Әдебиет • 01 Наурыз, 2023

Мармелад пен бөрене

258 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Әдебиетте қысқа жазудың әдемі үлгісін көрсеткен, әрине, Чехов. Сонысымен жазуда ерекше құбылысқа баланған Чехов ақсақалды әлем әмсе сүйіп оқыды, қазақ оқырманы да жақын тартты. Бүгінгі даңқына жазушылықтың тәтті азабымен жеткен қаламгер «чеховский интеллигент» түсінігін тірідей көрсетіп һәм оның алғашқы зиялысы да өзі болды.

Мармелад пен бөрене

Қарап отырсақ, шебер әңгіме­ші қысқа болса да, мағыналы, жап-жақсы өмір сүріпті. Чеховтың ғұмыры еңбекке де, саяхатқа да, тіпті соқыр тәуекелге де толы бол­ды. Ауыр науқас әлпетін адам танымастай өзгерткенге де­йінгі сұлулығы да аңыз. Тіпті Ялтада өткізген соңғы жылдарында жазушыға гимназия қыздары әсте тыным бермепті деседі.

Сахалин сапарынан Үнді мұхиты мен Цейлон арқы­лы қайт­­қан суреткер барлық қалам­дасы сияқты саяхаттағанды ұнатқан. Бірақ Чеховтың оты­рық­шы өмірге, өз «үйіне» деген ұмтылысы бір сұмдық әсер етеді. Ол 44 жыл ғұмырының 26 жылында ғана мүмкіндігі бола тұра, Мәскеу түбінен Ме­ли­хово қожалығын, Ялтадан Белая дачаны, жазғы үйді және Гурзуфтан Книпперді сатып ала­ды. Мелиховода тұрғанда хат жазумен (оның хат алмаса­тын дорбасы әлі күнге дейін Мелихов музейінде ілулі тұр), дәрігерлікпен шұғылданған.

Жалпы, орыс әдебиетінің әлем творчествосындағы үш темір­қа­зығы Толстой, Достоевский һәм Чехов екені сол заман­да-ақ мойындалған. Ал атақты Пуш­кинге келсек, орыс әдеби газет-журналдарынан бақылап көргеніміздей, Пушкин әлемге жете алмапты. Неге десеңіз, оны асқақтату ұлттық мақтаныштан гөрі ұлттық менменшілдікке сайып келеді екен-мыс. Ұранға айналған Аполлон Григорьев­тің «Пушкин – біздің барымыз» деген сөздерінде акцент үшінші сөзге түскендігі мақаланың кон­текстінен аңғарылып тұрғанына да еріксіз иланасың.

Ал суреткер Чехов көптен бері «орыстікі» ғана емес. Әлемдік сахналарда ең көп қойылатыны да Шекспир мен Чеховтың пьесалары. Екеуін де тәуір драматург санамаған Лев Толстой кейін сұмдық таңғалған да болар. Тіпті Чехов үшін іштартып ерекше қуанатын жөні бар. Өмір жолдарына қарасақ, ұлы Толстой Чехов ағайды қатты құрмет тұтқан. Толстой 1901-1902 жылдары Қырымда емі жоқ сырқат­қа шалдыққанда, Чеховпен ұзақ әңгімелесіп отырады екен. Ал Гаспрада Толстой тек Чеховпен ғана суретке түскен. Мұңды суретте ауыр дертке шалдыққан қос алып жазушы графиня Пани­наның вилласының террасасында отыр. Бұдан кейін қарт Толстойға 10 жылдай өмір сүру бұйырса, әлдеқайда жас Чехов екі жыл өткен соң Баденвейлерде қайтыс болады.

Ендігі бір жайт, 1897 жылдың көктемінде Чеховтың құрт ауруы асқынып, ауруханаға түскенде, алғашқы болып көңіл сұрап келген де Толстой. Оның денсаулығы әзірге сыр бермегендіктен бе екен, мәңгілік өмір туралы сөз қозғаған. Әсерлі сөйлегені соншалық, кеткен соң Чехов тоқтаусыз қан құсыпты.

Жазушы туралы көп естелік жазғандардың бірі – Горький. Жал­пы, ол өзінен бұрынғы тұл­ға­лар жайында да көп сыр шерткен кісі.

«Чехов қарапайым сөйлеген адамды, өзіне ғана ұқсаған адамды жақсы көруші еді, – деп бас­тайды Горький. – Өзінің өресі жетпейтін «биік» тақырыпқа қол сермеп, білгішсініп бәйге ала қоюға құмар жандарды жек көретін ол. Чеховтың алдына келген кісі біраздан кейін қара­па­йымданып сала беретін, өзінің табиғи кейпіне кіретін.

– Бір күні Чеховтың үйінде отыр едім, – дейді ол, – сонда ора­сан әдемі киінген үш ханым, иіс майларын аңқытып, тор­ғын көй­лектерін сусылдатып кіріп келді де саясат мәселесін күйттеп, аңсап жүрген жандарша «сұрақтарды» үсті-үстіне жаудыра бастады:

– Антон Павлович! Сіз қалай ойлайсыз, осы соғыстың аяғы немен тынар екен? – деп төтесінен тік қойды.

Антон Павлович жөтелген­дей болды, азырақ отырды да, байсалды үнмен, майда тілмен:

– Заты, бітісіп тынатын болар, – деп жауап қайырды.

– Әрине, дұрыс айттыңыз! Сонда да қайсысы жеңер екен? Гректер ме, түріктер ме?

– Менің болжауымша, қай­сысы күшті болса, сол жеңеді...

– Ал сізше қайсысы күшті?

– Әрине, қайсысы дәмді та­мақты мол жейтін болса, кімнің білімі көбірек болса, сол жеңетін шығар, – деп түйді.

– Рас қой, қалай тауып айт­тыңыз! – деп бір әйел дыбысын ышқына шығарды.

– Ал өзіңіз қайсысын жақсы көресіз – гректерді ме, жоқ, түрік­терді ме?

Осы мезетте Чехов әлгі ха­ным­ға сүйсіне қарағандай болып, жымия күлді де:

– Мен өзім мармеладты жақ­сы көрем, ал сіз ше? – деді.

– Ойбай-ау, мармеладты мен де жақсы көрем ғой! – деп біреуі қуана жауап қатты, жүзі нұрланып сала берді.

– Шіркін, мармеладтың иісі жұпардай аңқиды-ау! – деп екін­шісі пысықтады.

Мармелад мәселесін үшеуі де жете біледі екен, ауыздарының дәмін алып емешесі құрып сөй­леді. Осы мезгілге дейін ойларына кіріп шықпаған түріктер мен гректер жөнінде әңгіме қозғаудың ауыр екенін енді ұқты. Үшеуі қатты ырза болды, үйден шығып бара жатып: «Сізге мармелад жібереміз!», деп уәделерін берді.

Әйелдер кеткеннен кейін:

– Сіз өте әдемі әңгімелестіңіз ғой! – деп қалжыңдадым.

Антон Павлович сылқ-сылқ күлді де:

– Әр адам өз тілімен сөйлеу керек қой, – деді.

Чеховтың басқалардан ерек сыпайылығы ел аузына осы­лай таралыпты. Тағы бірде рево­лю­циялық бағытты ұстанатын қыздар Горькийді қоршап алып, оның «марксист», әлде «халықшыл» екенін анықтамаққа бекінеді. Горь­кий өзін тығырыққа тірегенді жек көретіндіктен бір қыздың «Сіз қай платформада тұрсыз?» деген сұрағына: «Қымбаттым, платформада бөрене тасиды», деп бұрқ етіпті. «Мармелад» пен «бөрене» арасындағы айырмашылықтан-ақ бірінің Чехов, бірінің Горький екенінен жаңылысу тіпті мүмкін еместей.