Қазақстан • 02 Қазан, 2022

Ит иесіне тартады

145 рет көрсетілді

Кинология жайлы естуіңіз болса да ақылды иттердің ақымақ адамдардың қылмысын әшкере­легенін кинодан ғана көруіңіз мүмкін. Ал бізге бір күн бойы иісшіл иттер мен иесі арасындағы дос­тық байланысты көзбен көру бақыты бұйырды. Сол достық сезім қаншама қылмыстың ашылуына сеп болды десеңізші...

Үргені де, жүргені де бөлек

Кинолог мамандармен сұхбатта­сып, саланың қыр-сырына үңілу көптен бері ойда жүрген жоспар еді. Бұл жақ­тағы иттердің «мәртебесі» ауылдағы үйшігінен үретін төрт аяқтылардан жоғары. Арнайы үйретілген, кәсіби тәжірибеден өткен қызметтік иттерге бұйрық беріп, «тілдесіп» көруге асығып жүргенбіз. Бұған Ішкі істер министрлігі қолға алған «Погонды журналист» жобасы шеңберінде сәті түсті.

Осылайша, Астана қалалық полиция департаментіне қарасты Кинологиялық қызмет орталығы ұжымының ортасынан табылдық. Үстімізге арнайы форманы киіп алып, иттерді көруге асығып тұрмыз. Иелігімізде 50-ден астам ит бар деп еді. Әзірге бір иттің болсын үрген дыбысы естілмейді. Үрудің өзіне бұйрық күтіп отыр ма екен деген ойда қалдық. Бар қызық ғимараттың арт­қы есігінен шыққанда басталды. Бес блок, 17 қаумалда қамалып тұрған иттер «біз мұндамыз» деген сыңай танытып, сырт­қа шығуға ұмтылып тұр. Бір үйдің балалары сияқты түрлері ұқсас екен. Ол заңды да. Мұнда тек неміс және бельгиялық овчаркалар үйретілетін кө­рінеді. Нағыз ақылды да, иісшіл де – солар. Иелерін көріп еді, балаша мәз болып, еркелей бастады. Иттерге тамсанып болған соң, айналаға көз тастадық. Мұнда иттерді үйретуге арналған түр­­лі алаңдар бар екен. Кедергілер ала­ңы, тіпті, бассейн де қарастырылған. Иттердің шыдамдылығы суда да сыналады. Істен шыққан жеңіл көлік пен автобус – жарылғыш затты іздейтін иттердің жаттығатын орны. Кинологтер біздің көзімізше тәжірибе жасап, жарылғыш затты жеңіл көліктің артқы дөңгелегінің астына жасырып қойды. Оған дейін былай деді: «Жарылғыш затты іздеуге кез келген ит жарай бермейді. Иіс сезгіштігі өз алдына аса белсенді болмауы керек. Яғни жарылғыш затты тауып алған кезде оған жанаспай, орнында қата қалуы қажет. Солай үйретіледі де. Әйтпесе, үргеннің өзінде жарылғыш заттың іске қосылуы ғажап емес». Бар болғаны бес минуттың ішінде жарылғыш зат табылды. Бұл жолы иісшіл ит сол жерге қайта-қайта айналып келіп, белгі берді. Одан кейінгі шаруаны сапер сияқты арнайы мамандар жалғастырады екен.

н

Досым – «Дора»

Күн сайынғы жұмыс кестесіне сәй­кес, кинологтер өз иттерін қаумалдан шыға­рып, дайындық жүргізе бастады. Бізге «Дора» деген дратхаар тұқымды (неміс) ит берілді. «Тістеп алар ма екен?» деген қорқыныштың болғаны рас. «Ит – адамның досы» десек те, жақын туысыңның өзі тақырға отырғызып жат­қан қоғамда сәл үрейдің болуы да заң­дылық шығар. Сөйтіп, шынжырды мойнына іліп, біраз уақыт үйшігінің алдында серуендеттік. Қаумалдан шыға сала учаскені айналып жүгірді-ай. Жай жүгірген жоқ, әр жерді иіскеп жүр. Есірт­кі іздеуге машықтанған ит екен. Күні кеше елордадағы пәтерлердің бірінен үлкен көлемдегі есірткіні тауып алыпты. Оған дейін де көптеген қылмыстың ­ашылуына «еңбек сіңірген» екен. Қызмет­тің иттердің арасында да бәсекелестік жоғары. Костюм киетін болса, әрқайсының төсінде ордендер жар­қырап тұратындай. Жалпы, барлығы да шетінен мықты. Әрқайсының жетістігі өте көп. Айтпақшы, мұндағы иттер негізгі 4 бағытқа жұмылдырылады. Бұдан бөлек, шабуылдаушы, күзетші, патрульдік бағыттағы иттер де бар. Сәйкесінше, кинологтер сол бағытта дайындайды, үйретеді. Негізгілері: жарылғыш затты анықтайтын, есірткіні іздейтін, із кесу және одрология бағыты. Соңғысы жайлы естімеген шығарсыз, біз де сол жерде алғаш рет қанығып, «ә-ә-ә» дестік. Бағымызға орай, біз бар­ған күні одрология бағытындағы жұ­мыстар жүргізілейін деп жатыр екен. Белгілі болғандай, криминалист қылмыс болған оқиға орнында кү­діктінің затқа сіңген иісін алып, кон­сервілеп сақтап қояды. Кейін күдікті қолға түсіп, дәлелдеу жеткіліксіз болса, детектор иттер жұмылдырылатын көрінеді. Күдіктінің іш жағынан иісі алынады. Сөйтіп, арнайы бөлмеде сол иіспен қатар, бұл іске қатысы жоқ қыл­мыстардағы иістер қатар қойылады. Бұған кем дегенде 3 ит тартылады. Егер екі ит күдіктінің исін дәл табатын болса, сотта дәлел ретінде пайдаланылады. Сол себепті, бұл шараға хаттама толтырылып, камераға түсірілетінін атап өткен жөн. Әлі күнге дейін әлемде иттей иіс сезетін бірде-бір заманауи технология жоқ екенін атап өткен жөн.

н

Күшік кезінен күшті

«Дорамен» жылы қоштастық та, Ки­но­логиялық қызмет орталығы басшы­сының орынбасары Рауан Дәулетовтің кабинетіне кіріп, бірнеше сауалымызға жауап алдық.

– Шаһардың әр ауданында кинолог мамандар кезекшілік етеді. Олар із кесу бағыты бойынша адам өлтіру, ұрлық, азаматтардың жоғалуы сияқты жұмыстарға тартылады. Осыдан бірнеше жыл бұрын бір қыз жоғалып, қылмыс­кер оны зорлайын деп жатқан жерінен біздің мамандар сұмдық жағдайдың алдын алған еді. Иісшіл иттің арқасында осы сияқты ауыр қылмыстарға жол беріл­меген фактілер көп. Кейде шұғыл шақыр­тулар түсіп, кинологтер есірт­кі қыл­мысына қатысты оқиғалардың басы-қасында жүреді. «Жарылғыш зат қойылған» деген ақпарат түссе, сол жақтан табылады. Барлық жағдайда ақпарат жалған болып шығады. Бірақ ғимаратты толық тексеріп шығу – мін­детіміз. Бұдан бөлек, ауқымды мәдени-спорттық іс-шаралар өткізілмес бұрын нысанды тексереміз. Күндіз-түні, демалыс күндері де аяғымыздан тік тұрып, өз міндетімізді мінсіз орындауға атсалысып жүрміз, – дейді Рауан Дәулетов.

Кинолардан, тіпті алыс шетелдегі жаңалықтардан адамдарды тұтқынға алып, өтінішін орындатуға тырысқан қылмыскерлерді көріп жүрміз. Орталықта мұндай жағдайға жұмылдырылатын барлаушы иттер де үйретіледі екен. Ол адамды қаппайды. Оған бейнекамера тағылып, оқиға орнындағы ахуалды анықтауға тартылады. Ал шабуылдаушы иттердің қылмыскерді қуып жетіп, құлатып, тәртіп сақшылар келгенше тырп еткізбей жатқызуға қауқары бар.

– Жалпы, кез келген итті үйретуге болады. Десе де, әлемдік тәжірибеде неміс және бельгиялық овчаркалары жоғары бағаланады. Себебі олар ерекше қасиеттерімен ерекшеленеді әрі үйре­ту оңай. Еркегі ұрғашысынан мықты ­деуге болмас. Кинолог мамандар өзіне қайсысымен жұмыс істеу ыңғайлы, соны таңдайды. Жалпы, қызметтік иттер әр бағытқа ерекшеліктеріне сай үйретіледі. Мәселен, шабуылдау­шы бағытқа еркек иттер сай келеді. Адам­ның психологиялық тұрғыдан мінез-құлқы төртке бөлінсе, иттер де дәл солай. Мәселен, сангвиниктер пәрменді (берілген команда) тез қағып алып, қызметте шапшаң қимылдайды. Меланхолик иттер байсалды болып келеді, олар көп жағдайда жарылғыш затты іздеуге үйретіледі.

Иттерді сырттан сатып аламыз, қала берді, өзімізге де көбейтуге мүмкіндік жасалған. Бұл іске арнайы мамандар жұмылдырылады. Иттердің жұмыс қабі­леттілігін салыстыра отырып, жақ­сы күшік алуға тырысамыз. Арнайы дайындықтар күшік 9 айға толған ке­зінде басталады. Кейбір күшіктердің қабілеті жоғары болады, сол себепті 3-4 айында үйретуге мүмкіндік бар. Бір-екі айдан бастап мойынына шынжыр тағып, адамдарға үйрету, айналасын сезіндіру сияқты жалпы дайындықтар қолға алынады. Кейін арнайы бағыттар бойынша үйретіле бастайды. Дайындықтар
9 айдан 2 жасқа дейін жүргізілуі керек. Кейін кеш болады. Иттер шамамен
8 жасқа дейін «қызмет» ете алады. Ай сайын комиссиялық тексеру жүргізіліп, иттердің денсаулығы, жарамдылығы жіті қадағаланады, дейді Р.Дәулетов.

Кинолог мамандар итті үйретуде түр­лі әдіс қолданады. Бұрыннан келе жатқаны – Павлов әдісі. Яғни тапсырманы дұрыс орындаған кезде «Жарайсың» деген мәндегі мақтау зор дауыспен айтылады. Соңғы уақытта әлемде аустрия­лық әдіс кеңінен таралған. Кино­логтің қолында дыбыс шығаратын құ­рылғы болады. Тапсырманы дұрыс орында­ған сайын белгіні басып отырып, итті «тәрбиелейсіз». Кейде тәтті-дәмдісін немесе ойыншығын бере қою керек. Иттерді бейімдеудің тағы бір тәсілі – ойын әдістері. Доппен ойнау – олардың сүйікті ісі. Ит неғұрлым көбірек команданы орындай білсе, соғұрлым жақсы дамып, әр нәрсеге машықта­на түседі. Қызметтік иттер бір адамға үйреніп, сол адамның ғана бұйрығын орындайды. Ал екінші адамға үйрену үшін 2-3 жыл уақыт керек екен. Мұнда әр маманға екі иттен бекітіледі.

Кинолог болу оңай шаруа емес. Итпен жұмыс істеу үшін тіл табыса білу керек. Жан-жақты дайындықтан өткен маман ғана қылмысты ашуға үлес қоса алады. Сәйкесінше, ит баптауға ебі бар азаматтар таңдап алынады. Әскерде осы сала бойынша сынақтан өтсе немесе жануарларды баптауға икемді болса жұмысқа қабылданады. Кадр мәселесін бекерден-бекер қозғап отырған жоқпыз. Бүгінде елімізде кинолог мамандығын оқытатын оқу орны жоқ. Жұмысқа қабылданған азаматтар 3 ай білімін жетілдіру курсынан ғана өтеді екен. Кинологтердің арқасында көп қылмысқа тосқауыл қойылғанын ескерсек, бұл іске құзырлы органдар кадр дайындауға назар аударса екен дейміз.

н

Соңғы жаңалықтар

Қазақ балуаны ұлықталды

Қоғам • Бүгін, 14:36

6 желтоқсан - Прокуратура күні

Қазақстан • Бүгін, 13:00

СҚО-да 50 жылқы мұз астында қалды

Аймақтар • Бүгін, 09:18

Ашықтық – маңызды ұстаным

Саясат • Бүгін, 08:10

Баға бұлқынысы

Экономика • Бүгін, 08:09

Ұқсас жаңалықтар