![Қасым-Жомарт Тоқаев: Негізгі мақсат – жемқорлықты түбегейлі жою](/media/2020/08/20/9.jpg)
Бөлінген қаржы тиімді жұмсалуы қажет
Ел Президенті Қ.Тоқаев алқалы жиында бірінші кезекте сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес – еліміздің стратегиялық дамуындағы негізгі басымдықтардың бірі екенін айта келіп, аталған бағытта атқарылған жұмыстарға тоқталды.
– Бұл – менің берік ұстанымым және сайлауалды бағдарламада халыққа берген уәдем. Осы жұмыста ешқандай көзбояушылыққа, «бармақ басты, көз қысты» әрекеттерге жол берілмеуге тиіс.Талап қатаң болады. Былтырғы жиында біз нақты іс-қимыл жоспарын айқындадық. Бүгінде бірқатар мақсатты жүзеге асырдық. Қазақстан беделді халықаралық ГРЕКО ұйымына, яғни сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобына мүше болды. Нормативтік актілерді сыбайлас жемқорлыққа қарсы сараптамадан өткізу институтының жұмысы жаңғырды. Қол астындағылардың жемқорлық әрекеттері үшін басшыларын қызметінен босату қағидаты енгізілді. Мемлекетіміздің осы бағытта қолға алған шараларын белгілі халықаралық агенттіктер атап өтуде. Дегенмен, біз бұған тоқмейілсіп отыра бермеуіміз керек, – деді Мемлекет басшы-
сы.
Сыбайлас жемқорлық жағдайларының саны әлі де азаймай тұрғанын сөз еткен Президент 2019 жылмен салыстырғанда жемқорлық әрекеттері үшін жауапқа тартылған адамдардың саны артқанын жеткізді.
– Ашығын айтқанда, қазір күнделікті жаңалықтардан түрлі деңгейдегі шенеуніктердің сыбайлас жемқорлыққа байланысты заң бұзушылықтары үшін ұсталып жатқаны туралы оқитын болдық. Олардың арасында 2 облыс әкімі бар, бұл алаңдатарлық жағдай, – деді Президент.
Мемлекет басшысының айтуынша, 2019 жылмен салыстырғанда жемқорлық әрекеттері үшін жауапқа тартылған адамдардың саны 11 пайызға артқан, яғни 820-дан 912-ге өскен.
Пандемия кезеңінде және мемлекет пен азаматтарымыздың табысы азайған тұста жемқорлықпен күресті одан әрі күшейту қажеттігін айтқан Президент нақты бағыттарға бөлінген қаржының тиімді жұмсалуы тиіс екенін атап көрсетті.
– Халықаралық сарапшылардың айтуынша мемлекеттер пандемияның салдарымен күреске мол қаражат жұмсап жатқан кезде қаржыны мақсатқа сай пайдаланбау және жымқыру қаупі арта түседі. Бөлініп жатқан қаражат мұқият әрі тиімді жұмсалуға тиіс. Бұл – әр теңге өзінің мақсатына сай жұмсалуы керек деген сөз. Әсіресе қазіргі жағдайда еш пайдасы жоқ және қажетсіз іс-шараларға қаражаттың шығындалуына қоғамның қалай қарайтынын көріп отырмыз. Сондықтан мұндай мәселелерге болары болып, бояуы сіңгеннен кейін емес, алдын ала мән беру – өте маңызды, – деді Қ.Тоқаев.
Президенттің сөзіне қарағанда, сыбайлас жемқорлықпен ұсталу оқиғалары, олар жөніндегі тиімді жарияланымдар мен көрсетілімдер қоғамды бастапқыда елең еткізгенімен, олардың әсері қысқа болады. Кейін мұндай істер сотта дәлел жетіспегендіктен кері қайтарылса, мемлекеттің жемқорлықпен күрес жөніндегі іс-шарасына қоғамның сенімі әлсірейді.
– Сыбайлас жемқорлықтың себебі мен шарттарын жоймай күресу, бұл – жел диірменмен алысумен тең. Халық әлдебір шенеуніктің немесе басшының жай жауапкершілікке тартылғанын көріп қана қоймай, ол жұмыс істеген мемлекеттік мекемеде енді мұндай жағдайдың қайталанбайтынын дәлелдейтін түбегейлі өзгерістердің орын алғанына куә болуы керек. Әзірге мен мұндай кешенді және түбегейлі жұмысты көріп отырған жоқпын. Шенеуніктер шеңбер жасап, бірінен кейін бірі ауысып жатыр. Ал жүйелі проблемалар шешілмеген күйі тұр, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президенттің айтуынша, медицина саласындағы сыбайлас жемқорлықты тексеру және әшкерелеу жұмыстары пандемия шарықтау шегіне жетіп, дәрі жетпей жатқаннан кейін ғана басталған. Цифрландыру жүйесіндегі заң бұзушылықтар ондаған миллиард ақша шығындалғаннан кейін барып қозғалған. Бүгінде білім, жұмыспен қамту және әлеуметтік нысандарға қыруар қаржы бөлініп жатыр.
– Бір жылдан кейін осы салаларға бөлінген қаржы жымқырылды, ал жауапты министрліктер көштің соңында қалды демейтінімізге нақты сенімді болуымыз керек. Миллиардтаған қаржы қолды болып кеткеннен кейін, халыққа кінәлі адамдардың ұсталғаны туралы әдемі рапорт бергеннің түкке де керегі жоқ. Бұл бағыттағы жұмысты түбірімен қайта құру керек деп санаймын, – деді Мемлекет басшысы.
Жазаға тартудан бөлек, ынталандыру да маңызды
Президент сыбайлас жемқорлықпен күрес қызметінің барлық бағыттағы жұмыстарына жаңа серпін беру керек деп санайды. Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі әрекетсіздік халықтың наразылығын тудырып, құқықтық нигилизмге әкеп соғады. Дегенмен, жемқорлыққа қарсы белсенді күрестің соңы науқаншылдыққа ұласып кетпеуі керек. Сонымен қатар бұл жауапты және заңға бағынатын мемлекеттік қызметкерлердің жұмысына кері әсер етпеуі тиіс.
– Біріншіден, сыбайлас жемқорлық жөнінде жүйелі түрде ескертіп отыруға ерекше мән берген жөн. Осыған орай, түрлі саладағы жемқорлыққа жол ашатын жағдайларға сапалы талдау жасау керек. Заң барлық мемлекеттік органдарға түйткілді тұстарды өз бетінше анықтап, жоюға міндеттейді. Алайда бұл жұмыс жүріп жатқан жоқ. Мұндай әрекетсіздік жақсылыққа апармайды. Дер кезінде алдын алу және ескерту жұмысы жүргізілмесе, жемқорлық деген кесел көптеген адамның жарқын келешегіне балта шабуы әбден мүмкін.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте әрекетсіздік азаматтар арасында наразылық пен құқықтық нигилизмнің өсуіне әкеледі. Әдетте, сыбайлас жемқорлық деңгейі жоғары өңірлерде жаппай қылмыстардың орын алуын кездейсоқтық деуге болмайды.
Президенттің айтуынша, аталған мәселеге қатысты жұмыстарды бағалау сыбайлас жемқорлықтың алдын алу, азайту және мемлекеттік қызмет алудағы кедергілерді жою бойынша қабылданған шаралар негізінде құрылуы керек.
Қ.Тоқаев әрбір басшы өз қызметкерлерінің заң бұзушылығын жасырмауы керек екеніне екпін берді.
– Сондықтан оны тек жазаға тартудан бөлек, ынталандыру да маңызды. Бұл алдын ала жүйелі шаралар қабылдауға айтарлықтай септігін тигізеді. Әрбір әкім және министр жұмсалған қаражатқа ғана емес, оны дұрыс жоспарлауға да жауапты болуға тиіс. Нақ осы тұста сыбайлас жемқорлыққа бару қатері көп болуы мүмкін. Сондықтан әр басшыға жеке жауапкершілік жүктеледі. Бас прокуратураға осындай бағалау жүйесін әзірлеуді тапсырамын. Сонымен қатар мемлекеттік органдардың қызметіне жөнсіз араласуды доғарған жөн. Сыбайлас жемқорлық пен басқару ісіндегі олқылықтардың ара жігін нақты ажырата білу қажет, – деді Президент.
Мемлекет басшысының сөзіне қарағанда, өзіне жауапкершілік алудан қорықпайтын, әділ шенеуніктер қылмыстық процестің орбитасына тартылмауы тиіс. Мемлекеттік аппарат шешім қабылдаудан қорықпауы қажет.
Президент қазір мемлекеттік қызметшілер тарапынан бастама көтермеу, жауапкершіліктен қашып, артық қағазбастылыққа салдыру тенденциясы байқалатынын, мұның мысалы пандемия кезінде анық аңғарылғанын айтты.
Мемлекет басшысының айтуынша, қылмысқа азғырғаны үшін қылмыстық жауапкершілік енгізілді, бұл норма құқық қорғау органдарының бассыздығын болдырмауға мүмкіндік береді.
Президент Бас прокуратураға және Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметіне жемқорлыққа қарсы күресте лайықты бастамалары жоқ, белсенді емес басшылар туралы жартыжылдық есеп әзірлеуді тапсырды. Бұл жергілікті атқарушы органдарға да қатысты екенін ескертті.
Жемқорлықтан жаппай жиренетін жағдайға жету керек
Мемлекет басшысы тұрмыстық сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесіне де айырықша тоқталды.
– Күнделікті өмірде жемқорлық жағдайларына тап болған жұрт шарасыз күйге түседі, әділдіктің бар екеніне сенбейді. Пандемиямен жалпы ұлттық деңгейде жаппай күрес жүріп жатқанда пайда табу үшін адам қаншалықты арсыз болуы керек? Мысалы, Алматыдағы Жетісу ауданы әкімдігінің қызметкерлері азаматтарды блок бекеттен өткізу үшін үнемі пара алып отырған. Мұндай деректер бірнеше өңірде байқалды. Тіпті барлық жерде осылай болған шығар деп ойлаймын.
Азаматтарымыз тұрмыстық сыбайлас жемқорлықпен бетпе-бет келіп отырған кезде сіз бен біздің істеп жатқан жұмысымыздың еш тиімділігі болмайды. Ешқандай халықаралық рейтингтің де керегі болмай қалатыны түсінікті. Түрлі тарту-таралғы беру, сыйлық талап ету, диплом сатып алу – келмеске кетуі керек.
Бұл үшін қоғамда жемқорлықтан жаппай жиренуге қол жеткізуіміз қажет.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі Үкіметпен бірлесіп, тұрмыстық жемқорлықпен күрес жөніндегі жол картасын әзірлеуі керек, – деді Президент.
Цифрландыру ісін жеделдету қажет
Мемлекет басшысы деректер қорын одан әрі интеграциялау және мемлекеттік қызметтерді цифрландыруды жеделдетуге баса мән беруді тапсырды. Сондай-ақ Бас прокуратура кәсіпкерлерді дәлелсіз қылмыстық қудалау фактілеріне жол бермеуі керек екенін атап көрсетті.
– Деректер базасын одан әрі интеграциялау мәселесіне ерекше назар аудару қажет. Бізде бір ведомствоның талабына жауап ретінде басқа мемлекеттік органнан анықтама алатын тәжірибе әлі күнге дейін жойылған жоқ. Мұндай анахронизмдерді цифрландыру жоюы керек.
Ашық бюджеттің интерактивті картасы 7 триллион теңгеден астам бюджет қаражатының жұмсалуы туралы ақпаратты баршаға қолжетімді болуын қамтамасыз етті (2019-2020 жылдар)
«Сергек» бұзушылықтарды анықтауда озық технологиялардың мемлекетке қандай пайда әкелетінін көрсетті. Әрі бұл жол полицияларын жемқорлық арқылы табатын кірістерінен айырды. Барша мемлекеттік органдар, ең бірінші әкімшіліктер осы тәжірибені қолға алуға тиіс. Мұндай цифрлы шешімдер адам факторын азайтып, жемқорлыққа әкелетін жағдайларды болдырмайды, – деді Қ.Тоқаев.
Заңды кәсіпкерлікке кедергі келтіру – мемлекеттік қылмыс
Президент бизнесті қорғау, қолдау ісінің де өзекті екенін қозғады.
– Экономикалық қиындықтардың туындауы кәсіпкерлікті қолдаудың өзектілігін арттырды. Соңғы бес жылда заңды кәсіпкерлікпен айналысуға кедергі келтіру бойынша 11, рейдерлікке қатысты 7 адам жауапқа тартылды. Бұл сандар құқық қорғау органдарының жұмысы әлі ақсап тұрғанын білдіреді. 2019 жылғы Жолдауымда заңды кәсіпкерлікке тосқауыл қою мемлекеттік қылмыс болып саналатынын айтқан едім. Бас прокуратура мен барлық құқық қорғау органы осыны естен шығармаулары керек, – деді Президент.
Мемлекет басшысы Үкіметке Бас прокуратурамен бірлесіп бір ай ішінде осы айтылған мәселелерді қамтыған нақты ұсыныс енгізу тапсырылатынын жеткізді.
Президент одан әрі бірқатар оң өзгерістерге қол жеткізілгенін, енгізілген сыбайлас жемқорлыққа қарсы қолдау институты алғашқы жемісін бере бастағанын айта отырып, биылғы алғашқы жарты жылда 510 бизнес-жоспар бойынша 114 заңсыз араласу факті тіркелгенін, бұл жұмысты жалғастыру қажеттігін, Бас прокуратура кәсіпкерлерді қылмыстық қудалауға негізсіз тарту фактілерін болдырмауға дереу кірісуге міндетті екенін атап өтті. Президенттің айтуынша, кәсіпкерлер мен инвесторлар сыбайлас жемқорлықтың қысымынан қорғалғанын сезінуі керек.
Қоғамдық бақылауды күшейту – тиімді жол
Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық бақылауды күшейту ісін де басым міндеттердің бірі ретінде атады. Президент сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің барлық салалары бойынша қатаң қоғамдық бақылау жүргізілуге тиіс деп есептейді.
– Мемлекеттік органдар қанша тырысса да, қоғамның қолдауынсыз жетістікке жете алмайды. Азаматтарда адалдық идеологиясы қалыптасуы тиіс. Қазір бұл бағытта көптеген жұмыстар атқарылуда. Академиялық адалдық лигасы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы еріктілері клубтары, адалдық дүңгіршектері және өз өзіне қызмет ету кассалары – осындай жобалар туралы ақпарат кеңінен жариялануы керек.
Сонымен қатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің барлық бағыттары бойынша қоғамдық бақылауды күшейту қажет. Азаматтық қоғам мемлекеттік органдарға көмектесуге дайын. «Адал Көмек» платформасын құру арқылы әлеуметтік осал топтардан шыққан 11 мыңнан астам азамат танымал заңгерлерден тегін кеңес алды, – деді Президент.
Мемлекет басшысы азаматтармен диалог орнату арқылы сыбайлас жемқорлық белең алып, қоғам наразылығын туғызып жүрген түйткілді салаларды анықтауға болатынын айтты.
– Адамдар бұрынғыша жоғары оқу орны, колледж, тіпті мектептердегі сыбайлас жемқорлықты айтып, шағымданады. Жемқорлық азаматтарымыздың бойына сіңіп, тіпті қоғамның қалыпты құбылысына айналып кетуі мүмкін. Басты мәселе – осы. Ал кәсіпкерлер жер комитеті, өртке қарсы қызмет, салық және кеден органдарын жемқорлық жайлаған деп есептейді. Жолдың сапасына байланысты да жұртшылықтың алаңдаушылығы жоғары. Сондай-ақ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл комиссиясы маған су шаруашылығы саласында айтарлықтай түйткілдер бар екенін хабарлады. Міне, осы мәселелер бойынша қоғамдық бақылау тетігі жұмыс жасауға тиіс. Бұл шараға үкіметтік емес ұйымдарды тартқан жөн. Оларды нормативтік-құқықтық актілерді сараптау ісіне қатыстыру керек. Cыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді іс-қимыл, онымен ымырасыз күрес қоғамның өзекті мәселесінің біріне айналғалы көп жылдың жүзі болды. Еліміздің қауіпсіздігі мен халқымыздың амандығы осы бағыттағы жүйелі әрі табанды шараларға байланысты.
Үкіметке қағазбастылық пен бюрократияға салынбай, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі берген ұсыныстарды бір ай мерзімде жан-жақты пысықтауды тапсырамын. Соның нәтижесі бойынша нақты шаралар кешені жасалуы тиіс. Негізгі мақсат – жемқорлықтың тамырына балта шабу, оны түбегейлі жою. Бұл жұмысты еш созбалаңға салмай, қарқынды түрде жүргізу қажет.
Президент Әкімшілігі қолға алынған барлық шараларды қатаң бақылауға алып, нәтижесін маған үнемі хабарлап отыруы керек, – деп түйіндеді сөзін Президент.
Кеңесте Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Алик Шпекбаев, Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой, Ішкі істер министрі Ерлан Тұрғымбаев, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрінің бірінші орынбасары Бағдат Мусин, Қаржы министрі Ерұлан Жамаубаев, Ауыл шаруашылығы министрі Сапархан Омаров, Шымкент қаласының әкімі Мұрат Әйтенов пен Жамбыл облысының әкімі Бердібек Сапарбаев есеп берді.
Жолдыбай БАЗАР,
Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,
«Egemen Qazaqstan»