Қазақстан • 18 Қараша, 2021

Ізденіс, жаңалық және нәтиже

101 рет көрсетілді

Тәуелсіздік жылдары ғылым ізденіске, жаңалық пен нә­ти­жеге толы болды. Солтүстік Қазақстан мал шаруа­шы­лығы және ветеринария ғылыми-зерттеу институты (қазір­гі Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылығы ҒЗИ) мал шаруашылығын дамытудың өзектілігі мен маңызын түсі­не отырып, осы саланы дамыту жағдайын талдауға, ғылыми қамтамасыз ету­ге және ғылыми жетістіктерді практикаға енгізуге ерекше назар аудара отырып, жұмысты жандандырды.

Солтүстік Қазақстан ауыл шаруа­шы­лы­ғы ҒЗИ АШМ бюджеттік бағдарлама­ларының тапсырмаларын орындау бойынша жұмыс жүргізуде.

Тәуелсіздік жылдарында институт ға­лым­­­да­ры ауыл шаруашылығы құры­лым­да­рының мамандарымен тығыз ынтымақ­тастықта ауыл шаруашылығы жануарлары мен құстарының тұқымішілік типтерін, зауыт желілерін, жаңа тұқымдарын шығар­ды, сүт, ет өндірісінің ресурс және энергия үнем­деу технологиялары, сүтті, ет­ті мал ша­руа­шылығында, өнімді жыл­қы ша­руа­шы­лығында, шошқа шаруашылы­ғында, қой шаруашылығында және құс ша­руа­шылығында селекцияның тиімді тәсілдері, азықтың химиялық құрамы мен тағам­дық құндылығына жан-жақты зерттеулер жүргізілді. Сондай-ақ егістік және таби­ғи жемшөп алқаптарында жемшөп өндіру жүйесі әзірленді, жоғары сапалы жемшөп дайындау және дайындау технологиялары пысықталды, жануарларды азықтандырудың ғылыми негізделген нормалары және олар­дың репродуктивтік функцияларын арттыру жолдары әзірленді.

Жемшөп өндірісі бөлімі аймақтың жем­шөп өндірісін терең және жан-жақты талдау, түрлі жемшөп дақылдарының өнім­ді­лігін зерттеу, олардың тағамдық құнды­лығын бағалау, жемшөп өндірісін­дегі әр дақылдың орны мен рөлін анықтау бойынша жұмыстар жүргізді. Жемшөп дақыл­дарының ассортиментінде жүгері, бұр­шақ, вика, чина, судан шөбі, жемшөп құмайы және т.б. сияқты құнды өсімдіктер пайда болып, кеңінен енгізіле бастады. Сол кезде жемшөп дақылдарын өсіру бөлімі облыста көпжылдық және жылдық жемшөп дақыл­дарының негізгі тұқымын жеткізуші болды.

ҒЗИ ғалымдары пішендеме, сүрлем, шөп дайындау үшін мамандандырылған шикізат конвейерлерін әзірледі. Сонымен қатар әртүрлі сүрлемдік, біржылдық және көпжылдық бұршақ-жарма қоспаларын өсірудің агротехникалық әдістерін әзірлеу бойынша зерттеулер жүргізілді.

Жемшөп өндірісін дамытудағы екін­­ші маңызды бағыт – табиғи жемшөп алқаптарын, жайылма және егілген шал­ғын­дарды, суармалы және тәлім жерлер­ді, шабындықтарды құру және жақсар­ту мәселелері бойынша ауқымды зерттеулер. Зерттеу нәтижесінде олар үшін ең жақсы бұршақ және дәнді шөптер, оның қоспалары таңдалды, тазарту уақыты мен әдістері, тыңайтқыштарды қолдану дозалары, суару нормалары, пайдалану режімдері жасалды.

Соңғы 5 жылда өсімдік шаруашылығы бөлімінің ғалымдары судан шөбі мен қыл­тықсыз арпабас тұқымын өндірудің агротехнологиясын әзірлеумен, Солтүстік Қазақ­стан­ның орманды даласы жағдайында жемшөп дақылдарының шығымдылығын арттыру тәсілдерімен, сондай-ақ тозған жайылымдарды жақсарту технологиясын әзірлеумен және оны Қазақстанның солтүстік өңірінде ұтымды пайдаланумен айналысады. Бұл технология Қостанай облысы Қарабалық ауданының «Терра» ЖШС-де сынақтан өткізілді.

2017 жылдан бастап ҒЗИ тәжірибелік алаңында өсімдік шаруашылығы бөлі­мінің ғалымдары венгр және француз селек­циясының күнбағыс пен жүгерінің жаңа будандарын сынақтан өткізуде.

2018 жылдан бастап «Қазақстан Ғарыш Сапары» ұлттық компаниясымен бірлесіп Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарының аумақтарын бақылау нүкте­лері бойынша жерүсті далалық зерттеулері жүргізілді.

2019 жылы «НПО Казтехноуголь» ЖШС-мен Солтүстік Қазақстанның ор­ман­­ды дала жағдайында бидай мен жү­ге­рі егістіктерінде әртүрлі мөлшердегі гу­­мин­ді тыңайтқыштарды (экологиялық қауіп­сіз нитратсыз) сынауға келісімшарт жасалды.

Қазақстанның солтүстігіндегі негізгі сүт­ті бағыттағы тұқымдары қызыл дала, қа­ра-ала отандық селекция және Голштин жә­не симментал тұқымдарының импорттық ірі қарасы болып отыр. Жануарлардың әр­түр­лі генотиптеріндегі генетикалық не­гіз­­­делген айырмашылықтарды анықтау бойын­ша жұмыс жүргізіледі, сондай-ақ шетелден әкелінген малдың бейімделу жә­­не шаруашылық-пайдалы қасиеттері зерде­­ленеді. Ғалымдар сиырлар мен қашар­лардың репродуктивті қасиеттерін зерттейді, биологиялық белсенді препараттарды қол­дану арқылы оларды жақсарту жолдарын жасайды.

Институт ғалымдары «Алабота асыл тұқымды мал зауыты» ЖШС мамандарымен бірлесіп қазақ ақбас тұқымды «Алабота» асыл тұқымды малының зауыттық тұқымын шығарды. Қазақтың ақбас тұқымды мүйізсіз типіндегі ірі қара малдың 5 зауыттық желісі шығарылды: Шаман 1161к, Пион 61184к, Граф 8489к, Ақбас-бай, Маршал. Мал шаруашылығы саласын көтерудің тиімді құралы ретінде ірі қара малды тұқымдық түрлендіру бағ­дарламасы шеңберінде сиыр етін өндірудің тиімді технологиялары әзірлен­ді, Қазақстанның солтүстік өңірінің шаруашылықтары үшін етті малдың жас төлін азықтандыру рациондары әзірленді.

Қой шаруашылығы бөлімінің ҒЗИ ғалымдары Қостанай облысының «Сұлукөл Племзавод» ЖШС-де меринос қойлардың Сұлукөл зауыттық түрін шығарды. Келесі жылдары зерттеу Еділбай тұқымының қойларымен іріктеу және мақсатты ірік­теу нәтижелері бойынша ерте пісіп жетілуін және құнарлылығын арттыруға бағыт­талған. Қазақтың құйрықты қылшық жүнді тұқымдарын жақсарту бо­йынша селекциялық жұмыстар жүргізілді.

Жылқы шаруашылығы саласында жаз­дық рапс пен жазғы кеш егілетін сұлы­дан қысқы жайылымдарды жасау тәсілі әзір­лен­ді. Жаздық рапс пен сұлының жазғы кеш егісінде жылқыны қысқа мерзімді борда­қылау технологиясы әзірленді, мәдени жайылымдарда қысқа мерзімді бордақылаумен бірге күзгі бордақылауды ұйымдастыру; қымыз өндіру жөніндегі технологиялық нұсқаулықтар әзірленді және енгізілді.

1998 жылдан 2006 жылға дейін шошқа шаруашылығы зертханасы шағын фермалар жағдайында тауарлы және асыл тұқымды шошқа шаруашылығын жүргізу технология­сын әзірлеу бойынша зерттеу­лер жүргізді. Әрі қарай ірі ақ тұқымды шошқалардың өнімділік қасиеттерін жақсарту бойынша, йоркшир тұқымының гендік қорын қолдана отырып жұмыстар жалғастырылды. Қазақстанда алғаш рет шошқа шаруашылығы зертханасы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары шошқаларды жасанды ұрық­тандыруды енгізді. Ғалымдар шошқаларды азықтандыру рационын жергілікті өндірістің жемшөп қоспаларын, сондай-ақ жануарлар мен өсімдіктерден алынған ақуыз-май қоспаларын енгізе отырып жасады. Болашақта шошқаларды жеңіл типтегі бөлмелерде терең ауыстырылмайтын қо­қыста ұстаудың ресурс үнемдейтін технологиясы жасалды.

Құс шаруашылығы саласындағы ғалым­дар­дың ғылыми-зерттеу жұмыстары 2006 жылдан басталды. Осы уақыт ішінде «Бес­көл түсті» үйректердің жаңа отандық тұқы­мы, БЦ 1 үйректерінің әкелік желісі, БЦ 2 үйректерінің аналық желісі және БЦ 12 қос сызықты кросы, сондай-ақ «Қызылжар» деп аталатын екі сызықты кросты құрайтын екі жаңа үйректер желісі өсірілді: әкелік – К1, аналық – К2. Кейіннен Қазақстанның солтүс­тік өңіріндегі селекциялық-генетика­лық процесте оларды одан әрі пайдалану мақ­сатында жергілікті желілерді үйле­сім­­­ділікке сынау бойынша зерттеулер жүргі­зілді. Құс шаруашылығында селекция ба­­­­ғы­­тында жүргізілетін ғылыми-зерттеу жұ­­­мыс­тарынан басқа, қаз балапандарын тент­­тік жабыны бар конструкцияларда ұс­тау­­­дың ресурс үнемдейтін технологиясы әзірленді, қаз балапандары үшін жергілікті жемшөп ресурстарын пайдалана отырып, жемшөп қоспаларының рецептілері әзір­ленді, Қазақстанның солтүстік өңірінде ет өндіруге арналған құрамажем рецептері дайындалды.

1998 жылы СолтҚазВМҒЗИ-да алғаш рет аспирантура ашылды. 2001 жылы аспирантура ауыл шаруашылығы (зоотехния) және ветеринария ғылымдары бойынша (күндізгі оқу нысаны) арқылы мемлекеттік тапсырыс негізінде ғылыми кадрлар даярлау бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі кәсіптік білім беру құқығына аттес­таттаудан өтті және БҒМ-дан лицен­зия алды. Ғылыми кадрларды даярлау мемле­кеттік тапсырыс негізінде аспирантура және ізденіс арқылы жүзеге асырылды, жыл са­йын республиканың әртүрлі диссертациялық кеңестерінде 8-10 ізденуші жұмысын қорғады.

2012 жылы институт жанынан «Қызыл­жар» білім тарату орталығы ашылды, онда өсім­дік шаруашылығы, жемшөп өндірісі жә­не жемшөп дайындау, мал шаруашылығы (жыл­қы шаруашылығы, сүт және ет мал ша­руа­шылығы, қой шаруашылығы, шошқа ша­руа­шылығы, құс шаруашылығы), ветери­на­р­ия салалары бойынша облыстық және аудандық семинарлар үнемі өткізіліп тұрады.

Бірнеше жыл бойы Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты отандық ғылыми-зерттеу институттарымен, университеттермен, колледждермен және т.б. серіктес болды. Сондай-ақ шетелдік (АҚШ, Пенсильвания университеті, Ресейдің «П.Столыпин атындағы мемле­кеттік аграрлық университеті», «Түмен ауыл шаруашылығы академиясы», «Сібір мал шаруашылығы ғылыми-жобалау-тех­нологиялық институты», «Алтай ауыл ша­руа­шылығы ғылыми-зерттеу институты», «Сібір құс шаруашылығы ғылыми-зерт­теу институты», «Бүкілресейлік құс шаруа­шы­лығы ғылыми-зерттеу және техно­ло­гиялық институты», «Сібір федералды агро­­­био­технология ғылыми орталығы», «Якут мемлекеттік ауыл шаруашылығы акаде­миясы» т.б.) жоғары оқу орындары бар. Ынтымақтастық мал ша­­руа­­шылығында, жемшөп өндірісінде, құс шаруашылығында және т.б. бірлескен зерт­теулер жүргізуге, сондай-ақ жоғары білік­ті мамандар даярлау, тәжірибе алмасу, бірлескен іс-шаралар, конференциялар жә­не т.б. тағылымдамалар ұйымдастыруға бағытталған.

 

Жәнібек ҒАБДУЛЛИН,

«Солтүстік Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС басқарма төрағасы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты

Соңғы жаңалықтар

Әуезов және түркі әлемі

Руханият • Кеше

Идеология

Руханият • Кеше

Мейірім мен қатыгездік

Руханият • Кеше

Ескі мен жаңа арасы

Руханият • Кеше

Би падишасы

Руханият • Кеше

Сапа қайтсе жақсарады?

Қазақстан • Кеше

Қайырымдылықтың үлгісі

Қазақстан • Кеше

Сақ дәуірінің тасы

Таным • Кеше

Ұқсас жаңалықтар