Спорт • 23 Тамыз, 2021

Ұлттық құрамаға кәсіпқойларды шақыртудың қажеті жоқ

271 рет көрсетілді

Таяуда атақты бапкер, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы
Тұрсынғали ЕДІЛОВПЕН әңгімелесудің сәті түсті. Айтулы маманның тұсында отандық былғары қолғап шеберлері Олимпия ойындары тарихында өздерінің ең зор көрсеткішіне қол жеткізгені мәлім.

Иә, 2000 жылы Сиднейде алауы тұтанған ғаламдық додада қазақтың төрт бірдей өрені ақтық сынға дейін алқынбай жеткен еді. Атап айтсақ, қарсыластарын қоғадай жапырған Бекзат Саттарханов пен Ермахан Ыбырайымов алтын тұғырға көтерілсе, Болат Жұмаділов пен Мұхтархан Ділдәбеков күміс медаль иеленді. Тіптен жүлдесіз қалған Нұржан Кәрімжанов, Данияр Мұңайтпасов және Олжас Оразалиновке де өкпе айтқан ешкім болмады. Себебі олар да Аустралия төрінде еш аянбай айқасып, ширек финалға шыққан еді.

– Тұрсынғали аға, таяуда аяқ­талған Токио Олимпиадасын басынан аяғына дейін тамаша­лаған боларсыз. Небәрі екі қо­ла медальды еншілеген бокс­шы­лар­дың өнеріне дүйім жұрт­тың көңілі толмады. Сіз де жігіт­теріміздің жігерсіздігіне қын­жылған шығарсыз?

– Бұл жолы әдеттегідей төрт жыл емес, бес жыл бойы тағат­сыздана күткен Олимпия ойындарында біздің боксшылар дәл осылай сүреңсіз өнер көрсетеді деп ешкім де ойлаған жоқ. Тек біз ғана емес, шетелдіктердің өздері де аң-таң. Қазіргі кезде Қазақстан бок­сын дамыту үшін мемлекет тарапы­­нан қыруар қаржының жұмсалып жат­қаны белгілі. Осы саланың басы-қасында жүрген ауқатты азаматтар да ақ­шаны аяп жатқан жоқ. Бір сөз­бен айтсақ, боксшылар­дың еш алаң­сыз даярлануына қолай­лы жағдайдың барлығы жасалған. Бірақ спорттың бұл түрінде ілге­рілеу байқалмайды. Керісінше, кері кетіп бара жатқандаймыз. Қазақстан секілді бокс өнерінде бай дәстүрі бар іргелі мемлекет үшін қос қола дегеніңіз тым нашар көрсеткіш. Соған қалай күйінбейсің?! Кезінде бізде мұндай жағдайдың бірі де болмады. Әйтеуір, әркімге алақан жайғандай болып, қарыз сұрап, өз жыртығымызды өзіміз жамап жүрдік. Соған қарамастан зор белестерді бағындырдық. Сөз орайы келгенде ұзақ жылдар бойы отандық боксымызды өрге сүй­реген іскер басшы Бекет Махмұ­товтың ерен еңбегін ерекше атап өткім келеді.

– Осы саланың білікті мама­ны ретінде Токио Олимпиада-
сын­да біздің боксшыларға не жетпеді деп ойлайсыз?

– Әрбір жарыстың нәтижесі үшін ең бірінші кезекте ұлттық құрама бапкерлері жауап беруге тиіс. Негізі бұл сұрақты соларға жолдағаныңыз жөн. Ал менің жеке пікірімді білгіңіз келсе, дайындық жұмысын жүргізу барысында көп­теген кемшілік кеткенін айтар едім. Біріншіден, менің бір бай­қағаным, оқу-жаттығу жиындары тым жиі өткізілді. Оның қажеті бар ма, жоқ па, оған мән берген ешкім болған жоқ. Сол саны көп, сапасы аз жиындар спортшыларды қат­ты қажытты. Мәселен, жыл басынан бері ұлттық құрама мүшелері Куба мен АҚШ-та, одан кейін Ресейдің Кисловодск қаласында даярланды. Айналайындар-ау, осыдан бірнеше жыл бұрын ­Алма­­тының дәл іргесінде керемет олим­пиадалық база салынды ғой. Ол жердің табиғаты кермет, ауасы саф таза. АИБА-ның базасында еш алаңсыз жаттығу үшін барлық жағдай бар. Анда-мында сандала бергенше, сол жерде неге даярлана бермеске? Екіншіден, Олимпия ойындарының баста­луына екі айдан кем уақыт қалған­да еліміздің бірінші нөмірлі бокс­шыларын Азия чемпионатына қа­тыстыр­дық. Оның не қажеті бол­­­ғанын әлі де түсіне алмай отыр­­­­мын. Дубай жақын жер емес. Оның үс­тіне ол кездері Пар­сы шы­ға­на­ғын­да күн күйіп тұр­ды. Осы жағ­­дай ескерілмеді. Құр­лық­тық дең­гей­дегі додаға қосалқы құрам­дағы жі­гіт­терді апарса да, еш­теңеден ұтыл­­майтынымыз анық. Ал негізгі күшімізді Олим­пия ойын­д­арына сақ­тау керек еді.

Жалпы, Дубайдағы сәтсіздік біз­дің жігіттерге психологиялық тұр­ғыдан ауыр соққы болды. Азия­дан алтынсыз қайтқан жерлес­теріміз Олимпиадада да түк тындыра алмады. Боксшылардың То­кио­ға шаршап-шалдыққан күйі келге­ні бірден байқалды. Шыны керек, шаршы алаңда ешқайсысы көсі­ліп өнер көрсете алмады. Олар­дың қи­мыл-әрекеттеріне қа­рап, дәл бір елішілік жарыстарда күш сынасып жүргендей әсерде болдық.

– «Олимпиадаға шаршап кел­ді» деп нақты кімдерді мең­зеп тұрсыз?

– Команда мүшелерінің дені дәл сондай күйде болды. Мәселен, 81 кило салмақтағы Бекзат Нұр­дәулетовті алайық. 2019 жылғы әлем чемпионатында оның қалай жұдырықтасқанын көрдіңіздер. Әр жекпе-жекке жұлқынып шығып, барлық қарсыласын сыпыра ұт­ты. Тіптен Кубаның даңқты бокс­шысы Хулио Сезар де ла Крустың өзін есеңгіретіп тастады. Биыл Санкт-Петербургте өткен «Губер­на­тор кубогы» жолындағы жа­рыста да тамаша бабында болды. Финалда ринг қожайыны Имам Хатаевты жеңді. Бәсеке барысында қарсыласын нокдаунға жіберді. Бірақ Олимпиадада біз мүлде басқа Бекзатты көрдік. Ең өкініштісі, Токиода ол дәл сол Хатаевқа есе жіберді. Бәсеке ба­рысында қандасымыздың бо­йынан жеңіске деген зор құл­шынысты байқамадық. Бұл жер­де қорытынды біреу ғана – Олим­пиаданың алтын тұғырына кө­терілуге тиіс боксшыны біз ең ма­ңызды жарысқа әбден шаршатып әкелдік.

69 кило салмақтағы Абылай­хан Жүсіповтің де күш-қуаты кемі­ген, жанарында от жоқ. Осыдан екі жыл бұрын Екатеринбургте өткен әлем чемпионатының жартылай финалында ол ресейлік Андрей Замковоймен өте жақсы жұдырықтасты. Тіптен жеңісті біздің жігітке де беруге болатын еді. Ал Олимпиаданың тұсаукесер кездесуінде Жүсіпов есімі көп­шілікке беймәлім америкалық Де­ланте Джонсоннан ойсырай ұтыл­ды.

– Сонда сіз Азия чемпио-­
на­тына бұл боксшыларды бе­кер қостық деп отырсыз ғой? Бар­лық гәп осында ғана ма?

– Дәл солай. Өздеріңізге мә­лім, Дубайдағы жарыстың коман­далық есебінде көш бастауды көз­деген Өзбекстан мен Қазақстан құрамалары бір-бірімен әбден «қырқысты». Арада екі ай өткен соң Олимпия ойындарында екі жақ та оңбай опық жеді. Рио-де-Жанейродағы жарыста үш алтын, екі күміс және екі қоланы ол­жалап, айды аспанға бір-ақ шы­ғарған өзбектер Токиода жалқы алтынды қанағат тұтты. Бұған де­йін ғаламдық ойындардан бас жүлдесіз оралмаған қазақтарға бұл жолы қос қоланы қанағат тұ­туға тура келді. Бізге керегі осы ма еді? Негізі бұл әңгіме Қазақ­стан мен Өзбекстанға ғана қа­тысты емес. Сары құрлықтан бар­ған командалардың барлығы да Олим­пиадада өте нашар өнер көрсетті.

Сөзіміз дәлелді болу үшін мы­на бір деректі алға тартайық: айтулы жарыста бәсекелер се­гіз салмақ дәрежесі бойынша өрбі­генімен, соның тек біреуінде ғана Азияның өкілі алтын тұғырға кө­терілді. Ол – аса ауыр салмақта айқасқан өзбекстандық Баходир Жалолов. Филиппиндік Карло Паалам (52 кило) күміс алса, оның отандасы Эумир Марсиаль (75 кило), жапониялық Ремэй Танака (52 кило) және біздің Сәкен Бибосынов (52 кило) пен Қамшыбек Қоңқабаев (+91 кило) қола медальды мойындарына ілді. Байқап қарасаңыздар, сарапқа салынған 32 жүлденің алтауы ғана азиялықтарға бұйырған екен. Бұл – өте нашар көрсеткіш! Салыс­тырмалы түрде алсақ, 2016 жылғы Олимпия ойындарында олар 12 (4 алтын+4 күміс+5 қола) жүлде алды. Ал 2012 жылы Лондонда сары құрлықтың сайыпқырандары 11 мәрте (3 алтын+4 күміс+4 қола) олжа салды.

– Рио Олимпиадасында төре­шілер Василий Левитке көпе-көрнеу қиянат жасап, оны алтыннан айырды. Жерлесіміз Токиоға 91 кило салмақтың бас­ты фавориттерінің бірі ре­тінде аттанды. Бірақ алғашқы кез­десуінде ол ойда-жоқта испа­ниялық Эмануель Рейестен нокаутпен ұтылды. Аса жауапты жарыста жанкүйерлер Левит дәл осылай жеңіледі деп мүлде күтпеген еді...

– Иә, Васяның Рио-де-Жа­нейрода нағыз бабында болғаны рас. Финалда оған қиянат жа­сал­ғанын да көзіміз көрді. Бірақ одан бері бес жыл өтті ғой. Иә, бұ­рын­дары жиған мол тәжірибесінің арқасында Левит кейіннен де бі­раз белесті бағындырды. Алайда 2019 жылы Ташкентте өткен Азия чемпионатында ол Оңтүстік Ко­реяның ортаңқол бокс­шысынан оңбай ұтылды. Сол жекпе-жекте нокаут алғаннан кейін-ақ Ва­силийдің шама-шарқы белгілі болды. Осы жайттың бар­лығын саралай отырып, Токиода оның медаль алмайтынын ішім сезді. Бірақ сақа спортшы дәл осы­лай ойсырай ұтылады деп еш ойламадым. Меніңше, ардагердің орнына басқа бір жалындап тұрған жасты апару керек еді.

– Қазақ жанкүйерлері 75 кило салмақ дәрежесінде күш сынасқан Әбілхан Аманқұл да «алысқа баратын шығар» деп үміттенді. Талай байрақты бәсекеде ел намысын абыроймен қорғаған боксшыға Токио төрінде не жетпеді?

– Жарысты Әбілхан техника­­лық та, тактикалық тұрғыдан да жақ­сы бастаған еді. Алғашқы кездесуін­де Өзбекстанның мық­тысы Фа­нат Қаһармоновты қапы қалдыр­ды. Бірақ одан кейін Эберт Консей­сан Соузаға әлі жетпеді. Шыны ке­рек, бұл жекпе-жекте бразилиялық жі­гіт барлық жа­ғынан басым болды. Дәл сол бокс­шының өнеріне төрт­күл дүние жұртшылығы тамсанды деп ойлаймын. Ол біздің Әбілхан Аман­құлдан бөлек, Ресейдің мақ­танышы Глеб Бакшиден басым түсті. Бұл бәсекелердің екеуінде де Соуза күмәнсіз жеңіске жетті. Ал финалдағы жекпе-жегі тіптен керемет болды. Күншығыс еліне алтын аламын деп нық сеніммен келген украиналық Александр Хиж­някті есінен тандырды. Ал ше­­шуші тұста Соузаға жол берген бокс­­шылардың екеуінің де әлем чем­­пионы деген дардай атақтары бар.

– Қазақ «Біткен іске сыншы көп» деп бекер айтпаған ғой. Төртжылдықтың бас­ты до­дасы аяқталғаннан ке­йін «Аман­құлдың орнына Тұр­сын­бай Құлахметті немесе Жүсі­пов­тің орнына Асланбек Шым­бер­геновті апару керек еді» деген сыңайда әңгімелер өрбіді. Сіздің ойыңыз қандай?

– Бүгінгі таңда 75 кило салмақта Әбілханның алдын орайтын еш­кім жоқ. Ол Тұрсынбайдан әлдеқай­да күшті. Менің бұл пікіріммен мамандардың дені келіседі деп ой­лаймын. Ал Абылайханның орнына Асланбекті апаруға болар еді. Бұл ретте ұлттық құрама бапкерлері 2018 жылғы Қазақстан чемпионатының қорытындысына сүйенді. Ақтауда өткен жарыс­та Жүсіповтің Шымбергеновті нокдаунға жібергені есімізде. Осы орайда, мына бір жайт ескерілуге тиіс еді: Жамбыл облысының өкілі Дүниежүзілік бокс сериясы жарысында (WSB) «Астана арландарының» намысын абыроймен қорғап, аса маңызды жек­пе-жектерде жеңіске жетті. Сөйтіп, Асланбек дұрыстап демалып, ты­нығып, өз-өзіне келмеген күйі ел бі­ріншілігіне қатыстырылды. Ол жарысқа қарағандылық өрен тың келді. Нәтижесінде, Абылайхан жеңіске жетіп, еліміздің бірінші нөмірлі боксшысы атанды.

«Шау тартып» қалған Зәкір Сафиуллинді басқа боксшылармен алмастырған жөн еді. 63 кило салмақ дәрежесінде одан бөлек Санатәлі Төлтаев пен Ертуған Зейнуллинов бар. Иә, «Олар Токио­ға барғанда міндетті түрде жүлде алатын еді» деп ешкім кесіп айта алмайды. Алайда жастың аты жас қой. Зәкірге қарағанда олар әлдеқайда батыл қимылдап, жеңісті қарсыласының уысынан жұлып алу үшін жанын салып айқасатын еді. Өкінішке қарай, ардагер боксшының бойынан ондай ерік-жігер байқалмады. Ширек финалда Сафиуллин сол күнге дейін есімін ешкім естіме­ген аустралиялық боксшыға есе жіберді.

– Жапония астанасында қа­зақ боксшыларының жеңіп ал­ған қос қола медалін көңіл­ге медет тұтуға тура келді. Алайда күллі Алаш жұрты жартылай финалға дейін сүрінбей жет­кен Сәкен Бибосынов пен Қам­шыбек Қонқабаев алтын алса деп армандаған еді...

– Сөз жоқ, 52 кило салмақта сайысқа түскен Сәкен дәл осындай қарқын көрсетеді деп ешкім күтпеді. Жапон жерінде ол өзін керемет қырынан көрсетті. Тіп­тен жерлесіміз жартылай финал­да «жеңілді» деп айтуға ауыз бар­­майды. Бибосынов ұлы­бри­та­­ниялық Галал Яфаймен жақсы жұ­дырықтасты. Тек бірінші раунд­та төреші белгілеген нокдаун бә­секе тағдырын шешті. Иә, одан кейін Сәкен бірте-бірте «ойын» тізгінін қолға алды. Бірақ жеңіске жету үшін бұл жеткіліксіз болды.

Аса ауыр салмақтағы 22 жас­тағы АҚШ боксшысы Ричард Торрез жылдамырақ қимылдап, үнемі қарсыласының алдын орау­ға тырысты. Тәуекелге де жиі барды. Алғашында Қоңқабаев оның бұл ырқына көнбеді. Бірақ бәсеке бел ортадан ауғанда 30 жастағы Қамшыбектің қарқыны біраз бәсеңдеп қалды. Аяғымен аз қимылдай бастады. Сондай сәттердің бірінде Ричардтың жұ­дырығы біздің жігітке оңбай тиді. Соққының ауыр болғанын дер кезінде аңғарған төреші жек­пе-жекті тоқтатты. Бұл дұ­рыс шешім деп ойлаймын. Жал­пы, ал­дыңғы жылғы әлем чем­пиона­тымен салыстырғанда Тор­рездің қатты өскені байқалды. Екатеринбургтегі жарыстың ширек финалында өзбекстандық Баходир Жалоловтан ауыр нокаут алғаннан кейін дәрігерлер оны зембілге салып алып кеткені есімізде. Ал бұл жолы америкалық «өліспей беріспеймін» деген кейіп танытып, ақтық сынға дейін ал­қын­бай жетті. Тіптен финалда Жалоловтың жүйкесін біраз тоз­дырғанын да көзіміз көрді.

– Қазіргі кезде «Ұлттық команда сапына кәсіпқой боксшыларды да тарту керек» деген әңгімелер де ара-тұра айтылып жүр. Осы мәселеге байланысты өз көзқарасыңызды білдірсеңіз.

– Егер олар ұлттық құрама мүшелерімен тәжірибе бөлісіп, көмектесу үшін келсе, бұл – құп­тарлық іс. Ал ел намысы сын­ға түсетін байрақты бәсе­ке­лерде кәсіпқойларға үміт арту­дың еш қажеті жоқ. Оның өзін­дік се­бебі бар. Біріншіден, жоғары­да­ғыдай қадамға бару арқылы мә­селе түбегейлі шешілмейді. Кә­сіп­қойларға арқа сүйегеннен гөрі, өзіміз әрекет етуміз керек. Қа­зіргі кезде республикамыздың әр қиырында көптеген спорт мек­­тебі мен мамандандырылған ин­тернаттар бар. Сол жерлерде мың­даған жас жеткіншек жат­ты­ғып, талай бапкер еңбек етіп жүр. Солардың арасынан дарынды жастарды іздеп тауып, оларды жақсылап тұрып баптап, дұрыс бағыт беруіміз керек. Олай етпесек, жоғарыда айтылған мектептер мен интернаттарды мемлекеттің есебінен қаржыландырудың не қажеті бар? Онда ол мекемелерді жаба салайық! Екіншіден, ескі жүйеден арылу қажет. Ол үшін жасөспірімдер мен жастар буы­нынан бастап, ұлттық құра­ма­дағы дайындық процесін оңтай­ландыруға тиіспіз. Жұмыс нә­ти­желі болу үшін жаңашыл көз­қарас, жаңа буын, жаңа леп қажет. Үшіншіден, үлкен аренада өз­дерін мойындатып үлгерген кәсіп­қойлардың әуесқойлар арасында күш сынасуға келісе қоюы екі­талай. Өйткені олардың өз жос­парлары мен алға қойған мақ­саттары бар. Ал ол жақта көп­тің бірі болып, ілініп-салынып жүр­гендердің бізге еш қажеті жоқ. Төртіншіден, кәсіпқой мен әуесқой бокс арасында айырмашылық өте көп. Тіптен екеуін екі түрлі спорт десек те болады. Екі жақта да жұ­ды­рықтасып жүрген жігіттер оны жақсы біледі. Тіптен мықты деген кәсіпқой боксшының өзі әуесқой рингте өзін түбегейлі мойындата алмауы мүмкін. Менің айтар уәжім осы.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Ғалым СҮЛЕЙМЕН,

«Egemen Qazaqstan»

 

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар

Киногерлер ағаш отырғызды

Қоғам • Бүгін, 09:17

Үшінші алтын қоржында

Спорт • Бүгін, 09:07

Кене шағудың кесапаты

Қоғам • Бүгін, 09:05

Саладағы сары уайым

Қоғам • Бүгін, 09:02

«Акула» мансабын аяқтайды

Спорт • Бүгін, 09:00

Мықтылардың біразы ұтылды

Спорт • Бүгін, 08:57

Жыр арқауы – «Қанатты қыз»

Аймақтар • Бүгін, 08:54

Үшінші кезеңнен үміт зор

Экономика • Бүгін, 08:40

Харьков қақтығысы

Әлем • Бүгін, 08:39

Шикізатқа зәрулік басым

Аймақтар • Бүгін, 08:33

Серпінді іске сенеді

Аймақтар • Бүгін, 08:30

Берекеге бастар бес бағыт

Референдум-2022 • Бүгін, 08:28

Референдум өткізуді қолдайды

Референдум-2022 • Бүгін, 08:25

Ұқсас жаңалықтар