Басылым • 16 Желтоқсан, 2023

Тегеурінді «Темірқазық»

211 рет
көрсетілді
3 мин
оқу үшін

1923 жылы қайраткер, елші, қаламгер Нәзір Төреқұлов «Темірқазық» журналының алғашқы нөмірін баспадан шығарды. Міне, биыл осы тарихи басылымға 100 жыл толып отыр.

Тегеурінді «Темірқазық»

«Күншығыс елдеріне саясат кіндігі, жол көсемі, іс көсемі, ел тәр­бие­шісі болып тұратын әдебиет­ке негіз салатын, елге білім кілтін ашатын журналдың керектігі көп­теп сезілетін. Ел жоғын білетін, ел тіле­гіне, ел мұңына құлақ салатын журнал елге тура жол сілтейтін, тері­сін, қисығын тергейтін журнал ел­дің шын қамқоры, шын досы болып көрінбек», деген тілек сөзін «Темірқазыққа» арнаған Нәзір Төреқұлов сол басылымның дү­ние­ге келуіне аянбай тер төгіп, ең­бек етті.

Бар-жоғы үш-ақ нөмірі шық­қан «Темірқазық» журналы өз оқырман­да­ры­ның көзайымына айналып, сол тұстағы белгілі қалам иелері осы журналға қоғамда болып жатқан өзекті мәселелерге байланысты мақалалар жазды.

«Темірқазықтың» алғашқы нө­мірі шыққанда ауыл қазағы өзі­нің тілегін өлең шумақтарымен жол­даған. Міне, сондай ел қаза­ғының бірі Ескендір Шын­тасұлы­ның жүрекжарды өлеңі журналға арналғаны – соның айғағы. Өлең жолдарында ауыл азаматы:

«Қайырлы, құтты болсын, «Темірқазық»,

Саналы аңсағанға бұл бір азық.

Етеді жолбасшылық, жөн көр­сетіп,

Адассақ бағыт ауып, жолдан азып.

Қазақтың кемдікте өскен айнасы бұл,

Өзімнен өзіңе айтар тергеп-қазып.

Аз сөзбен елден көңіл білдіремін

Сүйелді қолдарыммен өлең жазып»,

– деп қуана жолдаған өлеңі ауыл қаза­ғы­ның журналға тілекші екенін көрсетеді.

Cол кезеңде Мәскеудегі Алаш зиялылары «Күншығыс баспасы» айналасында топтасқан еді. Баспа туралы ХХ ғасырдың 20-жылдары баспасөзде жиі айтылған. Қазақша ресми аты – «КСРО халықтары кіндік баспасының қазақ-қырғыз бөлімі». Оның тарихы 1922 жылдан басталады. Дәл сол жылы автономиялық республикалар мен облыстарға арналған кітаптар, мерзімді басылымдар шығаратын КСРО Орталық атқару комитетінің Шығыс баспасы негізінде ашылды. 1922-1928 жылдары Нәзір Төреқұлов КСРО Орталық атқару комитеті жанындағы Орталық бас­па басқармасының төрағасы, қазақ секциясының басшысы қызметін атқарған. 1924 жылы КСРО халық­та­рының орталық баспасы ретінде қайта құрылған. 50 тілде кітап, аударма, саяси әдебиет, 12 тілде газет-журнал шығарған. Баспа саны аз ұлттардың ең алғашқы әліпбиін жасап, оқулықтарын жариялаған. Халық арасында «Күн­­шығыс баспасы» деп айтылып кеткен. Тегеурінді «Темірқазық» журналы да осы баспадан шыққан.

«Темірқазық» журналының 2-3 саны бүгінде Алматы қаласындағы Құжаттану және мұрағат ісі жө­нін­дегі ғылыми-техникалық ақпарат орталығы сирек кездесетін кітап­тар мен материалдар қорында сақ­таулы.

Мәскеуде жарық көрген «Те­мір­қазық» журналы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық универ­ситеті жур­налистика факуль­те­тінің PhD Алтын Ақын­бе­кованың із­­дені­сінің нәти­жесінде араб қар­­пінен кирил­лицаға ауыстыры­лып, ғылыми ай­налымға еніп отыр.

 

Әбдіжапар САПАРБАЕВ,

Халықаралық «Нәзір Төреқұлов» қайырымдылық қорының президенті, экономика ғылымдарының докторы, профессор