Шикізат тәуелділігінен арылуға бет бұрған жыл

Құм сағаттай сусыған уақыттың ізі біткен істермен қалады. Осы орайда өткен 2014 жыл Қостанай өңіріне біраз бедерін салды. Жылдағы дәстүрмен облыс жұртшылығы өкілдері алдында өткен жылғы әлеуметтік-экономикалық қорытындылар туралы есеп берген облыс әкімі Нұралы Сәдуақасов жақсы мысалдар мен мәліметтерге сүйенді. Өткен жыл еліміз үшін үдемелі индустриялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы мен әлемді бір тарының қауызына тыққандай қаржы дағдарысының қайталап соққан толқынының арасындағы жол айырық секілді болды. Аталған мемлекеттік бағдарлама аясында Қостанай облысында да ірі жобалар жүзеге асты. Оған өткен жылдың да үлесі мол. Соның арқасында өнеркәсіпте нақты көлем индексі – 100,2, ауыл шаруашылығында – 100,8, құрылыста – 104,2, саудада 108 пайызды құрады. Ал дағдарыс салдарынан соңғы үш жыл бойы кен өндіру саласының өнімдері – темір кені мен өңделмеген алтын үшін әлемдік нарықтың қолайсыз конъюнктура қалыптасты. Бұл көрініс 2014 жылы да жалғасты. Соның салдарынан облыста өндіріс көлемі 6,9 пайызға төмендеді. Соған қарамастан, өнеркәсіптегі нақты көлем индексі 100 пайызға жетіп жығылды. Оның есесіне ұқсату, өңдеу секторы тың серпін алды. Мысалы, 2011 жылы ұқсату өнеркәсібінің үлесі 29 пайызды құраған екен, ал өткен жылдың қорытындысы бойынша ол 46,9 пайыз болып, кен өндірісінен 1,5 пайыз асып түсті. Қостанай өңірінде алғаш рет ұқсату кәсіпорындары дайындаған дайын өнім өндірісі шикізат өндірісінен асып түсті. Бұл Қостанай облысы үшін тарихи маңызы бар мәлімет болатын. Сонымен, жалпы ұқсату өнеркәсібіндегі өндіріс өсімі бір жылда 9,1 пайыз болды. Бұл республика бойынша екінші орын. Жыл ішінде өндіріс саласындағы өсім жөнінен металлургия өнеркәсібі ту ұстады. Қостанайдың аты темір кенінің алыбымен шықса да, металлургия саласы өңір үшін жас сала болып табылады. Мұнда жыл тәулігінде 36 миллиард теңгенің өнімі өндірілді. Әрине, мұндай көрсеткіш 2013 жылдың желтоқсанында тапсырылған, әлі толық қуатына жете қоймаған «ЕврасКаспианСталь» зауытының арқасында мүмкін болғанын айтуымыз қажет. Бұл нағыз зама­науи өндіріс орны. Өткен жылы 8,9 миллиард теңгенің өнімін өндірді. Олар өндірген белтемірсіз заманауи құрылыс жұмыстары жүрмейді. Олар өнімімен елімізді толық қамтамасыз етіп, қалғанын сыртқа шығарып отыр. Үстіміздегі жылы зауыт 365 мың тонна белтемір шығармақ, толық қуатына жеткенде ол жылына 450 мың тонна болады. Қалай дегенмен де, Қостанай өңірінің флагманы – кен өндірісі. Үстіміздегі жылы оны игеру жалғаса түседі. «Тобыл» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы пайдалы қазбалар саласында жалпы сомасы 203 миллиард теңге тұратын 44 ірі инвестициялық жобаны жасау үстінде. 2015 жылы Таран ауданындағы Елтай-4 кенішінде темір кенін, Денисов ауданындағы Комаров кенішінен мәрмәр тас өндіру басталады. Барлығы жеті кеніште түсті металл, қоңыр көмір, полиметалды кен, басқа да маңызды қазбалар барланатын, өндірілетін болады. Машина жасау саласының өнімі де артып келеді. Алдыңғы жылға қарағанда былтыр сапқа қойылған автомобиль 20 пайызға артық болды, яғни 8,5 мыңнан астам темір тұлпар шығарылды. Биылдан бастап, Қостанай мен Жітіқара қалаларында екі индустриялық аймақ құру жұмысы жүргізіле бастады. Олар заманауи өндірістерді дамытуға байланысты бірқатар міндеттерді шешуге, өңірлік ішкі өнімді ұлғайтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді. Иә, жұмыс орындарын сақтап қалу есепті жылдың да, алдағы уақыттың да маңызды міндеті болады. Ол өндіріс орындарын ұлғайтқанда ғана мүмкін болады. Алғашқы бесжылдықта Индус­­трияландыру картасына енген 77 нысан өмірге жолдама алған болатын. Оның ішінде 8-і өткен жылдың еншісін­дегі жұмыстар болатын. Оларда 455 жұмыс орны ашылды. Жалпы, Индустрия­ландыру картасы шеңберінде ашылған кәсіпорындар өткен жылы ғана 79 миллиард теңгенің өнімін өндірген. Осы бағдарламадан өрген 69 кәсіпорынның 55-і 2014 жылы толық қуатына енді. Елбасы экономиканың іргетасы деп бағалаған ауыл шаруашылығы саласы Қостанай өңірін еліміздегі астық державасына айналдырды. Өткен жылы 4 миллион 14 мың гектар жердің өнімі жиналды. Егін шаруашылығында әртараптандыру жұмысы өткен жылы да жалғастырылды. Бидайдың 300 мың гектары қысқартылып, майлы дақылдар 129 мың гектарға көбейтілді. Бұл алдыңғы жылдарға қарағанда 2 еседен артық көп. Ауыл шаруашылығы Үкіметтің қолдауына ие болып отыр. Өткен жылы көктемгі дала жұмыстары мен күзгі жиын-терінге 5 миллиардтан астам теңге бөлінді. Олардың 91 пайызы игерілді. «Агробизнес-2020» бағдарламасы шеңберінде де мемлекеттік көмек өсе түсіп, 15,7 миллиард теңге субсидиялар берілді. Облыста мал шаруашылығының дамуы қарқын алған. Қазір өңірдегі 904 шаруашылықта 164 мың ірі қара малы бар. Бұл жалпы мал басының 40 пайызы. Ал осыдан бірнеше жыл бұрын облыста малдың басым бөлігі, 80 пайызға жуығы жеке секторға тиесілі болатын. Мал шаруашылығын дамытудың арқасында ет өндірісі де ұлғайды. Жыл тәулігінде ет өндіру – 24, сүт 21 пайызға арттырылды, сонымен қатар, жұмыртқа 29 пайызға көп өндірілді. Жалпы, ауыл шаруашылығындағы өнім көлемі 233 миллиард теңгені құрады, соның 71 миллиард теңгесі мал шаруашылығына тиесілі. 2009-2014 жылдар арасындағы индустрияландырудың бірінші бес­жыл­дығында облыстағы агроөнеркәсіп кешенінде 13 тауарлы сүт фермасы, асыл-тұқымды 15 репродуктор шаруашылығы, 27 бордақылау алаңы және 6 құс фабрикасы пайдалануға берілді. Жыл сайын өңірдегі ауыл шаруашылығы саласының экспорттық әлеуеті артып келеді. Астық пен ұнды былай қойғанда, өткен жылы сыртқа 557 тонна ет пен ет өнімдері, 8,8 мың тонна сүт, 656 тонна өсімдік майы артылыпты. Мұның барлығы да алдыңғы жылға қарағанда 2-3 есе көп. Облыста қандай салада да дамудың мемлекеттік бағдарламалары жақсы жұмыс істеді. Мысалы «Бизнестің жол картасы» шеңберінде экономиканың шикізат емес секторларында кәсіпкерлікті дамыту мен жұмыс орнын сақтап қалуға көп күш жұмылдырылды. Соның арқасында 10 мыңнан аса жұмыс орны сақталды, 2 мыңнан аса жұмыс орны ашылды. Ал әлеуметтік сала да артта қалған жоқ. Денсаулық, адам өмірі – табысты болашақ негізі. Халық денсаулығының негізгі көрсеткіштерінің қарқыны үш жыл ішінде нәрестелердің шетінеуі 24 пайызға, онкологиялық аурулардың өлімі 25,5 пайызға, жүрек-тамыр жүйесі ауруларының өлімі 36,8 пайызға, туберкулездің өлім-жітімі 47,5 пайызға тө­мен­деуінен көрінді. Саламатты өмір сал­тын дамыту бағдарламасы шеңбе­рін­де ауыл­ды сапалы медициналық ­қыз­мет­пен қамта­масыз ету жөнінде табысты жұмыстар жүргізілді. Бұл ретте осы саланы қаржыландыру 32,9 миллиард теңгеге дейін ұлғайтылды. Облыста бүгінде мектептердің 45 пайы­зы күрделі жөндеуден өткізілді. Мек­тепке дейінгі мекемелер тапшылығын жою мақсатында жұмыстар жүргізіліп келе­ді. Өткен жылы 17 балабақша пайда­лануға берілді. Облыс өңірінде 174 шақы­рым жол қайта жаңғыртылған және жөнделген. Дегенмен, облыста әлеуметтік мәсе­ле­лер бой­ынша атқарылатын шаруалар да аз емес. Елді мекендерді ауызсумен, газ­бен қам­тамасыз ету, ауыл адамда­рын жұм­ыспен қамту және ауыл шаруа­шы­лығындағы түрлі деңгейдегі маман­дар тап­шылығы әкімге залдан берген сұрақ­тардан-ақ көрініс тауып отырды. Нәзира ЖӘРІМБЕТОВА, «Еемен Қазақстан». Қостанай облысы.