Руханият • 04 Сәуір, 2021

Оруэллдық образдар немесе арғымақтардың ақыры

113 рет көрсетілді

Қай дәуір болмасын тоталитарлық жүйесіз, оның темірдей қатты тырнақшаның ішіндегі «тәртібінсіз», теперішінсіз өтпепті. Мұны тіпті адамзат жаралғалы бергі тарихтан тамыр тарта отырып тарқата айтуға болады.  Қоғамның барлық саласы биліктің бақылауына өтіп, адам бостандығы мен конституциялық құқықтар аяққа тапталған жерден бастап тоталитарлық жүйенің тар қамыты момын халықтың мойынына кигізіледі.  Еркін идеялар мен оппозициялық озат ойлар саяси қуғын-сүргінге ұшырай бастайды.

Тоталитаризмнің нақ үлгілерін біз бодан болған КСРО-дағы, Қытайдағы, Солтүстік Кореядағы, бүгіннің өзінде бар түрлі режімнен көре аламыз.

Ең сорақысы, осы қанқұйлы жүйенің барлығы адамға, оның санасына, болмысына азаттық алып береміз деген жалған жалауды жамыла ұрандап басталған. Алайда анау айтқан құрғақ уәделер мен қитұрқы саясаттың барлығының ар жағында жеке басқа табындырудың жеті қабат жүйелі жоспарлары жасырынып жатады.

Әрине, тоталитаризмнің тепкісі туралы жан-жақты айта беруге болады. Алайда бұл дөп басып диагнозын таба қоюың екіталай қатерлі дерт сияқты ауыр тақырып. Адам осы жүйе туралы айт­қанда өз-өзін дар алдында тұрған жазаланушыдай сезінеді. Азабы сол, тота­литарлық жүйе жөнінде айтылғанда сіз тағы да дар алдында тұрасыз, бірақ жазаланушы емес, жендеттің кейпінде қолы­ңызда жалт-жұлт еткен өткір айбал­таңыз болады. Әр адам небір ауыр тағ­дыр­лар мен көз жастардан іргетас кө­терген осы жұтықы жүйені әлі келгенше әшкерелей беруі керек. Адамдардың бас сүйектерінен тұрғызылған сәнді мұна­ралардың қабырғаларында жазықсыз жан­дардың нақақ қаны бары үздіксіз жазылып жатқаны жөн.

Бұл ретте біз атақты жазушы Джордж Оруэлл шығармашылығын бірінші еске аламыз. «Хайуандар фермасы» деп аталатын әйгілі шығармасын оқып отырған адам тоталитарлық жүйеге тас төбесінен төніп қарайды. 

Өзіңе таныс тақырыпты оқыған әри­не, жеңіл. Біз Оруэллды оп-оңай оқып шық­тық. Тіпті жаныңа жақын кейіпкерлер се­ні­мен бірге мәңгі өмір сүріп өтетіндей олар­мен қоштасудың мүмкін емесін ұға­сың...

Әдебиет сонысымен әдебиет емес пе? Әйтпесе, сізге үш қайнаса сорпасы қосылмайтын, тіпті адам санатында да жоқ британдық мал қорадан қимас дос, тағ­дыры ортақ қандай тұлға тауып алуыңыз мүмкін? 

Жазушы Джордждың «Хайуандар фермасын» парақтаған пақыр, әсіресе пост кеңестік елдердің үрейлі оқырмандары аталған шығарма желісінің 1917 жылғы революциядан бастау алатынын дереу түйсіне қояды. Тұйық жүйенің қасіреті сол, оның адам санасына салған тыртығы тек сол азапты басынан өткерген ұрпақтың ғана емес, одан туатын тағы бірнеше ұр­пақ­тың үрейіне айналады.

Кеңестік коммунизмді келекелеген бұл шығарма осысымен бізге өте «жақын» жазба... Ойдан құралған оқиға желісі деп айтылғанымен оның таза кеңестік тоталитаризмді әшкерелеген әлемдік бестселлер екенін ешкім жоққа шығармайды.

Джонс есімді араққұмар шаруаның мал қорасынан тұтанған революция өрті хайуандардың, әсіресе доңыздардың наразылық жаппай шерулеріне арқау болады. Күндердің бір күнінде өлім ауы­зында жатқан кәрі қабан маңайындағы барлық жануарды жинап, маңызды түс көргендігін айтып шақырады. Түсін баян­дай келіп олардың бас бостандығы туралы үгіт жүргізеді. Бұл образ бізге пат­шалық Ресейдің тағын шайқаған маркстік, лениндік, энгльстік идеяларды есімізге са­лады.

Не керек, бүкіл британдық хайуан­дардың бостандық аңсаған ұлы дүмпуіне осы кәрі қабан өзек болады. Өзі өлгенімен оның көтерген идеясы үлкен құралға айналып, «Англия хайуандары» деген әнұран астында жалпыхайуандық көтеріліс бас­талады да кетеді. Майор ныспылы әлгі алжыған қабан өлгенімен оның сөзін аманат қылып алып қалған екі доңыз Наполеон және Цицерон алда болатын үлкен революцияны қолға алады. Жем-шөп беруді ұмытып, үйінде мас боп жатқан Джонстың қорасында келесі күні көтеріліс жасалып, ақылдасқан жануарлар иелерін қу далаға айдап шығады.

Хайуандардың ойынша адамның езгісі мен теперішінен құтылса олардың алдын жұ­мақ дәуір күтіп деп сенеді. Бірақ көп­шілік хайуан күткен картина тіпті басқа еді.

«Хайуандар фермасы» – бұл роман-мысал десек болады. Жиырмасыншы ғасыр басындағы оқиғаларды астарлап отырып әжуалаған әлемдік шығармадан  Кеңес өкіметінің кесір-кесапатын аң­ғар­мау мүмкін емес. Кәрі қабаннан қа­был­данып алынған ұран келесі күні-ақ Наполеон және Цицерон есімді әбжіл қабандардың қолындағы қаруға айналады. Үй иесі Джонсты қуып шыққан күні сегіз ұялас күшіктің енесі оққа ұшып жетім қалады. Оларды байқап қалған Наполеон дереу оңаша қораға тығып, жуындымен тамақтандырып, құпия асырай бастайды. Наполеонның осы әрекетінен бастап-ақ оның қанқұйлы мұртты көсем – Сталин екенін жорамалдай қоясыз. Жуындыға тойынған төбеттер кейін Наполеонның билігін атып-асып, қырып-жойып  орнатушы НКВД жендеттері сияқты өздері құрған империяның ішінде небір жан төзгісіз қатыгездіктерге барады.

Жалпы, осы шығармадағы символдық астарға үңілер болсақ, бүкіл қоғамдық теңдікті ту етіп бастаған қатаң диктату­ра әл­дебір кейіпкерлердің кейін өзі ор­нат­­­қан мемлекеттің өзі қалай жауы­на ай­налғанын ашық көрсетеді. Олар­дың біреуі – ақылды әрі білімді етіп көр­сетілетін қабан – Цицерон еді.  Алай­да оның болашақ жоспарларының ауқым­ды екенін, оның осы жұмыстары арқы­лы жалпы хайуандардың ықыласына көбірек бөленіп кететіндігін іштарлықпен қабылдай алмаған Наполеон аярлықпен оны елден бездіреді. Иә, Цицерон бізге Троцкийді есімізге салғандай болды. Бі­рақ жазушының шеберлігі де сол, олар­ды біз не десек те хайуандар екенін ешқашан естен шығармауымыз керек.

Шығарманың жалпы идеясы биліктің адамдарды жатсынуы десек болады. То­талитарлық жүйе дегенді басында да айттық, жалпы көпшілікке қызмет ету механизмі кілт тоқтап, жалған ұрандар жалғыз ғана тұлғаға тағзым жасап шыға келеді. Егер кеңінен алып қарастыратын болсақ, Оруэллдың бұл шығармасы тек Кеңес өкіметін келекелеген роман деуге де келмес еді. Олай дейтін себебіміз, өзімен бірге мемлекет құрушы топтың өкілдерін тақ үшін талапайға тастайтын кейіпкер қай қоғамнан болмасын табылатыны сөзсіз ғой. Аристотель айтқандай, адам – саяси жануар және ол өзінің дамуын мемлекетке келіп тоқтатады. Оруэллдың жануарларын біз бірден адам ретінде қабылдай кетуіміздің де мәні осыдан болса керек.

Хайуандар фермасы жеті тармақтан тұратын заң жобасын жасауға шешім қабылдайды. Жарғыларына қарасаңыз қызық. 

  1. Екі аяқты адамдар хайуандарға жау.
  2. Ал төрт аяқтылар дос. Қанаты барлар да екі аяқты болғанымен дос санатына қосылады делінеді.
  3. Хайуандар киім кимейді.
  4. Түліктер төсекке жатпайды. Алай­да бұл жарғылар Наполеон тиран­ның нұсқаулықтарымен бірнеше мәрте өзгер­тіледі. Жалпы, заңды белден басып би­ліктің өзіне ыңғайлы етіп өзгертіп отыруы сонау пайғамбарлар заманынан бері қарай үнемі қолданылып келе жатқан ескі тәсіл десе де болды. Мәселен, інжілді шіркеу қызметкерлері, олармен ауыз жаласқан атқарушы билік өздеріне ыңғайлап бір­неше мәрте қайта көшірілгені бұл күнде қатпар-қатпар тарих. Сол сияқты біз баян­дап отырған хайуандар заңы да бірнеше рет өзгеріп, ақыры халықтың ешбір құқын қор­ғамайтын түсініксіз мәтіндерге айналып кете барады.
  5. Хайуандар арақ-шарап ішпеуі керек. Кейін бұл тармақ та «Ішілген күннің өзінде шамадан асырылмауы қадағалануы шарт» делініп өзгертіледі.
  6. Хайуандар бір-бірін өлтірмеуі қажет. Бұл да кейін «Егер де кінәсі болмаса» деп бұрмаланады.
  7. Соңғы заң: барлық хайуандардың құ­қығы тең. Бұл да кейін «Кейбірінің құ­қығы басқаларға қарағанда жоғарылау» деп жөнделеді.

Бұл шығарма кеңестік жүйеге жасал­ған пародия еді. Роман желісінің әрі қарай­ғы жағдайы белгілі, билік жеке қолға өт­кен­ соң қанішер Наполеон қарапайым хай­­уан­дарға ойына келгенін істейді. Еңбек кү­шін тегін пайдаланып, бітпейтін жылтыр ұрандармен ферма тұрғындарын аямай жұмысқа жегеді. Қасында «Заржақ» атты сұрқылтай доңыз жүреді. Наполеон айтар ойды мінберге шығып алдымен сол айтады. Жұртшылықты жалған есептерге сендіріп, сенбегендері болса оларды халық жауы ретінде қабаған төбеттерге талатып сойқан салады. Бұл кейіпкер де біздің көз алдымызға түрлі типті әкелмей қоймайды.

Аталған шығарманы оқыған оқырман «Балуан» есімді айғырдың аянышты тағ­дырына көп ойланар еді. Оның тіпті қазаққа жақындығы сондай, қасіретті жылдардағы диктаторлық жүйенің езгі­сінен мерт болған қазақ рухын бейнелегендей әсер қалдырады.

Балуан – Наполеон тастаған ұранның ең аянышты құрбаны еді. «Желдиірмен саламыз, қой үстіне бозторғай жұмырт­қалатамыз» деген өтірік ұранға имандай сенген Балуан күндіз-түні тынбай еңбек етіп бүкіл денсаулығын сол жел­диірменге береді. Кейбір әдебиетшілер бұл кейіпкерді Стахановшылар деп жорамал­дайды. Алайда ол жалпы халықтың нақ өзі еді.

Ауыр жарақаттан айыға алмай, жұмыс­қа жарамай қалған Балуанды бір күні белгісіз көлік келіп тиеп әкетеді. Заржақ басқа жануарларға оны емханаға кетті деп сендіреді. Алайда ол етке өткізілген болатын. Еңбегін пайдаланып-пайдаланып алған Наполеон және оның жақтастары сол күні кешкілік Балуанды етке өткізген ақшаға ішімдік алып, шарапқа бөрте мас болған доңыздар қарқ-қарқ күлісіп масайрап жатады...

Белгілі жазушы Төрехан Майбастың «Керат» деген атақты әңгімесі бар. Көзі тірісінде Оралхан Бөкей «Кератқа» кере­мет баға беріп, тіпті «Кератты» жаз­ған жазушының әкесін көзбен көр­гім келеді деп Қарғанды жаққа ат та шалдырыпты. Бұл туралы Төрехан Май­бастың өзі де айтады. Керат, оның иесі жазу­шының өз әкесі екен, барлығы өмірде болған кейіпкерлер. Керат – шахтер ат. Біздің Балуан сияқты ол да өмір бойы тота­литарлық жүйені табанынан таусылып жүріп құрған құрбан кейіпкер. Ақыры өзі сол жүйенің жемтігіне айналады. «Кератты» оқыған адам ондағы қазақ кешкен трагедияны бірден сезінеді. Қазақ пен жылқының жаны егіз жаратылған. Соғысқа қатысқан Кераттың оң жамбасына оқ тиіп жараланған соң жарамсыз саналып шахтаға түсіріледі. Ауыр-ауыр вагондарды сүйрей жүріп еркін де азат өмірін аңсайды. Жарыққа ұмтылады. Жер бетіне бір шығуды арман етеді. Алайда сол жер бетіне шыққанда көрген жарығы оның екі көзін ағызып жіберіп, су қараңғы соқыр қылып тас­тауымен аяқталады. Керат – қазақ еді. Оралхан Бөкей Төрехан Майбасқа «Бұл шығармадан кейін ештеңе жазбасаң да болады» деп биік баға беріпті. «Керат» – шынымен классика.

Біз Оруэллдың Балуанына жанымыз ашып отырғанда Кераттың соқыр көзінен аққан қанды жасына жуынғандай едік. Иә, Балуан бізге қазақ әдебиетіндегі шоқтығы биік тағы бір шығарманы, ақын Серік Ақсұңқарұлының «Арғымақтарын» есімізге түсірді.

«Сəуірбек аға! Ғафу ет сұрағаныма:

Арғымақтың да адамша

жылағаны ма?!

Арғымақтар-ай! Ғасырдың ғажап

 тұл­па­ры!

Менің де қаным – қыр қаны,

қазақтың қаны.

Шынымды айтам, шынымды –

 сандырақтамай:

Құндыз қыл құйрық сұржекей,

 арғымақтар-ай!

Даламыз – кітап. Беттерін ашқанда

 кілең –

терең ол, ерен ғажайып

дастандарымен.

Эпосы, эпопеясы қыраттарымның

тұяқтарымен жазылған

 пырақтарымның.

Ат тұяқтарының даламда

азан сапты əні...

Ата-бабамның сол еді қаламсаптары!.

Қалғаны содан – ескірмес,

тозбастың бірі,

Арқамды шымырлататын

Олжастың жыры.

Бір кездесуде атбегі түгел келіп те,

Бір сауал қойған сол

Олжас Сүлейменовке:

«Бізді де, ақын, аттардың

жаты санама,

Тұлпарлар енді соғысқа қатыса

ала ма?!»

Сол кезде ақпай қалған бір ақыл,

төзімнен,

Абсенттің жасын көріп ем –

Ақын көзінен.

Тұрды Олжас сонда жүрегі

қан жоса болып,

Тұнжырап кетті:

«Тұлпарың Зорласа – көніп,

Қатысар – деді – тек қана

колбаса болып!!!».

Міне, шығармашылықтың шекаралары осылай тоғысып жатады. Сонау қиырдағы Оруэлл Балуаны Ақсұң­қар­ұлының арғы­ма­ғына осылай айналып шұжық цехына кетіп бара жатыр...

Ет комбинатына өз аяғымен бара жат­қан тағы бір тұлпар жайлы айтпай кетуге болмайды. Ол да қазақ даласында аңызға айналған, қазақ қасіретімен егіз тұлпар-тұғын!

Иә, классик Мағауиннің «Нарқызы­лын» айтамыз. Көзіқарақты жұрт бұл шығарманы жақсы біледі деп ойлаймыз. Мұнда да заманында бүкіл қазақ сахарасын дүбір мен даңққа бөлеген аңыз Нарқызыл ақыр аяғында адамнан көрген аярлықтың құрбанына айналып, қолтығына қастандықпен қадалған шегеден мертігіп, ақсақ қойторыға айналады. Тұлға қасіреті деген осы болса керек... Алайда сол ақсаңдаған аяғына қарамастан Семейдегі ет комбинатына айдалып бара жатқан бір үйір жылқының Нарқызыл алдында кетіп бара жатады. Алдына қара салмаған сәйгүлік соңғы сапарына да үздік болып еніп бара жатады.

Нарқызыл туралы бұл уақиғаны көр­кем шындық деп сенбейтіндер ақын Несіпбек Айтұлының «Нарқызыл мен жалғыз ұлын» оқыса жетеді деп ойлаймыз. Несіпбек ақын тіпті сол Нарқызыл тұлпардың үстінде бәйгеге шапқан жел­тақым шабандоз екенін біреу білсе, біреу білмейді.

Мұның бәрін біз неге айтып отырмыз? Осынау бағанадан бері тізбелеп айтып шыққан Оруэллдың «Балуаны» да, Майбастың «Кераты» да, Мағауиннің «Нарқызылы» да, Ақсұңқарұлының «Арғымақтары» да – біз құқай көрген тоталитарлық жүйе – Кеңес империясының есіл құрбандары болатын... Осынау озбыр жүйе болмаса, ауыздығымен алыс­қан асау арғымақтардың барар соңғы нүк­тесі ет комбинаты ғана ма? Осы шы­ғар­малардың бәрінде арғымақтардың ақыры – кеңестік жүйенің кесапатынан жазықсыз оққа ұшқан ұлттық рухты бейнелер еді. Нарқызыл – Алаш интеллигенциясын еске түсіреді. Маңдайын оққа тіреп, қан-қасап лагерьлердің мұздай суық камераларында жазықсыздан-жазықсыз оққа ұшқан қазақтың қаймақтары нағыз Нарқызылдар еді.

Ақын Айтұлының жазбасында да айтылады: Мағауинді ұлттық рухқа шомылдырып тәрбиелеген Мағауия ақсақал Алаш арыстарымен аса тығыз қарым-қатынаста болған. Шәкәріммен бірге аң қаққан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы сияқты арыстар Шәуешекке бара жатқан жолда сол ақсақалдың үйіне түскен. Мұхтардың өз әкесі де ұлт­шылдығы үшін түрмеге түсіп, Воркута лагерінде Әлімхан Ермекұлымен бірге отырады.

Алаш арыстары – бұлар нағыз Нар­қызыл арғымақтар еді. Ал Кеңес өкі­меті үшін олар жай ғана цифрлар. Орын­далған жоспарлар, өтірік берілген есептер ғана...

Арғымақ – еркіндіктің символы еді. Ең қорқыныштысы, тұлпарларды тұсаулаған, шын жүйріктерді шідерлеген топас жүйенің қортық комплекстері біз өмір сүріп отырған жаңа қоғамда әлі де бары үрей тудырады.

Әрине, «Хайуандар фермасында» жеке-жеке тоқталуға тұрарлық кейіпкерлер жетерлік. Біз алайда қазақ рухымен қанаттас арғымақтар трагедиясын ғана шендестіргенді жөн көрдік.

Наполеон билігі – нағыз Сталиннің темірдей суық жүйесі еді. Жалған уәде­лермен жұрттың санасын улаған өтірік ұрандар жаңа жүйені орға жығады. Орға жығып қана қоймай өздері әу баста зорға құтылған адамдармен бұл Наполеон кейін ауыз жаласады.

Шығарма да солай аяқталады. Кеш­кісін үйдің ішінде екі аяғымен қаз­даң-қаздаң басқан мегежіндер, адамдардың киімін киіп алған қабандар басқа ферманың бақ­ташыларымен әмпей-жәм­пей көзе қағыстырып, шарап ұрт­тап жатады. Олардың аяр да сатқын бей­нелерін сырттан бақылап тұрған басқа момын да қорқақ хайуандар үйдің ішіндегілердің қайсы адам, қайсы шошқа екендіктерін аңғарудан қалады.

Түйіні сол, биліктің кімге ауысса да халықтың ауызы аққа, ауы атқа жары­майтындығы ғой. Оруэлл осыны айтқысы келді.

Бұл Оруэлл – шынымен кеңестік жүйеге керемет карикатура жасаған озық қаламгерлердің бірі еді.

Соңғы жаңалықтар

Мунгияның арманы – Головкин

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 10:35

ҚазҰУ-да Тәуелсіздіктің онкүндігі басталды

Тәуелсіздіктің 30 жылдығы • Бүгін, 09:55

Ұқсас жаңалықтар