Төле би айтыпты дейтін «Елге бай құт емес, би құт», «Биі жақсының, елі жақсы» қағидаларын бүгінде кім білмейді. Сөйтсек, «құт» дегеніміз адамның басына қонатын «бақыт құсы» екен. Сонда әулие Төле би елдің басына қонатын бағы сол кездегі билерге, бүгінгіше айтсақ, судьяларға байланысты деген екен ғой. Шынында да судья мыңдаған адамның тағдырын, өзара дауларын шешіп, олардың құқықтары мен бостандықтарын қорғап беретіні баршамызға мәлім.
Соттар қызметінің тиімділігі туралы көп айтылып жүргенімен, олардың шығаратын шешімдерінің әділеттілігіне қарап қоғамның мемлекетке деген көзқарасы қалыптасады, заңның үстемдігін қамтамасыз ету және азаматтардың мүдделерін қорғау қабілеті бағаланады.
*Қазақстан судьяларының VІ съезі қарсаңында
Төле би айтыпты дейтін «Елге бай құт емес, би құт», «Биі жақсының, елі жақсы» қағидаларын бүгінде кім білмейді. Сөйтсек, «құт» дегеніміз адамның басына қонатын «бақыт құсы» екен. Сонда әулие Төле би елдің басына қонатын бағы сол кездегі билерге, бүгінгіше айтсақ, судьяларға байланысты деген екен ғой. Шынында да судья мыңдаған адамның тағдырын, өзара дауларын шешіп, олардың құқықтары мен бостандықтарын қорғап беретіні баршамызға мәлім.
Соттар қызметінің тиімділігі туралы көп айтылып жүргенімен, олардың шығаратын шешімдерінің әділеттілігіне қарап қоғамның мемлекетке деген көзқарасы қалыптасады, заңның үстемдігін қамтамасыз ету және азаматтардың мүдделерін қорғау қабілеті бағаланады. Бірақ сот жүйесінің де қоғамның өзге саласы сияқты қордаланып, өз шешімін күтіп тұрған мәселелері жетерлік. «Күлтөбенің басында күнде жиын» десек те, Қазақстанның барлық судьялары бас қосып, талқыға салмаса өздігінен шешіле қоймайтын мәселелер де баршылық. Осы жағынан алғанда елімізде төрт жылда бір рет өтетін судьялар съезі өте құнды жиын болмақ.
Сөз шындығы керек, судьялар съезі деген сөзді есіткенде елең етпейтін судья жоқ шығар-ау. Осынау сөздің судьялық қызметке қатысы бар әр азаматқа мәртебе беріп, асқан жауапкершілік жүктейтіні айтпаса да түсінікті, дегенмен де, біздің биылғы съезден күтеріміз ерекше, һәм бұл съездің маңызы бұрынғылардан басымырақ болады деп ойлаймын.
Өйткені, осы съезде сот жүйесінің мәртебесін көтеруге және сот жүйесінің ашықтығын айқындауға көп көңіл бөлінеді деген ойдамын.
Мысалға, осыдан 17 жыл бұрын өткен Қазақстан Республикасы судьяларының І съезінің қаулысын қарасаңыз, онда сот жүйесінде шешілмеген көптеген мәселелер болғанын сезесіз. «...Судьялар съезі тәуелсіз сот төрелігінсіз заңды құрметтеуге қол жеткізу және қоғамда әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету мүмкін еместігін атап өтті. Осыны ескере отырып, Қазақстан Республикасы судьяларының съезі судьялардың құқықтық реформаны қамтамасыз ету ісіндегі қоғамдық саяси белсенділігін күшейтуге аса назар аударады» депті. Бүгінде Қазақстанда судьяларды тұрақты негізде Елбасы тағайындайды, сөз шындығы керек, бұл оларға барлық деңгейдегі атқарушы биліктің басшыларына, депутаттарға және өзінің сот басшылығына жалтақтаусыз жұмыс істеуге мүмкіндік беретіндігі жасырын емес. І съездің қаулысымен Қазақстанның Судьялар одағы, «Судья әдебінің кодексі» қабылданды.
Күнделікті өмірде онсыз қадам бастырмайтын бұл кішкене ғана кодекс әдептер жиынтығы бүгінде әр судьяның жұмыс үстелінің үстінен табылады десем артық айтпаған болармын. Ата Заңымыздың әр азаматқа қандай құндылығы болса судья үшін бұл кодекстің сондайлық маңызы бар. Аталған қаулыда «...осы күнге дейін сот орындаушыларының мәртебесін арттыру туралы заңнамалық актілер қабылданған жоқ, бұл сот шешімдерінің орындалуына әсерін тигізеді...» делінген. Қазақта «Күріштің арқасында күрмек су ішіпті» деген маңызы терең сөз бар. Судьялардың осы жиындағы шешімінен соң елімізде Сот орындаушыларының мәртебесі туралы заң қабылданып, олар соттан бөлініп, Сот актілерін орындау комитеті болып құрылды. Бүгінде жұмыстарын жандандырып, үлкен сала болып отыр. Олардың еңбектерінің дәлелі ретінде сот орындаушылар институтының мемлекеттік және жекеге бөлінуін, сот шешімдерінің бұрынғыға қарағанда тиімді әрі жедел орындала бастауын келтіруге болады. Бұл тек сол шешімдерді шығаратын судьялар үшін ғана емес, еліміз үшін де үлкен мәртебе, жетістік емес пе?
«Сот құзыретін кеңейту, соттарға түсетін қылмыстық, азаматтық істер мен әкімшілік материалдардың көбеюі, судьялар штат санының жеткіліксіз болуы келіп түскен істерді соттардың қарап үлгермеуіне әкеп соғады. Бұл ретте судьялардың жалақысы олардың жоғары мәртебесіне сай емес және лайықты өмір жағдайларын қамтамасыз етпейді, ал сот аппараттары қызметкерлерінің жалақысы мүлдем аз. Судьяларды баспанамен қамтамасыз етуде күрделі мәселелер бар», дейді қаулыда. Қарап отырсаңыз, судьялар небәрі 17-ақ жыл бұрын осындай қиын-қыстау жағдайды бастарынан өткеріпті. Бұл бәріміздің есімізде. Сол жылдардан бері қарап отырсақ, судьялардың айлық жалақысы айтарлықтай өсіп, олар лайықты жалақымен қамтамасыз етілген. Еліміздің экономикалық жағдайы жақсарған сайын олар бұдан да жоғары жалақы алатыны даусыз.
Съезд сайын көтеріліп, кейіннен қабылданған соттарды мамандандыру мәселесі де бүгінде сот жүйесінің басқан ең сәтті қадамдарының бірі екендігін дәлелдеуде. Тіпті қылмыстық, экономикалық, әкімшілік, ювеналдық соттарынсыз бүгінде бұл жүйені елестете алмаймыз. Бұл өз кезегінде шығарылған шешімдердің сапасын көтеріп, халықтың сот жүйесіне деген сенімділігін нығайтты. Бүгіндері апелляция институтының енгізілгені былай тұрсын, оның өзі де мамандандырылып, қылмыстық істер жөніндегі және азаматтық және әкімшілік істер жөніндегі апелляциялық алқа болып екіге жарылғанын да орасан еңбектің жемісі деуге тұрарлық.
Осыған дейінгі бес съезде үздіксіз айтылып келген маңызды мәселелердің бірі соттардың материалдық-техникалық жағдайын жақсарту болатын. І съезде «Сотқа куәлар мен жәбірленушілердің келуіне байланысты шығындарды төлеуге, істерді қылмыс жасаған жерде өткізілетін сот отырыстарында қарау жөніндегі іссапар шығындарына, істерді жоғары сот сатыларына жіберумен байланысты пошта шығындарына соттарда қаражат жоқ. Ғимаратты жалға алу үшін, байланыс қызметіне төлейтін және жанар-жағармай сатып алу үшін қаражат жоқ. Соттардың олардың қызметін қаржыландыру туралы өтінімдері жыл сайын қамтамасыз етілмейді, бұл соттарды тиісті сот төрелігін жүзеге асыру мүмкіндігінен айырады» делініпті. Бүгінде соттар, ең жаңа дейтін заманауи технологияларды пайдаланып, жылдан-жылға материалдық-техникалық жағдайын жақсартып келеді. Сотта еңбек етіп отырған әр маманның алдында компьютер, интернет, электронды байланыс. Сот төрағалары кабинеттерінде отырып-ақ онлайн жүйесі арқылы бейнебайланысқа еркін шығатындай халде. Тіпті күншілік алыс аудандардағы ауыр қылмыс жасап сотталғандардың мерзімінен ерте босату туралы материалдарды онлайн-скайп жүйесі арқылы қарап отырмыз деп ешкімді таңғалдыра алмайсыз. Сіз сотқа қатысушысыз делік, өтініште өзіңіздің ұялы телефоныңыздың нөмірін қалдырсаңыз болды, sms хабарлама арқылы немесе интернет желісі арқылы үйіңізден шықпай-ақ, істің қашан және қайда қаралатыны туралы мәліметті әп-сәтте біле аласыз. Бұл – бүгінгі сот жүйесінің жетістіктері, маңдай тердің жемісі. Мұны айтпай кетуге де болмайды.
Ал өз басым судьялардың V съезіндегі берілген соны тапсырмаға дауларды баламалық әдістер – бітімгершілік рәсімдер мен медиация арқылы шешуді енгізуді айтар едім. Артынша медиация заңы қабылданып, бүгінде ол судьялар жүктемесін азайтуда өз рөлін әлі атқарады деп күтілуде.
Ақжан ЕШТАЙ,
Ақмола облыстық сотының төрағасы.
КӨКШЕТАУ.
