Руханият • 03 Тамыз, 2020

Әділдіктен асқан абырой жоқ

229 рет көрсетілді

Қазақ халқы ежелден әділдікті өмір сүрудің өзегі деп білген. Яғни қай за­манда, қай кезде болмасын қоғамды береке мен бірлікке бастайтын, елдің шаңы­ра­ғын шайқалтпай, іргесін сөктірмей ұстап тұратын ұстыны – әділдік. Атақты қы­тай ғұламасы Күңзі қария «Әділдігі жоқ қоғам – ешқашан кемелденбейді» деген екен.

Ұлыстың бірлігі үшін – әділдіктен асқан абырой жоғын біздің ата-бабаларымыз жақсы білген. Кезінде жалын жырларымен Ұлы даланы тербеген батыр-жыраулар бұқара халыққа «досың тұрмақ жауыңа да әділ бол» деп үйреткен. Әділдіктен аттамай, оны берік ұстануды қазақ жұрты өзінің ежелгі дәстүр-салтына сіңіріп, одан қалды заң-жарғыларына енгізіп, бұлжытпай қадағалайтын болған.

Мысалы, орыс ғалымы Г.Спасский 1804 жылы қазақтың жаппас руының старшыны Көбек Шүкірәлиевтің ауызынан жазып алған «Жеті жарғының» бірер сорабын 1820 жылы «Сибирский вестник» журналына жариялаған екен. Осындағы нұсқада, әділеттен аттап, зұлымдық жасаған адамның айыбы әшкереленсе, оның бетіне қара күйе жағып «қарабет» қылатыны жайлы мәлімет айтылыпты.

Сол сияқты Абай атамыз 38-ші қарасө­зін­де «Кімде-кімнің әділеті жоқ болса, оның иманы жоқ» десе, өткен ғасыр басында алаш баласының көшбасшысы болған Әлихан Бөкейханов «Жұрт әділ болмай, ісі оңға бас­пайды» деген екен.

Басқасын былай қойғанда, өткен заманда халқымыздың көсегесін көгерту үшін жүрек майын шам қылған қазақ арыс­тары құрған «Алаш» партиясына қандай адамдар мүшелікке қабылданатыны жайлы «Қазақ» газетінің 1917 жылғы 253-ші санында жарияланған бағдарламада: «...Бағытынан таймайтын, өтірік айтпайтын, жақындық туысқа бүйрегі бұрмайтын, дүниеге қызығып сатылмайтын, шыншыл, әділ, тура кісі осы партияға кіреді» деп, ең әуелі әділдікті ту еткен.

Бұның бәрін неге айтып отырмыз? Қазақ халқы сонау бағзы заман, көне дәуірде тарих қойнауына жұтылып кетпей бүгінгі күнге жетуі анығын айтқанда, әділдік, адалдық үкіміне бой ұсынғандығының жемісі екені анық. Соның арқасында бүгін тәуелсіздік дейтін тұғырдың биігінде қонақтап отыр.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың өткен жылы сайлауалды бағ­дар­ламасында: «Әділдік – мәдениетіміздің ажырамас бөлігі және ғасырлар бойы қа­лыптасқан құндылығымыз...» дегені жо­ғарыда айтып өткен ой-пікірімізбен өзек­те­сіп жатыр.

Осы орайда, «әділдік» ұғымын қоғам­танушы социологтар екі топқа бөліпті. Біріншісі – әлеуметтік әділдік. Бұл үрдіс бұзылған жағдайда қоғам жік пен тапқа бөлінеді. Нәтижесінде наразылық өршіп, оның соңы төңкеріске ұласуы мүмкін. Мысалы, Кеңес одағының пайда болуы осындай әлеуметтік әділетсіздіктің – жемісі. Оның ақыры – ашаршылық, соғыс, қуғын-сүргінге ұласып тынды.

Екіншісі – құқықтық әділдік. Бұл – қоғам­дағы адам құқығының сақталуы. Яғни адамның сіңірген еңбегі және оның баға­лануы, қылмыс пен жазаның әділ шешілуімен өлшенеді. Саяси ғылымдарының докторы Сейілбек Мұсатаевтың пайымдауынша, қоғамдағы құқықтық әділетсіздіктің өрістеуі, экстремистік көңіл-күйдің туындауына соқтырып, әлеуметтік жік тереңдейді десе, Стэнфорд университетінің профессоры Николас Блум «әділеті жоғалған қоғам күйреуге бет алған кеме сияқты» депті.

Әділдік мәселесі қай заманда, қай қо­ғам­да да өте өзекті болған. Мысалы, дана бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби, «қоғам ізгіленбей оның саяси билік тұтқасы еш­қа­шан ізгіленбейді» деген екен. Немесе көне грек ойшылы Аристотельше айтсақ, ізгі адамдар ғана әділетті қоғамда өмір сүруге лайық көрінеді.

Осы орайда, күллі ғаламды мүлтіксіз бас­қарып тұрған жаратылыс заңдылығы деген бар. Қоғамда орын алған әділетсіздік тереңдеп, зұлымдық шектен шықса жаратылыс заңдылығы бұзылады. Бұндай күйге ұшыраған қауымға жаратушының ашуы, яғни індет, табиғи апат, ашаршылық т.б. келеді дейді шариғат үкімі. Демек, бүгінгі таңда әлемді құрсаулаған пандемияның бір ұшығы осында жатқан жоқ па екен? Бұндайда қиындықтан құтылудың жолы жаппай жақсылық жаю, депті біздің мазхабы атамыз Әбу Ханифа. Ендеше қиындық құрсаулаған тұста жаппай жақсылық жасау­ға, ұмтылайық, ағайын!!!

 

Соңғы жаңалықтар

Алматыда жер сілкінді

Аймақтар • Бүгін, 09:23

Татьянаның тәтті жымиысы

Руханият • Бүгін, 08:39

Аспандағы Ардана

Қоғам • Бүгін, 08:39

Суперкубок кімге бұйырады?

Спорт • Бүгін, 08:35

Сөз сойыл №101

Қоғам • Бүгін, 08:23

Қағидаты – қарапайымдылық

Қоғам • Бүгін, 08:17

Нәзік те ержүрек арулар

Қоғам • Бүгін, 08:16

«Алтын алқалы» Айым

Аймақтар • Бүгін, 08:14

Өлеңдер топтамасы

Руханият • Бүгін, 08:09

Жұрт іздеген Жібек

Аймақтар • Бүгін, 08:06

Үміт шоғын маздатқан

Қоғам • Бүгін, 08:05

Биіктен қарайтын бибі

Қоғам • Бүгін, 08:04

Мейірім

Руханият • Бүгін, 08:02

Білікті басшы, білімді маман

Аймақтар • Бүгін, 08:01

Тағылымы терең кәсіп иесі

Руханият • Бүгін, 07:54

Ғылым әлемін әрлегендер

Руханият • Бүгін, 07:51

Рухани тәуелсіздік бастауы

Руханият • Бүгін, 07:46

Бақытын «Баян сұлудан» тапқан

Аймақтар • Бүгін, 07:44

Полковник ханым

Руханият • Бүгін, 07:41

Әлихан және Алаш аңсары

Руханият • Бүгін, 07:38

Теріскейдің Самалы

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар