![Оралхан драматургиясының даралығы](/media/2022/09/28/oralkhan-bokey.jpg)
Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Рас, Оралхан Бөкейді оқырмандарының негізгі бөлігі жазушы, сырлы суреткер деп таниды. Драматург ретіндегі бағы мен бабы көп жағдайда осы жазушылығының көлеңкесінде көмескі тартып қалып жатқандығы жасырын емес. Оның себебі де жеткілікті. Біріншіден, драмалық туындыларының көп бөлігінің әдеби шығармаларының негізінде инсценировка етіп түзілуінен болса, екіншіден, кезінде театр әлемін дүр сілкінткен пьесаларының ұзақ жылдар бойы сахна көрмей, тартпада жатып қалуы дер едік.
Әйтсе де, Оралханның даралығы сол, қарымды қаламгер қатарластарының ішінде алғаш болып сахна мен екі ортадағы кедергіні бұзып, театр әлеміне арнасы кең жол салды. Бұған дейін этнографиялық, лиро-эпикалық сарында жазылған қойылымдарға үйреніп қалған көрерменді жаңашыл, заманауи қойылым мәдениетіне тәрбиелеу оңай болмады. Бірақ Оралхан ол шепті қақырата бұзды. «Құлыным менің» тек қана қазақ драматургиясы емес, Кеңес драматургиясындағы елеулі оқиға болды. Алғаш болып пьесаны «Театр» журналы аударып басып, спектакльден тікелей репортаж жасады. Сөйтіп, «Құлыным менің» үлкен пікірталастың арқауына айналады. Бұл – қазақ театр өнеріне арналған бірінші дөңгелек үстел болып тарихқа енді. Сонысымен де 70-жылдардың басында Оралхан Бөкейдің сахнаға арнап жазған тырнақалды туындысы қазақ театр өнерінде шын мәнінде жаңалық болды.
«Бір жасқа кеш туса да, мені драматургияға алып келген Оралхан болатын. Ең бірінші «Құлыным менің» пьесасын жазды. Ол кезде драматургияға келу үш ұйықтасам түсіме кірмеген. Оның үстіне Оралханның пьесасы қабылданбай, қиналғанын да көріп жүрмін: күнде ЦК, күнде талқылау. Сонда оған ұрсатынмын: «Сорың құрғыр-ау, сенің драматургияда нең бар? Алты ай уақытың кетті. Екі ортада шапқылап жүрсің. Осы уақытта повесть бітіріп қоятын едің ғой». Шынын айту керек, ол кезде жап-жас жігіттің пьесасы «әкемтеатрдың» сахнасында қойылу деген қиял-ғажайыптай көрінетін еді. Мұқаң, Ғабең, Сәбеңдер тұрғанда біздің драматургия туралы ойлауымыздың өзі әбестік, әлін білмеген арыстанның айға шапқанындай болатын. Енді қалайша, қабырғалы қаламгеріміз Ғабиден Мұстафиннің өзін классиктігіне қарамай, «Түнгі қонағын» әзер қойып жатса? Ғабеңнің қасында біз кімбіз? Бірақ бақытымызға орай, қателесіппіз. Ақыры, Оралхан жеңді. Даудың бәрі артта қалып, көп ұзамай «Құлыным менің» қойылымының премьерасына бардық. Пьесасы қабылданбай, қиналып жүрген күндерінің бірінде Оралхан маған: «Әй, Дулат, неғып жүрсің? Сен де пьеса жазсаңшы. Жалғыз өзім талана бермей, әне Дулат та сөйтіп жатыр» деп көңіл жұбатып жүрейін. Әйтпесе, жалғыз өзіме қиын болып кетті. Мына тоғышар топқа әлім жетер емес» дейтін. «Қой, мен жаза алмаймын. Осы прозаның өзімен қалт-құлт етіп әзер жүргенде, қайдағы пьеса? Драматургияның исі тіпті мұрныма да бармайды» деп үзілді-кесілді қарсы шықтым. Ол болса: «Сенің шығармаларыңның бәрі драматургияға сұранып тұр, тым болмағанда біреуін пьесаға айналдырып көрсеңші» деп мені үгіттей бастады. Шынында да, кейін ойланып-ойланып, «Ректордың қабылдау күндері» деген ең алғашқы пьесамды жаздым. Ол бірден Мәскеуде қабылданып кетті. Жұрттан бұрын оған Оралхан қуанды: «Қатарымызға ақыры қосылдың-ау. Сенің келмей қоймайтыныңды білуші едім» деп қатты тебіренді. Кейінірек «Әпкені» жазуға отырдым. Міне, Оралхан мені осылай драматургияға алып келді» деп бөлісті замандас досы жайлы естелікпен жазушы Дулат Исабеков.
Жазушының драматург ретіндегі бағын биіктеткен әуелгі факторды Оралхан Бөкейдің драма әлеміне сахна сырын жетік біліп келуімен байланыстырғанымыз жөн. Қазақ Мемлекеттік университеті журналистика факультетінің сырттай бөліміне оқуға түспестен бұрын актерлік мамандықта оқуы – өнердің қыр-сырын жете түсінуіне зор септігін тигізді. Оны рухани ұстазы жазушы Шерхан Мұртаза кезінде өз естелігінде былайша келістіріп жазыпты: «Оралхан да ән салады. Бірақ әні көбінесе мұң сарындас болып келеді. Ал енді көркемсөз айтқанда жандырады. Бейімбет Майлиннің «Шұғасын» оқығанда арқасы ұстап, аруақ қысқандай, орнынан атып тұрып, диванның үстіне шығып кетер еді:
«...– Әуре боп неге біткен ажар-көрік...» деп сыңсыта баяулата бастап:
– Әне, – деді жолдасым, – әне, Шұғаның белгісі көрінді. Шұғаның белгісі! – деп қолын қамшы ұстағандай алысқа-алысқа, қиянға сермеп, түр-түсі бұзылып:
– Әй, өзі де Шұға десе, Шұға еді-ау!.. деп аяғын мұңды сазбен, өкінішпен, өксігендей болып барып бітіретін.
Әуелде Оралхан театр институтына түспекші екен, кейін ауылдағы жағдайға байланысты ма, әйтеуір, сәті түспеген. Егер артист болғанда да, ол сол ортаны жанартаудай жарып шығар еді-ау, деп ойлаймын ғой, оның мына «Шұғадағы» кескінін көріп».
Бірақ Оралхан әртіс болмады. Есесіне, сол әлемге етене бойлады, сахна сырына үн қосты. Драматург болды. Жазушы қолтаңбасының драма әлемінде де өзіндік айрықша айшықтау, бейнелеу тәсілдерімен ерекшеленуінің басты себеп-сыры да осында жатса керек. Кейіпкер характерін түзудегі тосыннан форма тапқыштығы, сюжет құрудағы, оқиға дамытудағы дара ойлауы – Оралхан Бөкейдің шығармашылық әлеміне жаңаша сипат, соны үн сыйлағаны анық.
Ақындарға бергісіз шалқар шабытпен жырлап, айтар ойы бірнеше бет көлемінде ұзақ-ұзақ сөйлемдерге құрылып, тоқтаусыз, ешбір үтір-нүктесіз ақ өлең болып құйылып кете беретін Оралхан Бөкей стилі, жазу шеберлігі, ойды берудегі форма тапқырлығы тек өзіне ғана жарасар, өзіне ғана тән дара құбылыс. Бұл жөнінде суреткердің өзі: «Маған сөйлемдерің ұзақ деп сын айтады. Мен оны ешқашан да қысқартпаймын. Сол ұзақтық – менің артықшылығым болар, сол ұзақтық шығар мені Оралхан Бөкеев етіп тұрған. Егер оны қысқартсам, мен де көптің бірі болып қала берер едім. Сондықтан да мен ел шығып жатқан есіктен емес, терезеден түскім келеді. Маған еліктеп жылап жазған, жырлап жазған біреулер қазір редакцияда емес, жындыханада жүр. Мықты болсаң қайталама менің өмірімді, бөрінің артынан бөлтірік ақылдылығынан еріп жүрген жоқ» деп өктем үн қатады.
Көптеген жазушы, драматург, зерттеушілер оралхандық стильді көпсөзділікке теліп, сахна тілі талаптарына сай емес деген тұжырымдар келтіріп жүр. Алайда «Стиль – жазушының өзі» деген ақын А.Пушкин сөзін естен шығармаған жөн. Жазушының ішкі «мені» көмескі тартқан шығарма өзіндік ерекшелігінен де айырылады. Мәселен, Шекспирді неге арындатып, асқақтатып жазады, болмаса А.Чеховты неге жербауырлап, оқиғаға тым шұқшия шүйлігесің, енді болмаса Н.Островкийді неге кейіпкерлерің көпсөзді көп деп кінәлау қисынсыз. Себебі ол – стиль, жазушының өмірді, өнерді көру мен қабылдау талғамы мен түйсігі. Ендеше, Оралхан Бөкейді де неге қарасөзбен жырлайсың, оқиғада үнсіз ойлантатын үзілістер аз деп кінәлау әділеттілік болмайды, біздіңше. Оралханның стилі сонау Антика дәуірінің алыптары: Эсхил, Софокл, Еврипидтердің, бергісі – У.Шекспир, М.Әуезов, Ғ.Мүсіреповтің қараөлеңмен өріліп кете берер жазу өрнегімен арналас. Айтар ойын ақ өлеңмен төгілтер Жүсіпбек Аймауытов, Бейімбет Майлин үнімен өзектес. Негізгі бастауын да сол арнадан алады. Жүсіпбек Аймауытовтың құнарлы көркем тілі мен кейіпкерінің психологиялық күйін берудегі сұңғылалылығының исі Оралхан Бөкей туындыларынан да аңқып сезіліп тұрса, Бейімбет Майлиннің жазушы шығармашылығына белгілі дәрежеде әсері болғандығын да қаламгер қолтаңбасынан аңғару қиын емес. Қос жазушының кейіпкер сомдаудағы және оны ашудағы ұқсастықтармен қоса, кейіпкерлерінің сөз бастауларынан да үндестікті көруге болады. Мәселен, Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» әңгімесіндегі кексе жолаушының «Сіз білмейтін шығарсыз, жас болдыңыздар ғой» дейтін сөйлемі мен Оралханның «Сіз білесіз бе, әй, қайдам, сіз білмейтін шығарсыз» деп келетін тіркестер – Б.Майлиннің О.Бөкейге рухани әсерінің айғағы. Сол секілді екі жазушының кейіпкердің іс-әрекеті арқылы оның психологиясын берулерінде де көптеген ұқсастық бар.
Суреткердің сөз өнері саласында драматург ретіндегі тұғырын нықтайтын сүйекті әрі ең негізгі туындысы – «Құлыным менің» пьесасы. Алғаш рет 1974 жылы режиссер Қадыр Жетпісбаевтың қолтаңбасында көрерменімен қауышқан драма өзіндік табыспен ұзақ жылдар бойы М.Әуезов атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ драма театры сахнасында үзіліссіз қойылды. Республиканың өзге де облыстарында «Құлыным менің» пьесасына оқтын-оқтын оралып, драмалық шығарманың көркемдік желісіне қызығушы режиссерлер мен театрлар көптеп табылды. Алайда солардың ішінде тарих тарамдарында атауы алтын әріппен жазылып қалғаны – режиссер Қадыр Жетпісбаев қойған ең алғашқы «Құлыным менің» еді. Бұған әсер еткен бірінші себеп: драматург пен режиссердің тереңнен түсініскен, берік үндескен үйлесімді рухани тандемі болса, екіншіден – қойылымға қатысқан мықты актерлік құрамның тегеурінді еңбегі.
«Спектакль режиссері Қадыр Жетпісбаев қойылымның көркемдік шешімін дәл тапты. Оралхан екеуі пікірлесіп жұмыс істеді, ойлары көбіне бір жерден шығып отырды. Спектакльге қандай тамаша актерлік ансамбль қатысқанын мына тізімнен-ақ байқауға болады: Бозтайлақ – Әнуар Молдабеков, Дәулет – Есболған Жайсаңбаев, Қарлығаш – Раушан Әуезбаева, Қаражан – Камал Қармысов, интеллигент – Сейфолла Телғараев, ақсақал – Қапан Бадыров, Жан – Құман Тастанбеков, Гитарашы жігіт – Құдайберген Сұлтанбаев. Аса сәтті шыққан спектакль 1976 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығына ұсынылып, Оралхан мен Құман лауреат атанды» деп толғаныпты өз естелігінде қойылымда бас кейіпкер Анарды сомдаған Қазақстанның халық әртісі Фарида Шәріпова.
Атақты актриса естелігінде аталған тізімді кейінірек Гүлжан Әспетова, Тілектес Мейрамов, Жұмагүл Мейрамова, Бекболат Құрманғожаев бастаған екінші буын өкілдері толықтырып, спектакльдің сахналық ғұмырын одан әрі ұзартты.
«Құлыным менің» – психологиялық драма. Қаланың шулы ортасының көрігін қыздырған жастардың психологиясы мен Бозтайлақ сынды даланың еркін өскен ұланының ұлттық тіні берік, тамыры бекем, тұнығы шайқалмаған болмысы текетіреске түседі. Бозтайлақ – қаймағы бұзылмаған қазақы қалыптың айнасы. Ардакүреңдей арғымақты айнымас серігіне балаған Бозтайлақтың бойында бүгінгі ғылыми-техникалық төңкеріс тонаған тектілік пен тұнықтықтың лайланбаған қайнары бар. Сондықтан да ол өзгелер өре түрегеле ұмтылып, таңсық көре тамсанып жатқан тексіздену мен ұлтсыздануға үрке қарап, айналасын қоршаған қоғамнан оқшауланады. Бозтайлақ үшін адамдық дейтін ардақты ат – тек алға жүргенде ғана, тек ұзаққа шапқанда, тұяқ тоздырып, арқасын алдырмағанда ғана ақталмақ. Ол өсіп келе жатқан өскелең жастың бойынан әумесерлік пен дүбәралықты, өз ұлтынан өзі жеріп, жатсынған жатбауырлықты, ұлттық тегінен ажырап, бөтен тірлік кешкен өгейлікті емес, тамыры терең, тіні мықты Ардакүреңдей қазақы жылқының асау мінезін көргісі келеді. Сол себепті де тынысын кере дем алар, құлашын кере құшақтап, еркін тыныстар кең даласын қимайды, жүрегі елжірей жақсы көреді.
Театр сыншысы Әшірбек Сығайдың уақытында «Оралхан, негізінде, проблема қоюға, тартысты материал жасауға, шынайы шыншыл кейіпкерлер сомдауға құштар еді. Қаһармандарының барынша қаны тулап, қайратқа мол болып жатуын қалайтын қаламгер философиялық өреге ұмтылып, қажымас, қайтпас жандардың нақтылы кескінін жасауға құмар болды» дегені бар еді. Сондықтан да жазушының шығармаларында кескіндеген кейіпкерлері – рухы мықты, арманы асқақ, өмірге бар пейілімен ғашық романтик жандар. Сол мөлдір әлемі көп жағдайда оларды өз ортасынан, қоғамынан жатсындырып, оқшау тіршілік кешуге итермелейді. Мәселен, «Текетірестегі» Ақтанның әлеміне, «Атау кередегі» Ерік пен Тағанның өмірге деген көзқарасына, «Мен сізден қорқамын» драмасындағы Ақбота мен «Жылымықтағы» Жанардың рухани қиналысына, болмаса «Қар қызындағы» Аманжан, Бақытжан, Нұржандардың ішкі жан дүние қатпарларына үңіліп зерделер болсаңыз, әрқайсысының бір-біріне мүлдем ұқсамайтын мөлдір мұңы мен жан әлемінің жалғыздығына жолығасыз. Ал «Мұзтау» повесінен инсценировка етіп түзілген «Текетірес» тартысты драмасындағы кейіпкерлер характері қым-қиғаштығымен қатар, формалық ізденіс, философиялық мазмұн тұрғысынан да жан-жақты жіті зерделенген сүйекті туынды. Формалық жаңалығы сол – бір кейіпкерді екіге жарып: Ақтан 1, Ақтан 2 етіп жармақ характер түзуі. Осы әдіс арқылы ақ пен қара, жақсылық пен жамандық, ізгілік пен зұлымдық, адалдық пен арамдық сынды бір-біріне кереғар мінездер арасындағы текетіресті сәтті береді.
Жалпы, шығарма (оқиға) түйінін жұмбақ күйде қалдырып, соңғы түйінді оқырман (көрерменнің) өзіне қалдыру – бұл, әсіресе, драматургия жанрындағы ұтымды тәсіл екендігін қаламгер жақсы түсінеді. Және осы жұмбақтап жеткізуді – қызықты сюжет құрудың құпия кілті ретінде әр шығармасының өзегіне айналдырады. Сондықтан да Оралхан Бөкей туындылары бірсарынды, бірсыдырғы емес, керісінше, құпиясы мен сыры мол, қым-қиғаш оқиғаға құрылған, қиялға бай, динамикасы күшті туындылар ретінде оқырманы мен көрерменінің жүрегінен бірден орын алады.
Оралхан Бөкейдің драматург ретіндегі қолтаңбасын даралайтын келесі қойылым – «Қар қызы» спектаклі. Қазіргі Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында 1982 жылы режиссер Мең Доң Ук қойған «Қар қызы» сахнаға шын мәніндегі сыршыл романтиканы, сиқырлы бір тақырыпты алып келді. Алғашқы нұсқасында Нұржан есімді жалғыз кейіпкерді, кейін автор сахнаға шығар алдында Бақытжан, Аманжан, Нұржан есімді үш кейіпкерге бөледі. Бақытжанды – Нұрқанат Жақыпбай, Нұржанды – Досхан Жолжақсынов және Аманжанды – Алтынбек Кенжеков кейіптейді. Қар қызын ойнау жауапкершілігі талантты актриса Шолпан Сіргебаеваға жүктеледі. Ал Қоңқай шалдың бейнесі Қасым Жәкібаевтің нұсқалауында қазақ сахнасындағы жаңалық кейіпкер болғандығы жазылады деректерде.
«Қар қызы» – философиялық мәні терең шығарма. Ондағы суық әлем сұлулықтың, жақсылық пен жамандықтың, ізгілік пен зұлымдықтың контраста берілуі шығарманың көркемдік қуатын арттырады. Өнер – құпиясы мол, сыры терең жұмбақ әлем десек, сол жұмбақ әлемнің жырын суреткер «Қар қызы» арқылы әсерлі жеткізеді. Жалпы, Оралхан Бөкейдің проза мен драмадағы қолтаңбалық ерекшелігі мен жапон әдебиетінің арасынан әдемі үндестік табуға болады. Романтикалық күйді берудегі суреткерлік нәзік иірімдер, белгілі бір табиғат құбылысының астарынан қоғамдық маңызы бар мән іздеу, замана дертіне дәру болар ем іздеу – жапон әдебиеті мен Оралхан Бөкей шығармашылығы арасын байланыстыратын алтын арқау деуге толықтай негіз бар. Мәселен, «Қар қызы» мен жапон жазушысы Кобэ Абэнің «Құм құрсауындағы әйел» шығармалары мазмұндық мән, суреткерлік қиял, оқиғаны беру формалары жағынан өзектес, мазмұндас келеді. Сондай-ақ бұл қатарға жазушының «Сайтан көпір» повесін де батыл қосуға болады. Түрік драматургі Түнжер Жүженоғлының «Көшкін» психологиялық драмасы көркемдік шешім мен мазмұндық астар тұрғысынан жоғарыда келтірілген мысалдарымызбен үндес.
«Сайтан көпір» мен «Көшкіндегі» оқиға әртүрлі дамығанымен, қорқыныштың себебі – біреу. Ол – айқай. Айқай – символ. Көшкін – табиғаттың құбылысы ғана емес, ол, мүмкін, адамдардың санасына мықтап орныққан қорқыныштардың көрінісі... Ал драматургтың идеясы бойынша, айналамызда ғана емес, әлемде болып жатқан небір апаттардың басты себебі – адамның табиғаттан ажырай бастауы, түптеп келгенде, өз-өзінен ажырай бастауы. Жаңғырық, Анау, Айқай сияқты бейнелер арқылы автор жамандық пен оны жасаушылардың үстемдік құрған заманын тұспалдаса, бас кейіпкер Аспан адалдықтың, жақсылықтың символы ретінде алынған.
1979 жылы режиссер Әубәкір Рахимовтың режиссерлігімен тұңғыш тұсауы кесіліп, сахнаға жол тартқан «Текетірес» драмасының да сахналық ғұмыры қысқа болды. Небәрі бір-ақ маусым сахналанып, репертуардан түсіп қалды. Себебін режиссердің өзінен сұрағанымызда, Әубәкір Рахимов: «Театр жаңа ғимаратқа көшкенде декорациямыздың барлығы шағылып, спектакль тоқтап қалды. Бұл – бірінші себебі. Келесі бір жағы, Оралханның шығармасында ұлттық рухқа қатысты мәселелер көп болатын. Шетелге кеткен қазақтардың да мұң-мұқтажы көтерілетін. Сол түрткі болу керек, әйтеуір «Текетірестің» әрі қарай қойылуына басшылық құлықсыз болды. «Текетіресте» басты кейіпкер – Қаратан мен Ақтан. Қаратан – сол дәуірдің, яғни Кеңес өкіметінің белді өкілі болса, Ақтан – кісікиік болып жүрген адам. Сонда әділдік туралы айтыса келгенде, Қаратандардың көптеген былығы ашылып жатады. Міне, осының барлығы біздің басшыларымыздың үрейін тудырды. Сол қорқыныш та Оралханның көп шығармасының жолын кесті. Мәселен, «Зымырайды пойыздарын» автордың өзі театрға алып келген, сахнада берілу тәсілдері жөнінде ұзақ сөйлесіп, пьеса сюжеттерін талқыластық. Кейін оны режиссер, театрдың көркемдік жетекшісі Әзірбайжан Мәмбетовке әкеліп, оқиғасымен таныстырғанымда: «Тағы да шетелге қашқан қазақ туралы ма, қажет емес» деп, бірден өзінің қарсылығын білдірді.
Соңғы уақытта сахнада замандастар бейнесінің сомдалмай жатқандығы жайында театр, әдебиет саласы мамандары арасында жиі сын айтылады. Біздіңше, жоғарыда келтірген шығармалардың қай-қайсысы да аталған үде-міндетке толыққанды жауап береді. Осы тұрғыдан келгенде, Оралхан Бөкейдің драмалық тілін сахнада сөйлетуде режиссер Нұрқанат Жақыпбайдың ізденістері көңілге құрмет орнықтырады. Қаламгердің аңыздық, әпсаналық астармен берілер көркемдік әлемін режиссер Нұрқанат Жақыпбай өз жұмыстарында өте сәтті пайдаланып жүрген санаулы суреткердің бірі. Кейінгі кезде «Қар қызы» мен «Ұйқым келмейді» шығармаларына оқтын-оқтын оралып жүрген Жұлдызбек Жұманбай, Дәурен Серғазин, Бәзіл Сұлтанғазин бастаған жас режиссерлердің ізденістері де зор қошеметке лайық. «Ауыл хикаяларына» сахналық соны ғұмыр сыйлаған Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сайлау Қамиев еңбегі де айрықша атап өтуге тұрарлық спектакльдер санатында.
Алматы қаласындағы Ғ.Мүсірепов атындағы академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында Нұрқанат Жақыпбайдың режиссерлігімен көрерменге ұсынылған «Атау кере» өзінің ойлылығымен, психологиялық ішкі терең қатпарларымен бүгінгі сіз бен біз өмір сүріп жатқан қоғам жайлы соны сараптамаға жетелесе, 2013 жылы Астана қаласындағы М.Горький атындағы орыс драма театры ұжымымен бірлесе жұмыс істеуінің нәтижесінде туған «Последнее причастие» қойылымы Нұрқанат Жақыпбайға суреткер ретінде жаңа тыныс сыйлады. «Атау кере» жөнінде театр сыншысы Әшірбек Сығай былай деп жазады: «Нұрқанат «Атау керені» қандай жақсы қойды. Оқиғаны ой мен философияға құрып, суреткер ойын ұтқыр жеткізе алған. Нүрке кемпір рөлін Роза Әшірбекова қалай керемет ойнап шықты! Ғажап образ жасады. Кейде: «Бізде ойланатын, психологиялық образ жоқ» деп дабыл қағатынымыз бар? Ал сол психологиялық образды көруге дайынбыз ба? Осы жөнінде ойланбаймыз. Драматург бірыңғай эстрада жаза бермейді ғой, ол да ойланады, толғанады. Әуелі өз жүрегінен өткізіп барып, өзге жүректерге «жолдама» береді. Соны қабылдап алу бізде – көрермендерде жеткіліксіз. Ылғи жеңіл-желпі, жарқ-жұрқ еткен жылтырақ дүниелер болса екен, ойнап-күліп қайтсақ екен деп тұрады. Бәлкім, кейбір драматургтердің ойлы шығармаларының сахнадан үзіліп қалғанының бір түйткілі осында жатқан да шығар...». Осы тұрғыдан келгенде, жазушы, драматург Оралхан Бөкейдің шығармашылық көркем әлемі алдағы уақытта жан-жақты жіті зерттеуге сұранып тұр. Қаламгердің келесі жылы тойланар 80 жылдық мерейтойында суреткердің әдеби мұрасымен қатар драматургиялық ізденістерін зерделеуге де баса мән беріліп, республикалық деңгейде театр фестивалі ұйымдастырылса, Оралхан пьесаларының сахналық жаңа тынысының ашылары сөзсіз.