Қоғам • 03 Қыркүйек, 2020

Құндылықтардың құлдырауы

29 рет көрсетілді

Қыруар қаржы, аста-төк тағам, қаумалаған халық. Несін жасырамыз. Бұл бүгінгі тойдың бет-бейнесі. Қазір де бір-бірімен бәсекеге түскен ағайынның бар ойы елдің назарын өзіне аудару. Алайда ешкім де алып алты, жеп жеті болмақ емес. Бағзыдан тартсақ, той-томалақ десе қазақтың тәбеті ашылып тұрады. Торқалы той жасаймыз деп тыраштанып кететіні де көпке аян. Осы төңірегінде түйткілді мәселелерді талқыға салған болатынбыз.

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «ЕQ»

Арнамызды соған қарай бұрмас бұрын, мақаламызға тұз­дық боларлық бір әңгі­мені еске түсірсек. Ойды қысқа беру­дің хас шебері Бейім­бет Майлиннің шығарма­шы­лығ­ына қармақ салсаңыз, күршегіңіз бірден қазақтың астамшылығына ілінеді. Ол социализмді жырға қоса отырып, соның ізімен сол кездегі халықтың ой-өрісін шебер­лікпен суреттеді. Қазақтың қараңғылығы шымбайына батса керек. Әр әңгімесін әдіп­теп, ащы мысқылмен жаз­ды. Ішкі күйінішін қалам ар­қылы жеткізе білді. Бір ғана «Сары ала тон» әңгімесін алып қараңыз. «...Тұтқыш ор­ны­нан тұрып барып, Несі­бе­лінің қолынан сары ала тонды алды. Олай бір, бұ­лай бір аударыстырып қара­ды. Жағасын ұстап тұрып күлім­сіреп өкілге бұрылды.

– Бірдеме айтайын дедің бе?

– Осы тонды киіп ауылды бір қыдырып келсем деймін.

– Әйда, ки, Тұтқыш!

– Ки, байдың іші бір күйсін, – деп үйдің ішіндегілер ду күліп, көтермелеп кетті. Тұт­қыш сары ала тонды киіп, алтын медальді төсіне қада­ды. Аяғында жыртық етік, басында жалбаланған құлақ­шын. Өзі жайнаңдап жы­мың-жымың етеді. Аяғын кері­ле басып, қараша үйдің жа­нында отырған бай мен бәйбішенің алдынан кесе-көлденең тұра қалды. Бай бір рет қарады да, басын төмен салды. Күйініп кетті...» осы үзін­діде қазақтың жабайы да­ра­қылығын тістене отырып жазады. Жыртық етігі мен тозығы жеткен құлақшынына сол сары ала тон жарасатындай әспенсуі, даңғойлығына риза болуы барлығымыздың күлкімізді келтіреді. Әрине, ол уақытта теңдік келіп бі­раз кедей баласының қолы ұзар­ғаны рас. Бірақ құлдық санадан шықпаған шаруалар сол жыртық етігін хан мәсісімен қатар киіп, кердеңдегені көз­ге қораш көрінеді. Бұл «се­міз­дікті қой ғана көтередінің» кебі. Немесе қолыңа қымбат бұйым түсе салысымен соның буына семіріп, киізкөкірекке салынатын қоғамның кескіні. Жә, бұл баяғыда болған, бояуы кеткен оқиға. Енді кеменің басын жиырма бірінші ғасыр­ға бұрсақ.

Жоғарыда айтылған көрі­ніс­тің баламасы бүгінгі қо­ғам­­ның санасынан саңлау тапқан. Сары ала тонның буына семірген Тұтқыштар толып жатыр. Бәрі содан шығады-ау. Әйтсе де бір қуан­татыны қазақтан кедей шаруа таппайсың. Тәуелсіздікке қол жеткізгелі бәрінің жағдайы оңалған. Шапаны бүтін, түтіні түзу. Бәлкім осыдан да болар маңайына тәкаппарлықпен көз тастайтындар көбейді. Бірі­нің аяғын бірі шалып, аты озса айып тағып, күншіл­дік күйігі кеудесінде маздай­тын болды. Атағын шыға­р­у мақсатында үймелі-түй­мелі дастарқан жайып, ысы­рап­шылдыққа беріледі. Бір күндік дүрмек үшін байлы­ғын шашып-төгетіндер де көбейді. Дарақылықтың шы­ңы­на шығып алған қазақ тойы­нан қасиет кетіп бара жат­қандай. «Ысыpапшыл қатын­ға патша дәулетi де бұйым емес», – деген тәмсіл бар. Бұ­дан аңғаратынымыз орын­сыз төгіп-шашып рәсуа­лау жақсылыққа апармайды. Қашанда қазақтың той десе бір бүйрегі бұрып тұрады. Бәрімізге белгілі көкейдегі тілектің орындалуы тойдың көркі. Әр адамның әртүрлі пиғылы бар, біреуі қуанып келсе, біреуі сынап келіп жатады. Дүрілдетіп жасау үшін әлбетте, ең бірінші қалтаның қалыңдығы, екінші көңілдің тоқтығы керек. Кейбірінің тойға дейін шашылып, тойдан кейін ашығып жататындары да сондықтан. Қазақ айтқыш-ақ тағы бір тамаша мақалды мысалға алсақ. «Көрпеңе қа­рай көсіл». Көбі баласының немесе қызының қызығы, тойы үшін емес, бәсекелестік, бақас­тықпен істейді де, ерте­сіне сол шашылған ақша­ның орнын толтыра алмай шыр­­ғалаңға түседі. Бұл атым­тай жомарттық емес, кері­сін­ше дарақылықтың дүрмегі. Дәл осы тойдың арты кейде жастардың ұрысына да ұласа­тыны бар. Қымтап қайтеміз, той десе қу басы домалайтын, барын тойға шашудан тайынбайтын қазақ даңқын асыруға тырысып, ысырапшылдыққа жиі жол береді. Бірақ бұған тыйым салып жатқан ешкім жоқ. Тіпті, болмай жатса несие алып, той жасайтын хал­қы­мыз әзірге тартынатын түрі байқалмайды. Жасы­раты­ны жоқ, той жасау ат жа­рыс іспеттес, кім озады мен қаладыға айналғандай. Аста-төк тамақ, гауһартаспен көм­­керілген той көйлегі, жыл­­ты­­раған мейрамханалар, тіпті мейрамханаға дейін кір­гізген лимузиндер – барлы­ғы тойыңыздың өзгеше өтуіне қызмет етіп тұрғандай.

Осы жерде айта кететін жайт, бірнеше жыл бұрын тәжіктер, артынша көр­шіміз қырғыздар, іле-шала өзбек аға­йындар аста-төк дас­тар­қан жасап, той жасау­ға ты­йым салды. Қырғыз­дар жы­лына миллиардтаған сом қа­ражатты тойға жұмсай­тын­­дарын біле сала, той шы­ғын­дарын қыс­қарту, той уа­қытына лимит қою секіл­ді мәсе­лелерді қатар көтер­ді. Тіпті, Үкіметке тұр­ғын­­дар­дың ақшасын желге ұшыр­мау туралы заң жобасы ұсы­ныл­ды. Аңдап қарасаңыз ойға сүйек боларлықтай заң­нама. Бұл – бірінші мәселе.

Екінші жағынан салты­мыз­дың сағы сынып, құнды­лықтарымыз құлдырап барады. Кейде қоғам қарадүрсін соқ­паққа түсіп, жүрісінен жа­ңылып қалып жатады. Бү­гін­де ұзату тойында қызы әкесі­мен вальс билеуі дәс­түрге айналды. Ежелден қыз­­ды шығарып салу тойына әкесі қатыспаған. Бұл дегеніңіз батыстан кел­ген үрдісті елестетеді. Қазір­гі тойдың басым бөлігі ба­тыс­­тық бағыттың жада­ғай көшір­месіндей. Қалың­дық­тың той ал­дында кеш өткізуі, гүл лақ­тыруы, тіпті қонақтардың бірдей түсті киім киюі де еліктеушілік екені белгілі. Кейде ойлайсың, той үстінде «келін шай» рәсімін жасаса тойға келген қонақтар жас келіннің үй шаруасына икемін, іске ебін байқар еді. Сосын бағасын беріп, ақ жол тілейтін. Тарихи шы­ғар­­маларды оқысаңыз, «қыз­дар­ға үкісін таратыпты» деген салт бар. Осыларды неге жаң­ғыртпасқа?! Иә, ұлт­тың перзенті болған соң кез кел­ген мерекелік кештер­де кез­десетін салт-дәстүр­лер­­ден қазақтың болмысы көз­ге көрініп тұрса деп арман­дайсың.

Үшіншіден, тойдағы та­рал­ғының түп-төркінін ін­детіп зерделесек. Торқа­лы той деп жатамыз. Торқа­ның не­гізі мата болса, сол торқа бү­гінде біздің емес, өзге­нің эко­номикасына қыз­мет етуде. Сондай-ақ тойбас­тарға салынатын ойын­шық бұйымдардың да отаны басқа. Қытайдан біздің на­рық­қа өткен көзбояушы дү­ниелері қазақты торға түсіргендей. Арзан әрі әдемі. Той­да үлес­тіретін сапасы сын көтер­мейтін маталардан киім тіге алмайсың, не бір пәлендей пайдаға да аспайды. Келесі бір томалаққа әзірленіп сандықта жатады. Яғни, маталардың бітірері – айналымда жүру. Түйіп айтсақ. Кейде қонағы үзілмейтін үйдің қазанындай күйіп кететін сәттер болады. Қарашаға қалай бол­ған­да да мәттақамдап жет­кізу біздің журналистік мін­деті­міз. Ол рас, әрбірден соң бү­гін­де бұқара сұлулық пен кес­пір­сіз­діктің аражігін айырудан қалды. Әлемде қазақ­тай қо­нақжай ел кем де кем. Оған бауыр­машылдығын қосып без­бендеп көріңіз. Ұлт­­тық тәрбие бесігі тойдан бас­тау алған халықпыз. Дәс­түр­­ден жұрдай, қаны да жаны да, қазаққа тән емес той кімге дәрі, кімге шікірә. Осы­ны ойлағанымыз абзал. Әдет-ғұрыптың, салт-сана­ның, өнердің бағын аша­тын сәттердің дені той үс­тінде өмірге келеді. Сон­дық­тан да оның қадірін қашыр­мағанымыз жөн.

 

Соңғы жаңалықтар

Ұлттық үрдістер үзілмейді

Қазақстан • Кеше

Пневмониядан 1 науқас қайтыс болды

Коронавирус • 10 Сәуір, 2021

Ұқсас жаңалықтар