Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз қазақ тілін жаңғыртуды жүргізуге тиіспіз. Тілді заманға сай үйлестіріп, терминология мәселесінен консенсус іздеу керек. Сонымен қатар, әбден орныққан халықаралық және шет тілінен енген сөздерді қазақ тіліне аудару мәселесін біржола шешу қажет. Бұл мәселе оқшауланған қайраткерлердің ортасында шешілмеуге тиіс. Үкімет мұны реттегені жөн. Бүкіл әлемде бірдей қабылданған терминдер бар. Олар кез келген тілді байытады», деген болатын.
Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Қазақстан-2050» Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Біз қазақ тілін жаңғыртуды жүргізуге тиіспіз. Тілді заманға сай үйлестіріп, терминология мәселесінен консенсус іздеу керек. Сонымен қатар, әбден орныққан халықаралық және шет тілінен енген сөздерді қазақ тіліне аудару мәселесін біржола шешу қажет. Бұл мәселе оқшауланған қайраткерлердің ортасында шешілмеуге тиіс. Үкімет мұны реттегені жөн. Бүкіл әлемде бірдей қабылданған терминдер бар. Олар кез келген тілді байытады», деген болатын.
Салалық, ғылыми-техникалық терминдердің әр жерде әртүрлі жазылуынан, әртүрлі аударылып, әртүрлі қолданылуынан бір ведомство екіншісін ұқпайтын дәрежеге келіп қалдық. Бүгінде қазақ тілінде қолданылатын халықаралық терминдердің саны 100 мыңнан асады екен. Бірақ соның 3%-ы ғана ресми түрде бекітіліпті.
Орыс тілінен не шетел тілдерінен біздің ана тілімізге енген терминдердің өзіндік тарихы бар. Не сол сөзді бірінші қолданған оқымыстының аты беріледі. Мысалға: фортепьяно деген сөзді алайық. «Пьяно» деген сөзді италиялықтар бірінші қолданған. «Көп ішекті соқпалы аспап» деген мағына береді екен. Енді соны «күйсандық» деп алып жүргеніміз қалай? Дүниежүзінің халқы passport деп қолданатын сөзді «төлқұжат» дейміз, ал құжатымыздың сыртында «паспорт» деп жазылып тұр. «Процент» деген сөз ше?! Әлемде procentum деп жазылып, процент деп айтылып келеді. Санның жүзден бір бөлігі деген мағынаны автоматты түрде кез келген тілде ұқтырады. Дүниежүзінің математиктері мен экономистері қолданады. Соны «пайыз» деп алып керегі не?
Егер біз қазақ тілін тез үйреткіміз келсе, дүниежүзі қолданып жүрген сөздерді орынсыз аударып, тіл үйрене алмай жүргендерге қиындық туғызбайық!
Қазақ тілі терминологиясының негізін қалаған Ахмет Байтұрсынов пен Құдайберген Жұбанов халықаралық терминдерді қазақ тіліне аударғанда оның нақты мағынасын бермеген жағдайда өзгеріссіз қабылдау жөнінде ескерткен болатын. Олар халықаралық терминдерді жөн-жосықсыз, оңды-солды жаппай аударуға қарсы болған.
Қазір біз жаппай жаhандану ғасырында өмір сүріп жатырмыз. Әзірленетін терминдер тек мемлекеттік тілді дамыту талаптарына жауап беріп қана қоймай, сондай-ақ, біздің сыртқы әлеммен өзара түсіністігімізді жеңілдете түсуі тиіс және еліміздің халықаралық қоғамдастыққа ықпалдасуына жәрдемдесуі керек. Тілімізге кірген терминдерді мағынасыз аударғанша, оларды өз тілімізге бейімдеп алған жөн болар. «Кровать» сөзін «кереует», «самовар» сөзін «самауыр» деп алу сияқты талай үлгіні бізге ата-бабаларымыз қалдырып кеткен жоқ па?
Жаңа терминдер мен атауларды бекітумен тек Мемлекеттік терминологиялық комиссия ғана айналыспай, Үкімет те терминдерді тиісті қаулылармен бекітуі керек. Содан кейін ғана жаңа терминдер қажетті заңды күш алуы және міндетті түрде қолданысқа енгізілуі тиіс деп санаймыз. Жаңа терминологияны жоғары деңгейде бекіту тәжірибесі, тіпті, мемлекеттік тіл қоғам өмірінің барлық саласына берік енген елдердің өзінде бар. Мысал ретінде әр жаңа термин тиісті заңдармен бекітілетін Түрік Республикасының заңнамасын атауға болады.
Азамат ӘБІЛДАЕВ,
Мәжіліс депутаты.
