абай, Абай дейсіңдер, сол Абайың кім өзі» дегенге дейін барған көрінеді. Соған арналған Абайдың «Жазғытұрым қылтиған бір жауқазын» деп басталатын өлеңі бар. Ғабидолланың солай сөйлеп отырған бір мәжілісінде ақынның немересі, әрі улы тілді шәкірті Әубәкір отырып, әлгі пасыққа табан астында былай деген екен:
Ит ылықса, болып боқ,
Танымайды иесін.
Борбайыңды көтеріп,
Әр бұтаға сиесің.
Екі ені бар айғыр да
Таниды ғой биесін.
Тыныш жатқан кісіге
Өзің келіп тиесің.
Бойында Абайдың бетке айтар турашылдығы бар Әубәкір паңсыған Ғабидолланы көп көзінше осылай тәубесіне түсірген екен. Мұның әкесі Ғабитхан молда жасында солдаттан қашып, Құнанбайды паналаған ғой. Өткір тілді Әубәкір «Ит ылықса болып боқ, танымайды иесін» деуі соны есіне салғаны.
Абаймен құрдас, қалжыңдаса беретін Қыздар Абайдың Еркежан үйіне кіргенін қалжың қып:
– Биыл үлкен үйге кірген соң тойып, түйініпсің ғой, – деген сәтсіз қалжыңына ыза болып Абай «Қойдан қоңыр, жылқыдан торы Бәкең» деп басталатын өлеңін шығарады. Бәкең – Қыздардың руы. Ағат кеткен Қыздар өзін масқара еткен өлеңді жалынып сұрап жыртып тастайды. Бізге жеткені ел есінде қалғаны ғана. Турағұлдың айтуынша «Болды да партия» деп басталатын өлеңі де – Қыздарға қатысты шыққан өлең. Абай мен Қыздар арасындағы аса сыйластық қарым-қатынас жайлы Абай туралы әңгімелерге құлағы қанық Н.Алдажаровтың естелік әңгімесінде егжей-тегжейлі жазылған (Абай туралы әңгімелер.// Жұлдыз, 1992, №1).
Абай сынынан оның жақын-туыстары да аман қалмады. Абайдың құдасы, кейіннен күйеу баласы Дүтбай Уандықұлына (1850-1915) арнаған өлеңі бар. Дүтбай алғашында Абайдың қызы Гүлбаданды інісі Дүйсекеге алып береді де, Дүйсеке қайтыс болған соң, әмеңгерлік жолымен Гүлбаданды өзі алады. Абай бұған наразы болған көрінеді. Өйткені, біріншіден, Гүлбадан (1862-1932) – көп қазақ қызының бірі емес. Ділдәдан туған тұңғыш қызын Абай ер баладан кем қылмай қалада орысша оқытып, көзі ашық етіп тәрбиелейді. Айта кету ләзім, Гүлбаданмен қоса ауылда қызы Райханды, Ысқақтың қызы Рахиманы, Ызғұттының қызы Хадишаны тағы басқа ауыл қыздарын жинап, оқытуы – Шыңғыс еліне Абайдың әкелген жаңалығы еді... Абайдың рұқсатын алмай келінінің үйіне кіріп алып, айыпты болып келген Дүтбайға алдарына ет келгенде Абай «бұрын бас ұстап, жамбас жейтін құда едің, енді ана төсіңді ұста» деген екен. «Бүксіп, бықсып аржағы» деген сөзімен Дүтбайдың осы бір болымсыз әрекетін дөп басқан ғой ақын.
Мұңды, жылмаң пішінін
Кезек киіп ел жиып, –
жүрген екіжүздінің «Сөзі мен өзі бөлініп» екі сөйлеген мінезін:
Қулық емес, бұл бір дерт,
Тұрлауы жоқ құбылып, –
деп түйеді. Осыған қарап Дүтбайды осал деуге болмас. Абайдың шәкірті Көкбай ақын бір өлеңінде Дүтбай туралы «Дүтім кетсе, Көкшенің құты кетер» деп тегін айтпаса керек. Абай Қоңыр Көкшеде болыс болғанда қасына серіктікке Күлембай Бозамбайұлы, Жанатай Жамантайұлы (Көкбай ақынның әкесі), Нұрамбай Күлембайұлы, Дүтбай Уандықұлдарын алған екен. Демек, Абайдың Дүтбайға қарата айтқан сөзін – жанына ауыр тиер іс қылған жақын адамына реніш, өкпе арта сөйлегені деп түсіну керек.
Абай ағасы Тәкежанға да өлең арнаған деген деректі Ә.Жиреншин келтіріп, «Байсып, паңсып» деп басталатын өлеңді ақынның 1961 жылғы жинағына қосқан. Алайда бұл өлең зерттеушілер тарапынан бірауызды қабылдана қоймаған соң, ақынның басқа жинақтарына енгізілмеді. Анығында өлең халық ақыны Төлеу Көбдікұлының Қойгелді деген болысқа арнаған өлеңі болуы мүмкін. Олай дейтініміз, Қазақстан ҰҒА-ның қолжазбалар қорында Абай жинағына енген 28 жолдық өлеңнің толық нұсқасы, дәлірек айтқанда 48 жолдан тұратын өлең Төлеу ақындікі делініп сақталған (ҚР ҒҰА ОҒКҚ, 688-бума, 1-дәптер). Төлеу ақын Абай үлгісімен жазуы ықтимал бұл өлеңді.
Тәкежан Құнанбай балаларының ішінде адамгершілік жағынан осалдау туған перзенті. Тіпті құдасы Оразбайдың азғыруымен Абайға қарсы шыққан кездері де болған. Абай мен Тәкежанның арасы «Абай жолы» эпопеясында да шындықтан алыс кете қоймаған. Әйтсе де, Құнанбайдың екі баласы бірін-бірі көрместей өш болды деу әбестік. Тәкежан мен Абай арасындағы араздық атағы аспандаған інінің абыройын көре алмаған қытымыр ағаның кикілжіңінен әрі аспаған. Осы кикілжің ел арасындағы дауға келгенде бірде өршіп, бірде бітімін тауып жатқан. «Абай жолындағы» Тәкежан үйіне келгенде туған «Қараша, желтоқсанмен сол бір екі ай» өлеңінің шығу тарихы таза өмірден алынып, көркем шығармаға арқау болған.
Әкесі мен шешесі баланы аңдыр,
О да өзіңдей ит болсын азғыр-азғыр.
Асын жөндеп іше алмай
қысылады
Құрбысынан ұялып өңшең жалбыр,–
дегендегі әке мен шеше – Тәкежан мен Қаражан, құрбысынан қысылып, алдындағы асын іше алмай отырған – Дініслам деген немерелері.
Келтірілген екі-үш мысалдан байқағанымыздай, Абай арнауларының тарихи сипатын танып-білу сол өлеңді талдауға барар алғашқы да, басты соқпақ екенін естен шығармауымыз керек. Кемеңгер ақынның өлең арнаған адамын танып-біліп алмай, оның Абаймен ара-қатынасын ұғынбай жалпылық қалыпта Абай сөзіне баға беру, өлеңіне талдау жасау бекершілік екенін ұғынған абзал.
Бауыржан ЕРДЕМБЕКОВ,
филология ғылымдарының докторы, профессор