Жасампаздықтың жаңа бастауы

1997 жылы тәуелсіз Қазақстан Елбасының бастауымен «Қазақстан-2030» Стратегиясы айқындаған жаңа даму жолына түскен болатын. Сол кезде, жаңа іргетасын қалаған жас мемлекеттің алдында үш бірдей қастерлі міндет тұрды: мемлекеттің іргетасын қалау мен нарықтық экономикада серпіліс жасау, әлеуметтік мемлекеттің негіздерін қалау, қоғамдық сананы қайта өзгерту. Бұл міндеттер Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында заңды жалғасын тапты.

Қазақстан жаңа даму жолына түскенде «Алдымен экономика, содан соң саясат» ұста­нымын берік негізге алды. Әлем­дік саяси үрдісте бұл қуатты қағиданы «Қытай құдіретінің» атасы Дэн Сяопин енгізген болатын.

1997 жылы тәуелсіз Қазақстан Елбасының бастауымен «Қазақстан-2030» Стратегиясы айқындаған жаңа даму жолына түскен болатын. Сол кезде, жаңа іргетасын қалаған жас мемлекеттің алдында үш бірдей қастерлі міндет тұрды: мемлекеттің іргетасын қалау мен нарықтық экономикада серпіліс жасау, әлеуметтік мемлекеттің негіздерін қалау, қоғамдық сананы қайта өзгерту. Бұл міндеттер Елбасы Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясында заңды жалғасын тапты.

Қазақстан жаңа даму жолына түскенде «Алдымен экономика, содан соң саясат» ұста­нымын берік негізге алды. Әлем­дік саяси үрдісте бұл қуатты қағиданы «Қытай құдіретінің» атасы Дэн Сяопин енгізген болатын.

Осы ұстанымға негізделген саяси-экономикалық дамудың өміршеңдігін Қытай елінің әлемдегі ең қуатты державаға айналуының өзі-ақ айқын дә­лел­деп берді.

Қазақстан өз дамуының алғашқы қадамдарынан бастап, 1948 жылы қабылданған «Адам құқығының баршаға ортақ декларациясында» жарияланған негізгі құқықтар мен бостандықтарды конституциялық тұрғыдан бекітті.

Қазіргі таңда, Қазақ елі бей­бітшіліксүйгіш қадамдарымен әлемдік эталон ретінде танылған. Бұл турасында, кезіндегі БҰҰ Бас хатшысы Коффи Аннан Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы білгенде осы ұйымды БҰҰ-ның кішкене көшірмесі ретінде бағалаған болатын.

Осы уақыт аралығында Қазақ­стан экономикасы қарыштап даму үстінде болды. Елімізге 160 млрд. доллардан астам шетел инвестициясы тартылып, бұл көрсеткіш бойынша ТМД елдері арасында алдыңғы орынға шықты. Елбасы Жолдауында айқын көр­сетілгендей, «Нәтижесінде, 2012 жылдың қорытындысы бойынша ІЖӨ-нің көлемі жағынан біз әлемнің экономикасы дамыған 50 елдің қатарына кіреміз».

Елбасы Жолдауында ХХІ ғасырдың он жаһандық сын-қатері алға тартылып отыр. Жолдаудан үзінді келтіретін болсақ, «Тарихи уақыт аса жеделдей түсуде. Әлем қарқынды түрде өзгеруде және болып жатқан өзгерістердің жылдамдығы адамды таңғалдырады». Енді Қазақ елінің геосаяси жағдайын саралайтын болсақ, бұл қатерлердің өзектілігі арта түседі. Себебі, Қазақстан үш діни-саяси өркениет ислам, христиан және будда-конфуциандық әлем қиылысында орналасқан ел. Оларға тән қайшы­лықтар мен бір-бірімен теке-тіресушілік осы геосаяси ортада аса асқына түседі және мұны соңғы уақыттарда Орталық Азия аумағында орын алған жаһандық деңгейдегі бірқатар оқиғалар дәлелдей түседі.

Тарихи уақыттың жеделдеуі мен елдердің экономикалық дамуындағы теңгерімсіздік заң­сыз көші-қон мәселесін де ерекше алға тартып отыр. Қазір елімізде, әртараптан келген өз ұлтымыздан басқа қанша келімсектер жүр­гендігін құқық қорғау орган­дарының өзі де айқындай алмай отыр. Олардың көпшілігі еліміздің әртүрлі аумақтарындағы қылмыстық ахуалды ушықтырып, тұрғындар қауіпсіздігіне нұқсан келтіруде.

Қазақ елінің ендігі алдына қойған басты мақсаты – Жалпыға ортақ ең­бек қоғамын құру. Елбасы Жолдауында «Соңғы 20 жылдан астам уақытта біз қоғам өмірінің барлық салаларына өте жоғары қарқынмен жаңғырту жүргіздік» деген болатын. Елбасы өз Жолдауында Қазақстан халқына осы мақсатқа жету жолында шешілуі тиіс жеті бірдей стратегиялық міндет жүктеп отыр және мұның өзі тарихи уақыттың сын-қатерінің алдын алудағы аса көреген қадам. Осы міндеттердің ойдағыдай шешілуіне үлес қосу әрбір қазақстандықтың қасиетті борышы болып табылады.

Жолдауды рет-ретімен саралап шығатын болсақ, менің ойымша, бірінші бағыттағы ерекше назар аударарлық мәселе – бұл мемлекеттік сыртқы қарыздарды реттеу мәселесі. Елбасы елдің мемлекеттік қарызының деңгейін тұрақты бақылауда ұстауды міндеттеп отыр. Жаңа ғасырды сілкіндірген экономикалық дағ­дарыс кезінде көптеген елдердің сыртқы қарыздары кесірінен эко­номикалық дефольтқа ұшыра­ға­ны баршамызға белгілі. Сон­дықтан, Елбасы тарихи сын-қатерге сәйкесті елдің ертеңгі экономикалық қауіпсіздігін де ойлап отыр және бұл мәселені тұңғыш рет аса жоғары деңгейде көтерді.

Елбасы Жолдауында атап көрсетілгендей, «Қазақстан экономикасы – әлемдік ауқымда көлемі шағын экономика... Ел біртұтас корпорация секілді жұмыс істеуі тиіс...». Осы арада АҚШ, Жапо­ния елдеріне тән корпоративті мәдениет ұстанымдарын зерттеу жұмыстарын қазақстандық университеттерге жүктеудің тиімді әсері болатындығы сөзсіз.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбіш­ұлының пікірінше, «...та­биғи ресурстарды басқарудың түбегейлі жаңа жүйесін енгізу қажет». Осы жерде, Қазақ елінің қазба байлығын күн санап құны кете бастаған АҚШ долларына сату мәселесін қараудың ұшқыны бар. Осыған дейін де Елбасы АҚШ долларының орнына жаңа әлемдік валюта енгізу мәселесін отандық және халықаралық бас­пасөз беттерінде бірнеше мәрте көтерген болатын және бұл ойлар да тарихи сын-қатермен үндесіп жатыр.

Елбасы ойына сүйенетін болсақ, «Отандық кәсіпкерлік жаңа экономикалық бағыттың қозғаушы күші болып табылады». Осы арқылы Елбасы орта тап құраушы күш орта және ша­ғын кәсіпкерлерге үлкен сенім артып отыр. Бүкіләлемдік сая­си-әлеуметтік ой-пікірге сүйенетін болсақ, кез келген ел­дің тұрақтылығы мен тиімді дамуының тірегі байлар мен кедейлер емес, тек орта тап болып саналады әрі бұл жаңа кезеңдегі тарихи сын-қатердің алдын алудағы стратегиялық міндет болып отыр.

Елбасы «Жаңа кезеңдегі әлеу­меттік саясаттың маңызды құрам­дас бөлігі ретінде ана мен баланы қорғауды жариялап» отыр. Осыған байланысты, мынадай ұсыныстар жасауға болады. Біріншіден, бес бала тәрбиелеп отырған аналарға ғұмырлық төлемақы тағайындау. Екіншіден, Ресейдегі тәжірибеге сүйе­не отырып, «Ана капиталы» мемлекеттік бағдарламасын қа­былдау. Бұл шаралар тарихи сын-қатер тудырып отырған демо­графиялық құлдырауды тоқ­татудың аса мықты тетігі болар еді.

Елбасы алға қойған аса басты міндеттердің бірі – «...ұлттық эко­номиканың мамандарға деген қазіргі және келешектегі сұранысын барынша өтеу...» және бұл да тарихи сын-қатердің алдын алудың қуатты шарасы. Осы міндетті ойдағыдай шешу жо­лында бірнеше шараларды іске асыруға болады. Біріншіден, Қазақстанда қызмет істеп жүр­ген шетелдік және отандық корпорациялардың мамандар даярлауға отандық университеттерге тапсырыстар беруін және оны қаржыландыруын заң­намалық тұрғыдан бекіту әрі ондай корпорацияларды салық жеңілдіктерін беру арқылы мемлекеттік қолдау. Екіншіден, отандық университеттердің халықаралық қорлар гранттарын пайдалануларына толықтай еркіндік беру. Үшіншіден, ғы­лыми-педагогикалық кадрларға әлеуметтік жағдайлар туғызу аса маңызды.

Қазақстанның көп векторлы сыртқы саясаты да өз жемі­сін беріп отыр. Ендігі жерде «Біз Кеден одағын және Біртұтас экономикалық кеңіс­тікті нығайтатын боламыз». Елбасымыз посткеңестік аумақ­тағы саяси-экономикалық интеграция патриархы екендігін тағы бір мәрте дәлелдеп шықты және осының өзі тарихи сын-қатерге ынтымақтасып қарсы тұрудың аса тиімді аумақтық әріптестігі.

Елбасы Жолдауының өзегі – «Жаңа қазақстандық патрио­тизм – біздің көпұлтты және көп конфессиялы қоғамымыз табысының негізі». Сонымен қатар, патриотизмге тәрбиелеу ісінде олқылықтар да бар. Әлі күнге дейін, патриотизмге тәрбиелеу ісінде «ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен» деп тарихи сабақтастықты негізге аламыз, мұның дұрыстығы күмәнсіз, бірақ тек бір сарынды тарихи анахронизм тиімсіз бола бас­тады. Жаңа дәуірдің жаңа қаһармандары болуы тиіс және олар бар да. Мысалы, күші басым лаңкестермен жалғыз арпалысқан ішкі істер әскерінің сайыпқыран сарбазы Ербол Отарбаевтың ерлігі, лаңкесті өз денесімен жауып­ қаза болған тараздық тәртіп сақшыларының ерлігі, Елбасы өз Жолдауында атап өткен Лондон Олимпиадасы спортшыларының жетістігі және т.б. Бұл келтірілген мысалдар Қазақстан халқының тарихи сын-қатерге қарсы тұруға отансүйгіштік рухы барын дәлелдей түседі. Ендігі мақсат осы рухты жаңғыру жолына бағыттай білуде.

Елбасы Жолдауында тіл мен­ дін мәселесі де жаңа сипат­та көтеріліп отыр. Қазақ тілі барша қазақстандықтарды бірік­тіруші күшке айналуы­ тиіс және «Қазақстанның бола­шағы қазақ тілінде». Қазақ тілін жаңа деңгейге көтеру жолындағы тиімді шаралардың бірі ретінде, мемлекеттік тілді еркін меңгерген басқа ұлттар өкілдерінің жалақысына үстеме қосуды ұсынуға болады. Ал, дін мәселесіне келетін болсақ, Қазақстанның барлық ислам елдерінің ішіндегі ең зайырлы ел екендігін естен шығармау қажет. Мұның өзі Қазақ елінің та­рихи сын-қатерге қарсы тұру­ға этникалық және діни-кон­фессиялық қуатының жеткілікті екендігін айқын көрсетіп отыр. Ұлтаралық тұрақтылық пен дінаралық татулық Қазақстан қоғамының тарихи сын-қатерден аман-есен өтуінің нақты кепілі.

Сонымен, қорытындылай келетін болсақ, «Қазақстан-2050» атты жаңа стратегиялық бағытты жүзеге асыруда бізге – Қазақ халқына айрықша жауапкершілік жүктеледі. Бұл біздің тек парызымыз ғана емес, бұл бізге аса зор міндеттер де жүктейді.

Мұқтар ӘБІЛСЕЙІТ,

Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің проректоры,

тарих ғылымдарының докторы, профессор.

ОРАЛ.