– Қазақтың киелі домбырасы туралы алғаш рет қашан, қалай естідіңіз?
– Осыдан тура он жыл бұрын, 2016 жылдың 4 шілдесінде ғаламтордан кездейсоқ бейнебаянға тап болдым. Онда төрт жігіт өмірімде ешқашан көрмеген, атын да естімеген бір аспапта ойнап отыр екен. Бейнежазбаны көрген соң, таңданысымда шек болмады, құдды бір сиқырлы әлемге енгендей күй кештім. Бар-жоғы екі-ақ ішегі бар аспаптан осыншама қауқарлы, терең дыбыстың шығуы мені өзіне баурап алды. Бейнебаянда өнер көрсеткен Арман Жүдебаев, Абылай Тілепбергенов, Нұржан Тәжікенов, Ержан Жаменкеев сынды күйшілер еді. Бұл видео өмірімді түбегейлі өзгертті. Содан кейін домбыра туралы басқа да видеоларды іздей бастадым. Сөйтіп, Міндетті түрде домбыра шертуді үйренуім керек! деген шешімге келдім.
– Сізді бұл аспапқа дәл осылай баураған не нәрсе?
– 40 жылдан астам тәжірибесі бар гитарист ретінде әлем халықтарының түрлі ішекті аспаптарына қызығушылықпен қарайтынмын. Домбыра жүрегімді ерекше күшпен баурап алды. Аспаптың орындау техникасы гитарадан мүлдем өзгеше, сондықтан мен мұны өзіме кәсіби сынақ ретінде қабылдадым. Тоққа қосылмай-ақ кез келген жерде еркін отырып ойнауға болатын аспаптың табиғаты маған ұнады. Домбырамен орындалған бір күйді немесе халық әнін тыңдағанда, өзіңді мүлдем басқа заман мен кеңістікте, шексіз дала төсінде жүргендей сезінесің. Басқа мәдениеттің өкілі болсам да, домбырамен, одан төгілген күйлермен арамызда өте терең, рухани бір байланыс бардай сезінемін. Қазақ топырағына алғаш рет 2023 жылдың қазан айында, домбыраны жүйелі түрде үйрене бастағаныма (2022 жылдың наурызы) бір жарым жылдай уақыт болғанда қадам бастым. Алғашқы сапарымнан кейін-ақ, оқуымды жалғастыру, өнер көрсету, осы музыкалық ортаға толықтай ену мақсатында Қазақстанға жылына кем дегенде бір рет келу керектігін түсіндім.
– Ендігі мақсатыңыз қандай?
– Оқуымды одан әрі жалғастырып, осы аспапта мүмкіндігінше жоғары деңгейде ойнап үйрену, сондай-ақ аспаптың және күй өнерінің тарихын тереңірек зерттеу. Бұған қоса, Қазақстанның әртүрлі өңірлерін аралап, жергілікті домбырашылармен кездесуді, олардан тәлім алып, орындаушылық ерекшеліктерін таспаға түсіруді жоспарлап отырмын. Жобаның соңында осы жазбалардың басын қосып, сұхбаттарды ағылшын тіліне аударып, Қазақстанның дәстүрлі музыкасына арналған арнайы веб-сайт ашқым келеді. Домбыра үйрену барысында тап болған үлкен қиындықтың бірі – ағылшын тіліндегі ақпараттың тым аздығы болды. Қазақ және орыс тілдеріндегі материалдар жеткілікті болғанымен, онлайн аудармашылар күйдің, өнердің шынайы мән-мағынасын дәл жеткізе алмайды. Мен әзірлейтін ресурс қазақтың бай музыкалық мұрасына қызығушылық танытатын кез келген шетелдікке қолжетімді болады деп үміттенемін.
– Сізге домбыра тартуды кім үйретті?
– 2022 жылдың басында «World Dombra Academy» (Дүниежүзілік домбыра академиясы) негізін қалаушы Әйгерім Мырзахметтен онлайн форматта дәріс алуды бастап, онымен 3,5 жылдай жұмыс істедім. Қазақстанға сапарым кезінде де күн сайын бетпе-бет кездесіп, сабақ өткіздік. Ал 2024 және 2025 жылдары Әйгерім Астана мен Алматы қалаларында екеуіміздің бірлескен концертімізді ұйымдастырып, жоғары деңгейде насихаттады. Ол бұл жобаларды өте жоғары кәсіби шеберлікпен ұйымдастырды.
– Қазақтың күй өнерін меңгеру сіз күткеннен қиын болды ма?
– Күй өнерін толық меңгердім деп айта алмаймын. Гитарада ойнайтын тәжірибем басында пернелерді басу мен таза дыбыс шығару ісін біршама жеңілдеткенімен, қалған орындаушылық тәсілдер мүлдем жаңа әлем болды. Әсіресе медиаторсыз, тек саусақтармен ғана ойнау – ерекше қажырды талап етеді. Оң қолдың қағыстары, сол қолдың форшлагтері (қажау, іліп қағу секілді күрделі тәсілдері) өте үлкен шеберлікті қажет ететін дүниелер. Менің ең алғаш үйренген күйім – «Нарағаш». Ал қазіргі уақытта репертуарымда жиырмадан астам күй бар.
– Сіздің ойыңызша, қазақ мәдениетінің қай тұстары Америка жұртшылығына қызықты болуы мүмкін?
– Қазақтың ұлттық тағамдары, сиқырлы музыкасы, ат үстінде өтетін ұлттық спорт түрлері (көкпар, аударыспақ т.б.) және ең бастысы – адамдары! Мен Қазақстанға саяхаттарымда да, мына жақта, Нью-Йорк қаласында да тек ең мейірімді, жанашыр әрі үнемі қолдау көрсетіп, жігерлендіріп отыратын тамаша жандарды жолықтырдым.
– Қазақтың күй өнері халықаралық деңгейде лайықты бағасын алып жүр деп ойлайсыз ба?
– Өкінішке қарай, жоқ деп айтар едім. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген музыканттар мен түрлі мәдениеттер тоғысқан мына Нью-Йорктің өзінде Қазақстанның, жалпы Орталық Азияның музыкасы өте аз насихатталады. Адамдармен музыкант ретінде немен айналысатыным туралы сөйлесіп, домбыраны тілге тиек еткенімде, олардың көбі бұл аспап туралы ешқашан естімегенін айтады. Ондай сәттерде оларға аспаптың тарихын айтып, фотосуреттерін, кейде өзімнің домбыра шерткен видеоларымды көрсетемін. Нағыз хас шеберлердің орындауын тыңдату үшін YouTube-тен іздеп көруге кеңес беремін. Тура бүгін ғана Бронкс көшесінде домбырамды арқалап бара жатқанымда, бір кісінің: «Ей, мынауың банджо ма?» деп айғайлағаны бар. Мен кілт тоқтап, қапты аштым да, домбыраны шығарып, дыбысын естірту үшін бірнеше секунд күй ойнап бердім. Сосын бұл аспаптың қайдан шыққанын түсіндірдім. Олар менің аялдап, уақыт бөліп, аспапты көрсетіп, әңгімелескеніме өте риза болды. Тіпті арасындағы бір жігіт өзіне де дәл осындай аспап сатып алғысы келетінін айтты. Мен бір күні Америкада, одан тыс жерлерде домбыра мен қазақтың күйін білетін жандардың қатары күн сайын артатынына кәміл сенемін.
– Әңгімеңізге рахмет.
Әңгімелескен –
Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,
«Egemen Qazaqstan»
