![Солтүстіктегі айтыс мектебі](/media/2024/01/22/foto-3.webp)
Арғы тарихқа бармай-ақ Тәуелсіздіктің 30 жылын ғана айтсақ, Қызылжарда айтыс ұйымдастыру оңай болмайтын. Жалғасқан дәстүр жоқ, тек Наурыз тойының қарсаңында «ал, айтыс ұйымдастырыңдар», дейді жоғары жақтағылар. Содан ұйымдастырушылар аннан-мыннан ақындар іздеп, басқа облыстардан шақырып, әйтеуір халықты бір серпілтетін дүрмек жасайды. Сонымен келесі Наурызға дейін тым-тырыс. Ал келесі Наурызда «былтыр жасадыңдар ғой, биыл қоя қойыңдар» деп дәлдүріш бастықтар тиып та тастайтын. Солай 2-3 жыл үзілген соң басқа облыстардағы айтыстың дүрмегіне елеуреген халықтың талабымен төртінші жылы тағы да қолға алынады. Бұл арада суып қалған шабыт қайта қоздана алмайды, ұйымдастырушылар тағы да басқа облыстардың ақындарына жүгініп, әйтеуір бірдеңе құрастырады...
Осы олқылықтың орнын Моңғолиядан оралған жас ақын Жарқын Жұпархан толтырып, айтысты бір арнаға түсіріп, үзілмейтін үрдіске айналдырып келеді. Айтыстың қызуымен ана тіліне деген құрмет те артып, қазақша сөйлейтіндер саны да көбейе бастады. Қазақ түгіл орыс жастарының арасында қазір қазақ тілі бұрынғыдай жат емес, құлаққа сіңімді, сөйлеуге құштарлықты оятқан әсем, әрлі болып танылып жатыр.
Жарқын Жұпархан атажұртқа оралған соң М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетінің дайындық курсында оқып, одан әрі осы оқу орнын аяқтаған. Бірер жыл облыстық газетте журналист болып, бала жасынан тауып сөйлейтін, сөзге ұста екені көзге түсіп жүретін ол басқа ақындар аз болған соң, айтысқа төтеннен қосылып кеткен. Содан бергі жиырма жылдай уақытта ол Қызылжар өңіріндегі айтыс өнерінің ту ұстаушысына айналды. Бірнеше халықаралық, республикалық айтыстардың жүлдегері болып, Қызылжар өңіріне олжа салды. Екі білекті түріп тастап, Мағжан Жұмабаев, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Сафуан Шаймерденов, Ерік Асқаров сияқты ағаларының, Наурыз, Тәуелсіздік күні сияқты мерекелердің құрметіне айтыс ұйымдастырды. Оларға айтыстың ақтаңгері Жүрсін Ермановтан бастап барлық марғасқаны қатыстырды.
Әйтсе де Жарқын Жұпарханның солтүстіктегі ұлттық өнердің дамуына қосқан ең үлкен еңбегі басқа. Ол Солтүстік Қазақстанның мектеп оқушылары, колледж бен ЖОО студенттері арасындағы айтысқа бейімі бар балаларға жөн-жоба сілтеп, қабілеттерін ұштауға ақыл-кеңес беретін ақындар мектебін ашты. Бұл туралы кейіпкеріміздің өзі былай дейді: «2019 жылы наурыз айында жерлесіміз, белгілі ақын, елімізде айтысты дамытуға зор үлес қосқан Ерік Асқаровтың 60 жылдығында біз ретро-айтыс өткізіп, сол жиында ақындар мектебінің ашылатынын жарияладық. Оған дейін екі жыл бойы аудан, қала мектептеріндегі жас таланттарды іздеп, олармен әңгіме өткізіп жүретінбіз. Сол ізденудің нәтижесінде облыстық білім және мәдениет басқармаларына ақындар мектебін ашқымыз келетінін айтып, ұсыныс түсірдік. Сол ұсынысымыз ақыры қабыл болып, ақындар мектебі шаңырағын көтерді. Оның ашылу салтанатына Жүрсін Ерман ағамыз бастаған «Қазақстанның халық ақыны» атағын алған, кезінде Ерік Асқаровпен өнер көгінде қатар жүзген Әселхан Қалыбекова, Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілев, сонымен бірге Баянғали Әлімжанов, Қуаныш Мақсұтов, Дәулеткерей Кәпұлы, Аманжол Әлтаев т.б. ақтаңгерлерді шақырып, қатыстырған едік. Ақын аға-апаларымыз тұсауын кесіп, ақындар мектебіне Ерік Асқаровтың есімі берілді. Міне, содан бері ақындар мектебі жас таланттардың жолын ашып келеді. Облыс әкімі Құмар Ақсақаловтың қолдауымен оған Оқушылар сарайынан арнайы орын берілді».
Ақындар мектебіне қабылданған дарынды балалар қоғамдық негізде төрт жыл оқиды. Жарқын Жұпархан оларды облыстың түкпір-түкпірінен жинап, оқушылар айтысында көзге түскен дарындыларға жергілікті университет пен колледждердің гранттарын алып беріп, қаладағы оқуына көмек жасайды. Қазір осы мектепте оқып, тәлім-білім алған балалар республикалық және облыстық деңгейдегі көптеген айтысқа қатысып, жүлделі орындар алып жүр. 2022 және 2023 жылғы Наурыздағы айтысқа тіпті алыстан ешкімді шақырмай, облыстық 18-20 ақын қатысқан үлкен айтыс ұйымдастырылды. Соның дені – осы ақындар мектебінің түлектері мен оқушылары.
Бойында ақындық дарыны бар жастар ақындар мектебінде бес бағыт бойынша тәлім алады. Ең бірінші бағыт – айтысқа баулу, бағыт-бағдар беру, айтыс үлгісімен таныстыру. Одан кейінгі бағыт – жазба ақындықтың жолдарын қарастырады. Одан соң өлеңді мәнерлеп оқу, сөз шеберлігі. Төртінші бағыт – домбыра тарту, шеберлікке жету. Ең соңғы бағыт – сахнаның сырларын игеру, тіл мәдениеті. Сонымен бірге мектепте ақынның таным көкжиегін кеңейту мақсатымен облыс пен республиканың мақтан тұтарлық жетістіктерін, тарихын, әдебиетін, жеке адамдардың, жерлестерінің өнердегі, соғыстағы, бейбіт замандағы ерлік істерімен таныстырады.
Қызылжар өңірінде ақындар мектебін ашуды бірден қолдап кеткендер бола қоймағаны анық. Өздері де қазақша сөйлей алмай жатқан балалардың арасынан ақынды қайдан табасың деп теріс сөйлегендер де болды. Бірақ Жарқын қолға алған істі аяқсыз қалдырмай, өз дегенінен қайтпай, білім және мәдениет басқармаларынан бес орынға штат ашқызып, білімді де білікті деген жандарды ұстаз етіп, жас ақындармен жүйелі түрде жұмыс жүргізіп келеді. Ұстаздар өздерінің жылдық жоспарын жасайды, еңбекақы алып отырған соң, міндетіне жауапкершілікпен қарайды. Олар ресми түрде облыстық халық шығармашылығы орталығына бекітілген.
Ақындар мектебін биыл бітірген алғашқы түлектері өмірден өз орындарын тапқан. Мысалы, Абылайхан Әшімов, Дәулет Құрмаш, Диас Аяған т.б қазір журналист, ұстаз әрі ақын болып жүр. Кейбірінің алғашқы кітаптары да жарық көрген. «Алайда халық бізден бірден таудай нәтиже күтеді. Ол да орынды, бірақ оған көп тер төгіп қана жетуге болады. Құдайға шүкір, бізде қазір 70-ке жуық оқушымыздың арасында көзінде оты, жүрегінде жалыны, бойында дарыны, қарымды қабілеті бары жетерлік. Олардың арасынан өрен жүйріктердің шығарына сенімдімін», дейді Жарқын Жұпархан.
Ақындар мектебі айтыс қана емес, басқа да өнер додаларының өтуіне мұрындық болып отыр. Мәселен, Абай мен Мағжанның өлеңдерін барынша көп жаттау бойынша да жарыстар өткізіп, дана ақындарымыздың сөздерін жас буынның үнімен шалқытты. Былтыр облыста өткізілген «Мағжанның маржан жырлары» атты байқауда ақындар мектебінің шәкірті Ақниет Дүйшенбі бас жүлде алды. Додаға қатысқан барлық 70 өрен ақынның кем дегенде 30 өлеңін жатқа қазыларға айтып берді. Олардың арасында өзге ұлт өкілдері де болды. «Балаларды ынталандыру үшін үлкен бәйге тіктік. Мысалы, бас бәйгеге 300 мың теңге бердік. Мұндай ынталандыру болмаса, қазіргі балаларды тарту қиын. Алдағы уақытта Мұқағалидің, Ерік Асқаровтың өлеңдерін жатқа айту және мәнерлеп оқудан осындай байқаулар өткізуді жоспарлап отырмыз. Сонда ақындарымыздың өлеңдері халық арасына тарала түсетін болады», дейді Жарқын Жұпархан. Айта кетерлігі, 2022 жылы Семейдегі Абай оқуларына Кәусар Төрехан деген ақындар мектебінің шәкірті қатысып, ақынның өлеңдерін көп айту және мәнерлеп оқу бойынша бас жүлдені алып келген. Ал Елнұр Оңдасын Абайдың 50 өлеңін жатқа айтқан.
Міне, Қызылжар өңіріндегі ақындар мектебінің бүгінгі тыныс-тіршілігі осындай. Қазақ тілінің халық арасына таралып, дами түсуіне оның қосып жатқан үлесі зор.
ПЕТРОПАВЛ