![Қараусыз мал апатқа ұрындырады](/media/2022/12/06/konokrady.jpg)
Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Бақташылар қайда?
Көліктердің жол үстінде жылқы мен сиырды қағып, апатқа ұшырауы елімізде жылдан-жылға көбейіп барады. Былтырдың өзінде жүзден аса мал қағу дерегі тіркеліп, оқиға салдарынан қырыққа жуық адам қаза тапқан. Жалпы, жылына қанша апат болатыны нақты белгісіз. Себебі көлік пен малдың соқтығысуы салдарынан адамдар зардап шеккенде ғана оқиға құзырлы органдарда тіркеледі.
Мал қағу оқиғалары Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарының тас жолдарында азаймай тұр. Жайылымның тарылуы мен тозуы салдарынан төрт түлік азық іздеп жол бойын төңіректейді. Бақташының жоқтығы да үлкен проблемаға айналып отыр.
Кейінгі жылдары Атырау өңірінде ірі қара малы бар тұрғындарға жарық шағылыстырғыш ленталар таратылған. Көлік жүргізушісінің дер кезінде жол апатынан сақтануына малға тағылған жарық шағылыстырғыштың көмегі көп. Мұндай жабдықтар Атырау – Доссор – Құлсары – Бейнеу республикалық маңыздағы автокөлік жолының Жылыой ауданы тұсындағы, автокөлік жолына жақын орналасқан және үй жануарларының жолға шығу қаупі бар деген 4 шаруа қожалығы иелеріне үлестіріліпті.
Малды қараусыз жіберген тұрғындардың кінәлі екені түсінікті. Дей тұрғанмен көлік иелері жылдамдықты шамадан тыс арттырмаса, апаттың алдын алуға болатыны сөзсіз. Бұл ретте, Атырауда республикалық және облыстық маңызы бар тас жолдарда автоматты жылдамдық өлшегіштер жұмыс істейді.
Облыс аумағында жол-көлік оқиғаларының алдын алу мақсатында қала сыртындағы республикалық Ақтөбе – Атырау –Астрахан, Атырау – Орал және облыстық маңызы бар Атырау – Индер тасжолдарына «Кордон» автоматты жылдамдық өлшегіш құралдары орнатылған. Аталған құрылғылардың негізгі міндеті – жылдамдықты шамадан тыс арттырған көліктерді анықтап, сол арқылы жүргізушілерді заңда көзделген әкімшілік жауапкершілікке тарту.
Павлодар облысында да жыл басынан бері осындай бірнеше жол апаты болды. Павлодар облыстық полиция департаменті баспасөз қызметінің мәліметінше, 9 айдың ішінде автожолдарда қараусыз жайылып жүрген малдардың кесірінен 5 жол-көлік оқиғасы тіркеліп, 1 адам қаза тапқан. Апат салдарынан 8 адам түрлі жарақат алған. Жол-көлік оқиғаларының алдын алу мақсатында облыс аумағында полиция тұрақты түрде рейд жүргізіп, сондай-ақ автожолда жайылып жүрген иесіз малдарды анықтауды қолға алған.
«Бүгінде өңірде малға арналған 146 айып тұрағы жұмыс істейді. Онда осы жылы бақылаусыз жайылып жүрген 15 мыңнан астам мал қамалды. Мысал келтірсек, «Павлодар – Қызылорда» автожолында екі факті анықталды. Бірінші жағдайда, Пограничник ауылының жанында жол бойында жайылып жүрген жылқылар көзге түсті. Шаруа қожалықтарының бірінің 49 жастағы малшысына қатысты Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі 408-бабы 1-бөлігі бойынша әкімшілік материал толтырылды. Ал екінші жағдайда Береке ауылының маңында автожол бойында 10 бас жылқы қараусыз жайылған. Тәртіп сақшылары жылқылардың иесі Қалқаман ауылының тұрғыны екенін анықтап, оған қатысты ӘҚБтК 408-бабы 1-бөлігі бойынша әкімшілік хаттама толтырды. Құқық бұзушыларға 3 АЕК көлемінде айыппұл салынды. Осындай факті «Ленин – Ертіс – Русская Поляна» автожолының 78 шақырымында анықталды. Онда 50 бас ірі қара бақылаусыз жайылған. Ақтоғай ауданының учаскелік полиция инспекторы малды айып тұрағына қамады. Мал иесі ӘҚБтК 408-бабы бойынша жауапкершілікке тартылды. Оған да 3 АЕК көлемінде айыппұл салынды. Жалпы, облыс бойынша мал жаю ережелерін бұзғаны үшін 633 мал иесі жауаптылыққа тартылды. Полицейлер барлық мал иелеріне ауыл шаруашылығы жануарларын жаю ережелерін қатаң сақтау туралы ескертеді. Үй жануарларын сәйкестендіру, сырғалау және таңбалау жүзеге асырылып, оларды арнайы орындарда жаю қамтамасыз етілуге тиіс», дейді Павлодар облысы полиция департаментінің баспасөз қызметі.
Барымташылар басынып барады
Төрт түлік – ауылдағы ағайынның негізі күнкөрісі. Мал ұрлығының күннен-күнге көбейіп бара жатқанына назар аударған Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылы Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық, қылмыстық-процестік заңнаманы жетілдіру және жеке адам құқықтарының қорғалуын күшейту мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заңға қол қойған болатын. Осы заңға сәйкес, Қылмыстық кодекс жаңа баппен (188-1), яғни мал ұрлау, бөтеннің малын жасырын жымқыру қылмысымен толықтырылды. Бұл бапқа сәйкес мал ұрлағандарға жаза қатаңдатылған. Өйткені бұған дейінгі жаза мал ұрлаушыларға тосқауыл бола алмағанын мойындауымыз керек.
Бұрын мал ұрлау қылмысы Қылмыстық кодекстің 188-бабы бойынша қаралатын. Бұл бап бойынша мал ұрлаған адам ұсталғанымен, қылмыстық жауаптылыққа тартылу кезінде мал иесіне келтірген залалды қайтарып жәбірленушімен татуласса, кодекстің 68-бабының талабына орай қылмыстық жауаптылықтан босатылатын. Яғни ұсталған ұрылардың көбі шығынның орнын толтырған соң жазадан құтылатын. Заңның осындай осал тұсын білген ұрылар жазадан қашқаннан кейін де бұрынғы әдетінен ажырамай, қайта ұсталғанша ауыл халқын қан қақсатып жүре беретін. Бұл ауылдағы ағайынның ашу-ызасын, құзырлы орындарға деген сенімсіздігін тудырғаны ақиқат. Жаңа өзгерістің қолданысқа енгізілуіне де халықтың базынасы түрткі болды.
Ендігі жерде 188-1 бабының 1-бөлігі бойынша мал ұрлау орташа ауыр қылмысқа жатады. Мұндағы өзгешелік, бірінші рет мал ұрлаған айыпты жәбірленушімен татуласуына байланысты Қылмыстық кодекс 68-бабының талаптарына сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін. Ал бірақ екінші рет мал ұрлаған кезде малдың иесіне шығынды қайтарып, жәбірленушінің кешірімін алса да, татуласуына заң бойынша жол берілмейді.
Ал Қылмыстық кодекс 188-1 бабының 2, 3, 4-бөліктері бойынша мал ұрлау ауыр қылмыс қатарына жатады. Соған орай қылмыскердің мал иесімен татуласуына ешқандай жол берілмейді және ҚК 68-бабының талаптары қолданылмайды. ҚК 188-1
бабының 1-бөлігі бойынша мал ұрлау, яғни бөтеннің малын жасырын жымқырғандар мүлкі тәркіленіп, үш мың АЕК дейiнгi мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бес жылға дейiнгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Ал ұрлықты алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаса, ірi мөлшерде мал ұрланса – мүлкi тәркiленiп, үш жылдан жеті жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Сондай-ақ ұрлықты бірнеше рет (тұрғын үй-жайдың, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің, мал қораның, қашаның немесе өзге де қойманың ауласына кiріп) жасағандар мүлкi тәркiленіп, бес жылдан он жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Бұл бап ұрылардың жәбірленушілермен татуласу арқылы жауапкершіліктен жалтаруына жол бермеуге және ұрлықтың алдын алуды күшейтуге мүмкіндік береді.
Ішкі істер министрі Марат Ахметжановтың өңір тұрғындарымен кездесуінде мал ұрлығы бойынша мәселелер жиі көтеріліп жүр.
– «Жер малды тойдырады, мал иесін тойдырады» демекші, бұл мәселе өте өзекті. Ежелден қазақ халқының ең басты табыс көзі – мал. Мал – ауыл өмірінің тірегі. Тіпті қазақ бір-біріне «мал-жан аман ба?» деп амандасқан. Халқымыздың 40 пайыздан астамы ауылда тұрады. Ал мал ұрлығы оларға елеулі шығын келтіреді. Осыған байланысты, біз мүдделі органдармен бірге мал ұрлығына қарсы күрестің тиімділігін арттыру үшін біраз жұмысты қолға алдық. Ол – заңнамалық, ұйымдастырушылық және басқа да алдын алу шаралары, – деді министр.
Жалпы, елімізде осы жылы мал ұрлығының саны 21 пайызға азайған (954-тен 752-ге дейін). Бұл ретте ұрланған малдың жартысынан көбі (62,3%) иелеріне қайтарылғанын айта кету керек (3 782-дің 2 357-і). Биыл мал ұрлығын жасағаны үшін барлығы 325 адам ұсталып, 50 қылмыстық топ құрықталды, сонымен қатар ұйымдасқан қылмыстық топтың қылмыстық әрекеттері әшкереленді.
– Малдың басым бөлігі (752-нің 532-і) жайылымнан ұрланғанын атап өту қажет, яғни олар ұзақ уақыт бойы қараусыз болған. Көбінесе қараусыз жүрген малдар жоғалады. Сондықтан қазір мәслихаттар Мал жаюдың қағидасын әзірлеуге құзыретті (мәслихаттардың шешімі барлық өңірлерде бекітілген). Ал қағиданы сақтамағандар әкімшілік жауаптылыққа тартылады (ӘҚБтК 408-бабы), – дейді М.Ахметжанов.