Зерде • 26 Маусым, 2024

Құралай көз нысана

55 рет
көрсетілді
2 мин
оқу үшін

Халқымыз ауызекі тілде «Құралайды көзге атқан мерген» деген тіркесті көп айтады. Мысалы, жуықта ғана «Abai TV» телеарнасының жаңа жобасы – «Сөз» атты бағ­дарламада дәл осы атаудың мәні мен мазмұны хақында айтылды. Олардың пайымынша, «құралай» сөзі «колибри» атты кішкентай құстың атауынан шығуы мүмкін.

Құралай көз нысана

Ал біздің пайым басқа. Ра­сында бұл тіркес бізге бұр­маланып жеткені хақ. Ерте кезде мергендер даланың қоңыр аңы ақбөкеннің (киіктің) лағы сүп-сүйкімді құралайды кө­зінен атып несі бар. Басқа нысана құрып қалған жоқ. Оның сыртында «Құралай көз, қолаң шаш, Алма мойын, қиғаш қас» деп ән арқылы әсептеген қазақ емес пе?

Ал шын мәнінде, ерте кезде мергендер ағаштың басында ілулі тұрған немесе арнайы орынға орналастырылған кө­лемі мен пошымы киік лағы­ның көзіндей нысананы атқан. Бұл нысана кей жағдайда көлемі (үлкендігі) құралайдың көзіндей шеңбер түрінде де болған көрінеді. Мы­са­лы, халқымыздың көне­ден келе жатқан фольклоры «Танау мерген» туралы жырда (Бабалар сөзі. 54-том):

Сарыжай жонып тартқанда,

Айнытпай барып тигізген,

Ұстап тұрса бір адам,

Құралай көз теңгені

Шақырым жерден құлатқан –

деп жырланса, қырғыздың жанды эпосы «Манас» жырында (Екінші кітап. ҚМКӘБ. Алматы – 1961 жыл. 102-б):

Құралай көзге атқан,

Қу мүйіз небір мерген бар, –

делініпті.

Қайталып айтамыз: біз айтып жүрген «құралай» атауы даланың қоңыр аңы ақбөкеннің лағының құралайды көзі емес, нағыз мергендерді сынақтан өткізетін «Құралай көз» атты нысана.

Бір қызығы, бұл нысана-атау қыпшақ даласынан барып Мысырда патшалық құр­ған қыпшақ-мәмлүктер арқылы сол жаққа жеткен. Мәм­лүк­танушы Қайрат Сәки: «Мы­сыр елінде ең мықты мерген садақ оғы еркін сиярлық көз сияқты шеңберден оқ өткізетін болған. Ол нысананың атауы «Холибури»» деп жазады.

Осы нысанаға жебесі да­рыған немесе құралайдың көзінің көлеміндей шеңберден оқ өткізген адамды халық «құ­ралай көзден оқ өткізген мерген» деп әспеттеген. Мысалы, бұл туралы «Манас» жырында:

Қас сайыскер Жаукүлік,

Ондай мерген табылмас,

Қараңғыда құралай,

Көзін атса жаңылмас, –

деген шағын шумақ бар.