Жәдігер • 07 Маусым, 2023

Отырардың тарихи құбырлары

154 рет көрсетілді

Отырар ежелгі заманнан-ақ қала­сында ғылым мен мәдениет, сауда өндірісі, даласында егін, мал шаруашылығы қатар дамы­ған әлемдік мәдениеттің ірі орта­лық­тарының бірі болған. Ежелгі жазба деректерде: «Отырардың аумағы ұзындығы мен еніне қарай шамамен бір күндік жер болған». Яғни Отырар сол кезде 200 гектардай жерді алып жатқан.

Отырардың тарихи құбырлары

Сақталмаған бөліктерін гипспен қайта қалпына келтіру, сырлау

Отырарға іргелес орналасқан оты­­рықшы-егінші қоныстар кеңейе бас­таған. Қаланың өзі де қолөнершілер тұрағы – рабадтың есебінен дами түс­кен. Құрылысы жүйелі жүргізіле баста­ған­дықтан онда біркелкі үйлер бой тү­зе­ген. Су құбыры, канализациялық жүйесі жөнге келтірілген. Қаланың орта­лығы да, ірге­лес рабаттары да қамал қор­ған­мен қор­шалған. Егіншіліктің дамуы да қалалар санының артуына байланысты болды. Қала сыртындағы егін егуге жарамды жерлер игеріле бастады. Арық каналдар арқылы суару жүйесі дамып, жетілдірілді. VII-VIII ғасырларда Оты­рар ал­қа­бында Арыс өзенінің суына негіз­дел­ген суландыру жүйесі салынған. Бұл кезеңнің бас каналдарының арналары, кейінгі кезеңдікіне қарағанда жерден биік орналасқан жал болып қал­ған. Суландыру жүйесі қалдықтары Оты­рардың солтүстігінде, Пышақшытөбе ма­ңында жақсы сақталған.

мчси

Керамикалық құбырлардың қазба барысындағы көрінісі

Отырар қаласында жүргізілген ар­хеологиялық қазба барысында көп­теген тұрмыстық бұйымдардың қал­дықтары табылып жатады. Солар­дың қатарында басым бөлігі саздан жа­сал­­ған керамикалық бұйымдар. Осы та­былған керамиканың бай жинақ­та­ры сол заманда тек табыс көзі ғана емес, сонымен қатар көркемөнер туын­ды­сы болған. Осындай заттарды жа­са­ған Отырардың құмырашылары Сыр­да­рия­ның орта ағысында орналасқан бас­қа да қалалардың мақтанышы болған­ды­ғы тарихтан белгілі. Отырар қала жұрттарындағы 2021 жылы табыл­ған ол­жалардың ішінен музейіміздің қо­рын толықтырған су құбырлары ерекше көзге түседі. Қаланың орталығы­на осы саз­дан жасалған керамикалық құбыр­лар ар­қы­лы ауыз су жеткізгеніне археология­­лық қазба жұмысы барысында анықтал­ған магистралды құбырлар жүйесі дәлел бола алады. Керамикалық құ­бырлар ауыз суды жеткізумен қатар қа­­ла­ның орталығындағы лас суларды, жа­уын-шашын қалдықтарын да сыртқа шығару қызметін атқарған. Құбырлар­мен қатар науа тәрізді су тартуға арнал­ған арықшалардың да археологиялық қазба барысында кездесіп жатуы осыны меңзеп тұрғандай. Тұрғын-үйлер­дің санитар­лық жүйелері де толыққан­ды жұмыс істе­гендігі осы археологиялық қазба барысы­нан белгілі. Моншаның маңында жүр­гізілген қазба барысын­да анықталған жерасты галереясы, онда­ғы тартылған су құбырлары қала­лық мәдениеттің жоғары болғандығын дәлелдейді.

сми

Керамикалық бұйымдарды қайта желімдеу жұмыстары

Реставраторларымыз археология­лық зерттеулердің нәтижесінде анықтал­ған керамикалық құбырларды қайта қалпы­на келтіру жұмыстарын жүргізген болатын. Мұндағы мақсат – музейге келу­ші көрермендерге заттың толыққан­ды піші­нін көрсету, оның алдағы уақыт­та сақ­талуын қамтамасыз ету болатын. Ты­ным­сыз еңбектің нәтижесінде қат-қабат топырақтың астында қаншама ға­сыр көміліп жатқан құбырлар қайта жаң­ғырғандай күйге енді. Табылып жат­қан керамикалық құбырлар көлемі жағы­нан әркелкі. Біз қайта қалпына келтірген құбырлар қызғыш түсті саздан күйдірілген. Ауыз бөлігі сүйірлеу, түбі кеңдеу келеді. Яғни бір-біріне кигізуге ыңғайлы түрде жасалған. Ұзындығы 80 см, ауыз бөлігінің диаметрі 18,5 см. Тү­бінің диаметрі 28 см. Қабырғаларының қалыңдығы 1,5 – 2 см.

сми

Керамикалық құбырдың реставрациядан кейінгі көрінісі

Реставрациялық жұмыс бірнеше ке­зеңмен жүргізілді. Қалпына келтіру жұ­мысын бастамас бұрын реставрациялық және консервациялық жұмыстардың жолдары мен әдіс-тәсілдері талқыланып, реставрациялық Кеңес отырысының ­хаттамасы жасалды. Толыққанды зерттеу жұмысы жүргізіліп, соның нәтижесі бо­йынша қалпына келтіру әдісі анық­талды. Қалпына келтіру жұмыстары бұл салада затты жүйелі түрде зерттеу­ге және қал­пына келтірудің маңызды шешімдерін қарастыруға бағытталды.

Заттың табылған кездегі жай-күйін толыққанды бейнелеу мақсатындағы ғылыми сипаттамасы жазылды. Зат­тың материалына, жасалу техникасына талдау жасалып, зақымдалу себепте­рін анықтау мақсатында зерттеулер жүргізілді.

Керамикалық құбырларды тұздан тазарту жұмыстары жүзеге асты. Топы­рақтың астында ұзақ жатқандықтан температуралық-ылғалдылықтың күрт өзгеруінен бетінде кристалдық түзі­лім­дер пайда болғандықтан, жуу және булау арқылы тұздан тазалау жұмыстары атқарылды.

Жоспарлы қалпына келтіру жұ­мыс­тары кезінде су құбырының сынған бөліктері қайта желімделіп, сақталма­ған бөліктерінің орны гипс­пен қайта қал­пына келтірілді. Гипс бөліктерінің түсін бастапқы қалпына барынша жақындату, ұқсату мақсатында саздан жасалған сұйықтықпен сырланды.

Қалпына келтіру жұмысы бары­сын­дағы барлық кезең суретке түсі­рі­ліп, кезеңдер атқарылған күні бойынша құжатталды.

 

Бауыржан СҰЛТАНМҰРАТОВ,

«Отырар» мемлекеттік археологиялық музей-қорығының бөлім меңгерушісі