Тағзым • 24 Мамыр, 2024

Өзбекстандағы өрелі жиын: Ақ сөйлеген Әйтеке би

77 рет
көрсетілді
9 мин
оқу үшін

Әділ сөздің алдаспаны – Әйтеке би бабамыздың туғанына биыл 380 жыл толып отыр. Осы мерейтойға байланысты жақында «Қаз да­уысты Қазыбек би» қоғамдық қоры құрамында Өзбекстанның Науаи облысында қонақ болып қайттық. Қазақтың үш ұстынының бірі – Әйтеке би «Би атасы Сейітқұл» деген абырой-атаққа ие болған атақты Сейітқұл биден тарайды.

Өзбекстандағы өрелі жиын: Ақ сөйлеген Әйтеке би

«Сейітқұлдың сегіз баласының атағы жер жарған. Ең атақтысы – Жалаңтөс. Оның Бұхар, Самарқан, Гератта бас қолбасшылық, тіпті, билеушілік дәре­жеге жетуінің де арғы астары осында жатса керек. Не де болса, Жалаңтөстің дәулеті мен беделі асқандығы сонша, Самарқандағы әліге дейін көздің жауын алатын Шердор, Тілләқарыны салдырады. Әз Тәукенің әкесі Салқам Жәңгір Жоңғар шапқыншылығын тойтармақ болып, қиын шатқалда шайқас салғанда, артынан 20 мың қол жіберіп, жеңіске жеткізеді. Тәуке тұсында Кіші жүздің ұлысбегі – Әйтеке, міне, осындай ықпалды әулеттен шыққан. Ол Жалаң­төстің әкесі бір, анасы бөлек бауыры. Ақшаның үшінші ұлы Бай­бектен туады...». Көрнекті жазушы Әбіш Кекілбаев осылай жазған.

Қазақтың атақты үш биінің бірі – Әйтеке бидің туған жылы да, дүниеден өткен мезгілі де, тіпті, мәйітінің қай жерде жатқандығы да күні кешеге дейін белгісіз болып келді. Тыңғылықты зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Науаи облысының Нұрата қаласындағы бабасы Сейітқұл әулиенің қасына жерленгендігі анықталды. 2008 жылы күзге салым сол кездегі Қазақстан Республикасының Өзбекстан­да­ғы Төтенше және өкілетті елшісі Зауытбек Тұрысбековтің үйлес­тіруі­мен «Сейітқұл баба – Әйтеке би» кесенесінің құрылысы басталып, 2009 жылы пайдалануға берілді.

Баба тойы Нұрата қаласының кіре­берісіне орналасқан «Сейітқұл баба – Әйтеке би» кесенесінен бас­тау алды. Мавзолейдің сонау­дан мен­мұн­далаған қос мұнарасы көзге бірден шалынады. Сейітқұл әулие­нің тұсындағы мұнараның биіктігі 9 метр, ал Әйтеке би бейітінің үстін­дегі мұнараның биіктігі 7 метр­ді құрайды. Кесененің қасбеті 11 метр­ге жеткізіліп, мозайкамен өрнек­те­ліп, құран сүрелері жазылған. Ұзындығы 15, ені 8 метр еңселі кесенеге үйлестіріліп салынған мешіт, мұражай, намазхана, субұрқақ нысандары да көпшіліктің сүйікті орнына айналған. Атақты бидің мерейтойы­на атажұрттан барғандармен бірге Ресейден, Түркиядан, Германиядан, Қытайдан, Ираннан, Моңғолиядан, Қырғызстаннан да қандастарымыз келіп, аруақтарға бағыштап құран оқы­ды. Қазақстанның Өзбекстандағы Төтенше және өкілетті елшісі Бейбіт Атамқұлов, Науаи облысының әкімі Нормад Турсунов, мемлекет және қоғам қайраткері Зауытбек Тұрысбеков жан-жақтан жиналған қалың жұрттың алдында сөз сөйлеп, екі халықтың арасындағы мәдени-рухани байланыстың тереңдей түскенін, қазіргі кезеңдегі қазақ-өзбек достық қарым-қатынасының екіжақты тиімді екендігін сөздеріне тиек етті.

Қаладағы Чашма бұлағы көне тарихи орын әрі Науаи облысындағы діни орталықтардың бірі екен. Ескі қорғанның түбінен бес тармақ болып бастау алған Чашма бұлағы үлкен тоғанға жиналып, одан әрі жан-жағы тау тастарымен шегенделген канал арқылы қала игілігіне пайдаланылып жатыр. Мөп-мөлдір бұлақ суында еркін жүзген балықта есеп жоқ. Мамандардың айтуынша, бұлақ суының құрамында 15 түрлі микроэлемент бар. Олардың қатарында алтын, күміс, бром, йод секілді тіршілік иелеріне өте пайдалы элементтер болғандықтан су түбіндегі ерекше балықтар қолдан қоректендіруді қажет те етпейді екен. «Қара балық» деп аталатын сазан тектес тіршілік иесінің желбезегі мен уылдырықтары улы болып келгендіктен бе, жоқ әлде, емдік қасиеті мол судағы балықтарды да қасиетті деп есептегендіктен бе оларға ешкім тиіспейді. Бұлақ суының тағы бір ерекшелігі – қысы-жазы тұрақты түрде 19,5 градус жылылықта болады екен. Діни орталықта қасиетті бұлақтан басқа екі мешіт, монша және көне қорған жайы бар. Көне мешіт XVI ғасырдың басында салынса, «Жұма» мешіті XVI ғасырдың соңында бой түзепті. Ел аузындағы аңыз бойынша, көне «Нұр қорғанын» Александр Македонскийдің (Зұлқар­найын) өзі салдырған дейді. Биік төбеге орналасқан көне қорғанның қабырғаларындағы жүрек пішіндес кірпіштердің Александр Македон­скийд­ің заманындағы кірпіштермен сәйкес келетіндігін ғалымдар әлде­қашан дәлелдеп қойған.

Түс ауа облыс орталығы Науаи қала­сы­на оралдық. Облыста 1 миллион­нан астам халық тұрса, оның 200 мың­­ға жуығы – облыс орталығының тұрғындары. Науаи таза әрі жасыл желекке оранған кеншілер қаласы. Жасыл шаһарды қақ бөліп Зарафшан өзені ағып жатыр. Облыс көлемі жағынан республикадағы ең үлкен әкімшілік бөлік болғанымен, халқы саны жағынан ең аз қоныстанған аумақ болып есептеледі. Аймақтың 7 ауданында қазақтар көп шоғырланған. Облыста 350 білім ошағы болса, оның 58-і таза қазақ мектебі. Қалада екі жоғары оқу орны бар. Науаи атындағы педагогикалық институт студенттері жеті бағыт бойынша қазақ тілінде білім алса, ал Тау-кен университеті студенттерінің басым бөлігін қазақ жастары құрайды. Сонымен қатар облыста қазақ ұлт­тық-мәдени орталығы жұмыс істейді. Қазақ тілінде үш газет жарық көріп, об­лыс­тық телеарнада қазақ тілінде бірнеше бағдарлама тұрақты түрде көрсетіледі.

Сол күні кешке қала халқы «Фар­хад» мәдениет сарайында Қы­зыл­орда облыстық филармониясы шығар­машылық ұжымының концер­тін тамашаласа, ашық аспан аясында ән шырқаған эстрада жұл­дыздары Ернар Айдар мен Наркенже Серік­бае­ваның гала концертіне 3 мың­нан аса науаилық қатысып, қошемет көр­се­тіп отырды.

Келесі күні Қазақстан, Өзбек­стан, Моңғолия, Қырғызстан, Қара­қал­пақстаннан келген суырыпсалма ақындар айтысы көркін қыздыра түсті. Халықаралық айтыс­ты Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің кафедра меңгерушісі, айтыскер ақын, доцент Серікзат Дүйсенғазы жүргізді. Белгілі фольклортанушы, жазушы Берік Жүсіп, Қазақстан және Қырғызстан республикаларының Халық әртісі, ком­позитор Алтынбек Қоразбаев, «Түр­кістан» газетінің редак­торы, ақын Бауыржан Баба­жанұлы, өзбекстандық ай­тыскер ақын Құлмахан Дүйсеновтер арқа­лы ақындардың өнерін бағалап, қазылық жасады. Күні бойы өткен са­йыс қорытындысы бойынша бас жүлдені еліміздегі «Алтын домбыра» байқауының үш дүркін жеңім­пазы Мұхтар Ниязов жеңіп алып, «Кобальт» маркалы темір тұлпарды тізгіндеді. Бірінші орын Айбек Қалиевке, екінші орын Мұхтар Қонарбайға бұйырса, ал, жүлделі үшін­ші орынды Әсем Ережеқызы мен Сезімхан Шұғаев жеңіп алды. Айтысқа қатыс­қан өзге де өнер иелері баба тойынан құралақан қайтқан жоқ.

Іс-шара барысында «Әділ сөздің ал­даспаны – Әйтеке би» атты көлемді жи­нақтың таныстырылымы мен тұсау­кесері өтті. «Сейітқұл әулие – Әйтеке би» қоғамдық қорының төрағасы Ербол Еркебаев мерейтойға арналған кітап пен арнайы жасалған естелік сыйлықтарды көпшілікке тарту етті. Сол күні волейболдан, күрестен жарыс өтсе, мерейтойдың үшінші күні шабандоздар көкпар тартып, Кенимех даласын ат дүбіріне бөледі.

– Әйтеке би бабамыздың 380 жылдық мерейтойы жоғары деңгейде өтті, – дейді қарағандылық мәдениет саласының майталманы Мейірман Жашкеев бауырымыз. – Өзбекстандық қандастарымыз биік деңгейден көріне білді. Екі елдің ынтымағы мен бірлігін көріп, құрметіне бөленіп, елімізге үлкен әсермен кетіп бара жатқан жайымыз бар.

Біздің де бұл тілекке алып, қоса­рымыз жоқ. Ең бастысы, Науаи облы­сы әкімдігі (әкімі Нормад Турсу­нов), Өзбекстандағы қазақ ұлттық-мәдени орталығы (төрағасы Серікбай Үсенов) мен «Сейітқұл әулие – Әйтеке би» қоғамдық қорының (төрағасы Ербол Еркебаев) қолдауымен өткен Әйтеке би бабамыздың 380 жылдық мерейтойынан алған әсеріміз мол болды.

Ұйымдастыру жұмыстарында «Төле би» қоғамдық қорының төр­а­ғасы Жарылқасын Ізбасаров пен «Қаз дауысты Қазыбек би» қоғамдық қо­рының төрағасы Пернетай Досы­беков­тердің де қажырлы еңбек­терін айта кеткеніміз жөн.

 

Әбдімәлік АҒЫБАЙ

 

Шымкент–Ташкент– Самарқан – Науаи – Кенимех – Нұрата – ШЫМКЕНТ