Зерттеулер не дейді?
Еуразиялық даму банкі 2026 жылы доллардың орташа бағамы шамамен 535 теңге болады деп болжап отыр. Жыл бойы осы деңгейдің айналасында сақталуы да мүмкін. Мамандардың айтуынша, теңгенің тағдыры ел ішіндегі шешімдерден гөрі сырттағы жағдайға көбірек байланысты. Банк есебіне сүйенсек, 2026 жылы ел экономикасы 5,5%-ға өседі. Бұл өсімнің негізгі тірегі мұнай болып қала береді. Мұнай өндіру көлемі 3% артады.
«Экономикада өсім болғанымен, баға мәселесі бірден шешілейді. Дегенмен инфляция біртіндеп бәсеңдейді деген үміт бар. 2026 жылдың соңына қарай инфляция 9,7% деңгейіне дейін төмендеуі мүмкін. Бірақ бұл үдеріс баяу жүреді, бір айда немесе бір тоқсанда бәрі өзгеріп кетпейді. Мұның басты себебі – Ұлттық банктің қатаң ұстанымы. Қазір базалық мөлшерлемені жоғары деңгейде ұстап отыр әрі бұл саясат биыл екінші тоқсанның басына дейін өзгермеуі мүмкін. Егер инфляция шынымен тұрақты түрде төмендей бастаса ғана, мөлшерлемені азайтуға жол ашылады. Биылғы жылдың соңына қарай базалық мөлшерлеме шамамен 14% деңгейіне түсуі мүмкін. Бірақ бұл – нақты кепіл емес, жағдайға қарай қабылданатын шешім», делінген зерттеуде.
Қатаң ақша несие саясаты теңгеге де әсер етіп отыр. Дәл осы жоғары пайыздық мөлшерлемелер теңгенің күрт әлсіреп кетуіне жол бермей тұр. Яғни теңге әлсіз де емес, бірақ толық қауіпсіз де емес. Тәуекелдер бар. Сарапшылар теңгеге қысым жасайтын негізгі екі факторды атап өтеді. Бірі – мұнай бағасының төмендеуі. Екіншісі – Ұлттық қордан бөлінетін трансферттердің қысқаруы. Егер осы екі бағытта қолайсыз жағдай болса, валюталық нарықта қысым күшеюі мүмкін. Сонымен қатар теңгені ұстап тұратын жағымды факторлар да жеткілікті. Мұнай экспорты көлемінің артуы және жоғары деңгейде тұрған пайыздық мөлшерлемелер ұлттық валютаға белгілі бір деңгейде қолдау көрсетіп отыр.
Ал шетелдік сарапшылардың пікірі сәл өзгеше. «Bank of America» мамандары инфляция 2026 жылғы қаңтарда ең жоғары шегіне жетуі мүмкін деп есептейді. Олардың болжамынша, сол кезде инфляция шамамен 15% болады.
Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы жасаған талдау басқаша сөйлейді. Олар биыл доллар бағамы 553,6 теңгеге дейін жетеді дейді. Бұл қазіргі деңгейден шамамен 5,9%-ға жоғары. Қаржыгерлер мұның басты себебі ретінде инфляцияны атап отыр. Баға өсімі бір жылда басылып қалмайды, инфляция 2 жыл қатарынан жоғары деңгейде қалады. Ал инфляция жоғары болса, теңге әлсірей бастайды. Бұл – қарапайым заңдылық.
Бірақ былтыр теңгені қатты құлатып алмауға мүмкіндік болған. Бұған дейін ұлттық валюта 15,5% әлсірегенімен, жағдай толық ушығып кеткен жоқ. Себебі базалық мөлшерлеме жоғары деңгейде тұрды, Ұлттық банк валюталық сатылымдар жасады, ал экспорттан елге валюта түсіп отырды. Осы факторлар теңгені уақытша ұстап тұрды. Алайда Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы бұл қолдау ұзаққа созылмайтынын ескертеді. Ал 2026 жылы теңгеге түсетін қысым күшейеді. Бұған Ұлттық қордан бөлінетін трансферттердің қысқаруы, ірі инвестициялық жобаларға байланысты импорттың өсуі және экспорттан түсетін валюталық табыстың азаюы әсер етеді. Мұндай жағдайда валюталық нарықтағы тепе-теңдік әлсірейді.
«Доллар сатып алмас едім»
«Ақшаны долларға айырбастаймыз ба, әлде теңгемен депозитке саламыз ба?» деген сұрақ көпшілікті мазалайтыны анық. «Freedom Holding Corp» негізін қалаушы Тимур Турловтың айтуынша, доллар сатып алуға асықпаған дұрыс.
«Менің ойымша, 2026 жылы теңге, керісінше, мықты болады. Тіпті жылдың бір кезеңінде 500-ден де төмен болуы мүмкін. Бірақ тым мықты теңге де экономика үшін жақсы емес. Ұлттық банктің алтын валюта резервтерін арттыруға мүмкіндігі бар. Ол резервтер алтын есебінен ғана емес, валюта есебінен де өсіп отыр. Теңгенің нығаюы инфляцияны төмендетуге де көмектеседі. Себебі доллар сатқан кезде нарықтан теңге алынады, ал бұл ұлттық валютадағы ақша массасын азайтады. Бұл – дұрыс бағыт. Сондықтан қазір доллар сатып алмас едім. Керісінше теңгемен жоғары табысты депозиттерді ашар едім. Мемлекеттік бағалы қағаздарды, корпоративтік облигацияларды алар едім. Бұл доллар алудан гөрі көбірек табыс әкеледі», дейді ол.
Қаржыгер әрі практик инвестор Тұрар Әбдінің айтуынша, «долларды қазір аламын ба?» деген ойдың өзі дұрыс емес. Себебі валюта бағамы бірде жоғарылайды, бірде төмендейді. Ал дәл түбін немесе шыңын табамын деу көбіне жүйкені жұқартып, ақшадан айырады.
«Қазір доллар шамамен 520 теңге маңында тұр. Көктем мен жазда 550 теңгеге жақындады, кейін қайтадан 518–520 аралығына түсті. Осындай кезде бәрі «Қазір алайын ба, әлде тағы төмендей ме, күтейін бе?» деген ойда жүреді. Ал кейбірі 2026 жылы доллар қатты өседі дейді. Мұның бәрі құр алаң мен болжау ойыны ғана. Ондай ойынға сенудің қажеті жоқ. Теңге қысқа қашықтыққа жүгіретін спринтер секілді. Яғни уақытша күшеюі мүмкін, бірақ ұзақ марафонда доллардан оза алмайды. Мұның себебі ел экономикасының құрылымында жатыр. Еліміз импортқа қатты тәуелді», дейді ол.
Егер 90-жылдардың соңынан бастап курс кестесіне көз жүгіртсеңіз, бір заңдылықты аңғарасыз: ұзақ мерзімде доллар теңгеге қатысты үнемі өсіп отырған. Бұл қастандық та емес, біреудің теріс пиғылы да емес, бұл ел экономикасының логикасы. Доллар қымбаттаған сайын мемлекет сол экспорттан түскен валютаны сатқанда көбірек теңге алады. Ал теңгемен жалақы, әлеуметтік төлем, инфрақұрылым қаржыландырылады. Сондықтан ұзақ жылдар бойы теңге күшейіп кетеді деп күту шындыққа жанаспайды. Қысқа мерзімде күшеюі мүмкін, бірақ негізгі бағыт өзгермейді.
Өз тәжірибесіне келсек, қаржыгер курсты емес, уақытты басшылыққа алатынын айтады. Яғни ақшаны мақсат пен мерзімге қарай бөледі.
«Бір жылға дейін керек ақша тек теңгеде жатуы керек. Онымен валюталық ойын ойнауға болмайды. Қазір банктерде жоғары пайыз бар. Қарапайым депозиттерде шамамен 16,8% жылдық, жинақ депозиттерінде 20% дейін береді. Оған қосымша бонус, кешбэк бар. Мысалы, депозитте 1 млн теңгеден асса, карта деңгейі өседі, 7% дейін кешбэк алуға болады. Егер ақша 1 жылдан артық уақытқа қажет болмаса, онда мақсат табыс табу емес, құнсызданудан қорғау болуы керек. Мұндай жағдайда ақшаның бір бөлігін доллар депозитте, бір бөлігін долларлық облигацияларда ұстаған абзал. Бұл тез байып кету үшін емес, тек теңгенің құнын жоғалтпау үшін», дейді Т.Әбді.
Бағалы валютаның әлсіреуі
Байқағанымыздай, доллардың бағыты туралы болжам көп, бірақ теңгенің болашағына қатысты алаң да аз емес. Қаржыгер Расул Рысмамбетовтің айтуынша, мәселе тек валюта бағамында емес. Әңгіме – экономиканың ішкі құрылымында.
Оның сөзінше, ұлттық валюта әлсірей береді. Ел нақты әртараптандыруға көшпейінше, теңгені ұзақ мерзімге нығайту мүмкін емес.
«Қазір доллардың курсы әлсіздеу болып тұр. Себебі Д.Трамп Федералды резерв жүйесінің мөлшерлемесін төмендеткісі келеді. Бұл доллардың әлем бойынша әлсіреуіне әкеледі. Яғни адамдар доллардағы активтер мен бағалы қағаздарға көбірек ақша сала бастайды. Бірақ соған қарамастан теңге долларға қатысты әлсірей береді. Өйткені еліміз шикізат экономикасы болып қалып отыр», деді экономист.
Айтуынша, нақты курсқа қатысты дәл болжам айту мүмкін емес. Себебі бәрі мұнай бағасына тікелей байланысты. Егер мұнай бағасы барреліне 100 долларға дейін көтерілсе, теңге күшеюі мүмкін. Ал мұнай арзандаса, теңге әлсірейді. Қаржыгер қазіргі экономикалық модель теңгені тұрақты түрде нығайтуға мүмкіндік бермейтінін айтып отыр.
«Біз мұнайды емес, пластмасса немесе дайын мұнай өнімдерін сатсақ, табыс әлдеқайда көп болар еді. Қазір біз тек шикізатты экспорттаймыз да, қосылған құннан айырылып отырмыз. Елге ресурстарды өңдеудің адал әрі ашық жүйесі қажет. Сонымен қатар делдалдардың қызметін толық аудиттен өткізу керек. Ресурстарды қайта өңдеу саласында ашықтық болуға тиіс. Делдалдар айырмадан пайда тауып отыр. Бұл экономикаға күш қоспайды. Теңге курсы ел экономикасының доллар, рубль және юаньға қатысты күшін көрсетеді. Сондықтан экономиканың өзін күшейту керек. Ол үшін қайта өңдеу, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп дамуы қажет. Мұнсыз Ұлттық банктің ешқандай интервенциясы көмектеспейді», деді Р.Рысмамбетов.
