Әдебиеттің әңгімесі
Жақында Алматыда Қазақстан Жазушылар одағының құрылғанына 75 жыл толуына арналған іс-шаралар өтпекші. Ұлттық сөз өнеріміз шежіресіндегі осы оқиғаға орайластырып “Әдебиеттің әңгімесі” атты жаңа айдар ашып отырмыз. Бұған бір себеп – көркем-әдебиеттің кәсіби әңгімесін айтатын “Қазақ әдебиеті”, “Әдебиет айдыны” газеттерінің, “Жұлдыз”, “Жалын”, “Таң – Шолпан”, “Сын” секілді журналдардың таралымының тым төмендігі мысалы, заманында 200 мыңнан астам таралыммен шыққан, екі қойшының бірінің қонышында жүрген “Жұлдыздың” қазіргі таралымы 3 мыңнан сәл ғана асады. Басқа басылымдар да соның о жақ бұ жағында. Мұндай жағдайда туған әдебиетіміздің толғақты мәселелерін қозғаған қандай мақаланың да қайтарымы онша болмайтыны белгілі. Сонымен бірге газеттің жаңа айдары біздің бүкіл өмірімізді түгел танытуға тиісті бас басылымның бетінен жиі көріне алмайтынын да, әдебиет атауының ас үйіне дейінгі жайларды қозғауға бармайтынын да алдын ала айтып қоюды жөн көреміз. “Әдебиеттің әңгімесі” айдарының алғашқы авторы – белгілі сыншы, халықаралық “Алаш” сыйлығының иегері, “Сын” журналының бас редакторы Бақыт САРБАЛАҰЛЫ. “Өмірінде бір өлең жазбаған адам – ауру...” – Әдетте, әдебиетке келгендер өздерінің шығармашылық жолының өлең жазудан басталғанын жиі айтады. Үш-төрт шумақ құрай алмайтын қазақ кемде-кем шығар. Ет пен тері арасындағы желік сияқты мұндай әуестік сізде де кездесті ме? – Жас кезімізде біздің білімге деген құштарлығымыз күшті еді. Математика, химия пәндерінен жүйрік болатынмын. Сегізінші класта гербарий жасадым, айрықша тастар жинаумен де айналыстым. Осылайша өнер саласына жақындаған шығармын. Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіровтің ақталып, олардың шығармалары оқулықтарға енгеніне де 4-5 жылдай болып қалған екен. Сол алыптардың алғашқы оқушылары едік десем, қателесе қоймаспын. Өлең жазумен де әуестендім. 11-класта оқып жүргенде “Лениншіл жас” газетіне екі өлеңім жарияланды. Аталмыш басылымның мектеп оқушыларына арналған “Өркен” атты топтамасы бола-тұғын. Соның ішінде менің “Қос шынар”, “Әзіл” атты өлеңдерім де жүр. Сәйкестікті қарасаңызшы, аудандық, облыстық газеттерде де жазған жырларым қатар жарық көріпті. Бұл мен үшін үлкен оқиға еді. Аз уақыт ішінде танымалдығым артып шыға келді. Сөйтіп, мені ақын атай бастады. Енді математика мен химияны жиып қойып, әдебиетке біржолата бет бұрдым. Еуропаның атақты бір керемет оқымыстысының мынадай сөзі бар. Тәмсіл етуге тұрады. “Өмірінде бір өлең жазбаған адамды ауру деп есептеу керек” деген. Өйткені, бұл адам баласына тән нәрсе. Жас кезінде кез келген қазақ өлең ұйқастыра алады. Ақын болу-болмау шарт емес, әрине. Сын әлемі де қызық екен. Белинскийдің қазақша аудармасын, М.Қаратаевтың кітаптарын оқыдым. Ақын-жазушы даярлайтын жоғары оқу орны жоқ. Білетіндер Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне баруға кеңес берді. Біздің кезімізде екі жыл жұмыс стажы болу қажет деген талабы бар еді. Содан мектеп бітірген соң осы талаппен ауылда қалғым келді. Қызылорданың пединститутын бітіріп, мектебімізге бөле ағам келді. Сабақты жаңаша беретін. Менің әдебиетке бейімім бар екенін байқап: “Ауылда қалғанда не бітіресің? Қызылордадағы пединститутқа бара бер. Асқар Тоқмағамбетов деген әдебиеттегі ақсақалымыз бар. Институтта әдебиет үйірмесі де жұмыс істейді. Талабыңа нұр жаусын. Кейін сол жерден Алматыға ауысуыңа да болады”, — деп қанаттандырып тастады. Осылайша бөле ағамның ақылымен пединституттың филология факультетіне түстім. Сейфуллинді “сынаған” студент – Белинскийді ауызға алмай-ақ қоялық, М.Қаратаев бастаған сыншылар қауымына 70-жылдардың соңына қарай өзіндік үніңізбен қосылғаныңыздан әдебиетсүйер жұртшылық жақсы хабардар. Өмір жолы бұралаң жанрды таңдауыңызға не себеп? – 1965 жылы “Лениншіл жас” газетінде “Сізге қандай өлең ұнайды“ деген тақырыпта ұзақ уақыт пікірталас жүрді. Ұмытпасам, оны бастаған Тоқаш Бердияров ағам. Мақала шыққан соң Тұрсынзада Есімжанов, Сабырхан Асанов оған үн қосты. Жақсы ойлары бар екен. Қызығып кеттім. Өз пікірімді жазып жіберейін деп ойладым. Сабақ әлі бастала қойған жоқ. Бізді күріш жинауға көмекке алып кетті. Әлі есімде, 30 тамыз ба еді, әлде 1 қыркүйекте ме, шабыт келгесін оқушы дәптерін толтырып жазып жібердім. Бұл менің әдеби-көркем сын жанрындағы тырнақалды мақалам еді. Арада алты ай өткенде, 1966 жылы 6 ақпанда “Өлең салмағы жүрекпен өлшенеді” деген тақырыппен жастар газетінің төменгі қос подвалын алып жарық көрді. Содан кейін сын жанрына шындап ықыласым ауды. Қолымнан сын жазу келетінін жете ұғындым. Алғашқы мақаламда Сәкен Сейфуллиннің өлеңін сынадым. “Советстан” поэмасында буын-буынға құрып: “Айдап бақ, тра-тра-тат”… деп келетін жолдары кездесетін. Солардың бәрі маған поэзия сияқты көрінбеді. Өйткені, ол формализм, түр қуушылық. Мұны қабылдамайтынымды айттым. Мұзафар Әлімбаевтың, Күләш Ахметованың творчествосына да тоқталғаным есімде. Кейін Алматыға барған соң алғашқы мақаламмен-ақ әдеби ортаға танылғаным белгілі болды. Әсіресе, Жұмекен Нәжімеденовке қатты ұнапты. Ол кезде Жұмекен “Лениншіл жаста” істейтін. Батылдығымды қолдады. Мен болсам, сын мақала жазған кезде пединституттың бірінші курсында оқитын сары үрпек балапанмын ғой. Содан кейін сынға ауысқан себебім ақындықтың жолы ауыр деп ойлаймын. Ақын болған соң мықты болуың керек. Ал, енді көптің бірі болып, ел білмейтін елеусіз ақын атанудың қажеті қанша? Ол үшін адамда бір характер болғаны дұрыс. Өзім тұйық мінездімін. Оңаша жүргенді ұнатамын. Қадырды кейін оқыдым ғой. “Ақынға керек ақыл көп, жындылық керек аздаған” дейтін жыр жолдары бар оның. Әдеби орта болмаса, сыншының бағы ашылуы қиын. Алматыға қоныс аударғанмен, астана маған айқара құшақ ашқан жоқ. Екі-үш жыл үзіліс болды. Өндіртіп жазғанмен, оларым жарық көрмеді. Сын ол кезде қат қой. Жанкешті жанрдың жоқшысы – “Тура биде туған жоқ” демекші, әділ төрешілік айту да оңай тимейді. Мақтасаң дос санайтын, кемшілігін айтсаң жау көретін қаламгерлер де кездесетін шығар. Қара қылды қақ жарып айту қиынның-қиыны. Сыншы болғаныңызға кейде өкінетін кезіңіз бола ма? – Алғашқы кітабым 1981 жылы жарық көрді. Мұхаметжан ағамыздың алғысөзімен шықты. Жақсы баға берді. Жалпы, М.Қаратаев қазақтың ұлы сыншысы, нағыз академик. Ол кісілердің әдеби-көркем сындары “социалистік реализм” шеңберінде жазылды. Сол кездегі саясат солай болды. Адамдарды үркек қылған заман еді ол. Партия бағытынан сәл-пәл ауытқыса таяқ жеген. Сондықтан, салмақты жазу, артық сөз айтпау қалыптасқан сияқты. Заманның тапсырмасымен жазылған сындарды елдің оқуы, қабылдауы қиын болды. Сол себепті, менің шынайы ұстаздарым маған сыннан сабақ берген жоқ. Олардан мен рухани азық қана алдым. Әбіш Кекілбаев, Зейнолла Серікқалиев, Рымғали Нұрғалиев сияқты ағаларды айрықша құрмет тұтамын. Олардың сыни дүниелерін тұшына оқып жүріп үйрендім. Шығармашылығыма үлгі тұттым. Үлкен кісілердің мен туралы айтқан пікірлерін де құлағым шалып жүрді: “Тым әсіреқызу, әйтпесе тасқындап жазады. Аспандап кетеді” деген сөздер де айтылды. Сындарының жөні де бар шығар. Дей тұрғанмен, теңгермешіліктің керегі жоқ. Ең бастысы, шығармаға шынайы баға берілуі тиіс. Мысалы, 25 жастағы азамат мықты өлең жазса, ол ұлы ақын. Ал, 60-тағы ағалардың өлеңі солғын болып, жұрттың жүрегін жылыта алмай жатса, тіпті әдебиетте өзінің абыройы жоқ болса, оның несі ақын?! Шығармадағы ең негізгі нәрсе – адамның жүрегі мен көңіл-күйі. Егер ол шынымен қиналып, ғашық болып жатса, оқыған оқушыға да әсер етіп, ол да қызығып оқиды. Жүректен шықпаса жүрекке жетпейді. З.Серікқалиев айтыпты деген сөз бар арамызда: “Сенің сыныңнан жан күйзелісің мен ренішің сөйлемдеріңнен қабақ секілді көрініп тұрсын“ деген. Дөп айтылған уәж. Менің принципім де осындай. Сын деген нәрсе екіжақты ғой. Мақтасаң жақсы көреді. Кемшілігін терсең, шоршып түседі. Тіпті, сені жау көретіндер де жоқ емес. Мен ойлаймын, өтірік айту жасандылық деп. Ал, әдебиетте ол қылмыс саналады. Қолыңнан келмесе, қой. Бірақ, бір ауыз сөз айтсаң да шын ниетіңді жеткіз. “Сұрқай” ағыс көпке созылмас – Демократия – ауа жайылушылық емес қой. Бес-алты ауыз өлең шумақтарын құрап-сұрап ақын, бірді-екілі рецензия жазып сыншы, өмірбаяндық мемуар жазып жазушы атанып жүргендер аз ба арамызда?! Әдебиеттегі халтураға қарсы тек сыншылар күресе ме? Өзге де ықпалды ұйымдардың көмегіне сүйенген жөн бе?! – Жалпы, бұл қоғамдағы жүйенің міндеті. Ол үшін нақты ұстанымдар мен принциптер болуы тиіс. Сондай қағидаттар орнықса кемшіліктер мен былықтарға жаппай майдан ашуға болады. Бұл – әдебиеттегі “сұрқай” ағыс. Талғамы төмендер ғана жоғарыдағыдай жолмен кітап шығаруға қол жеткізгендерді қаламгерлер деп тануы мүмкін. Шындығында олар ақын-жазушылар емес. Сондықтан, сын түзелмей, мін түзелмейді. Бірақ, бұл мәселе мемлекеттік тұрғыда қолға алынуы тиіс. Кеңестік кезеңді қанша жамандағанымызбен, оның жақсы жақтары да болды. Бұрын қаламгерлер көп болатын. Сол себепті кітап шығару да қиынға соқты. Шығарма жабық рецензияға жіберілетін. Екі-үш адам оны толық оқып шығып, пікірін білдіретін еді. Кітапты шығару жөніндегі мәселе содан кейінгі шаруа болатын. Қазір ақшасын төлесе болды, шығара береді. Осындай үрдіске орай мен мынадай ұсынысты үнемі алға тартып жүрмін. Ол алдағы кезде қабылданатын да шығар. Атап айтқанда, мемлекеттік тапсырыспен жарық көретін кітаптарға рецензия ұйымдастыру қажет. Бірақ, нарық заманында ешкім тегін жұмыс істемейді. Оған тиісті қаржы қарастырылғаны жөн. Ал, Қазақстан Жазушылар одағы соған бас-көз болып, тіпті көркемдік сын кеңесіне шығарма құнының белгілі бір пайызы мөлшерінде еңбекақы төлеу тәртібі жолға қойылса, нұр үстіне нұр. Мәселен, күнделікті өмірде біреуді ғайбаттасаң, тіл тигізсең заң алдында жауап бересің. Ал рухани дүниені бүлдіріп, жұрттың талғамын бұзып жатсаң, оған неге жауап бермеске?! Осы орайда “Сын” журналының ашылғанын айта кеткім келеді. Демек, бұл басылымның да сын жолында атқаратын міндеті орасан зор. Шерағаңның “қолшоқпары” – “Ақиқат – жөтел сияқты, жыбырлап тұрар тамақта” деп қазақтың Қадыры айтпақшы, сыншылық соншалықты абырой әперетін кәсіп емес. Өзіңе жау арттырып алуың да оп-оңай. Сіз классик ақындардың бірі – Сәкен Сейфуллиннен бастап өз замандастарыңызды және жастарды сынап жүрсіз. Ал, сізге сын айтқандар болды ма? – Сынға келу қиын, кету оңай. Сын дегеніміздің өзі жантақ орып, жеміс жинау сияқты нәрсе ғой. Бейнелі түрде айтқанда, әрине. Ақиқатты айту үшін тіл берілген. “Анау ренжиді, мынау теріс қарайды” деп наласына қалғысы келмейтіндер көп сияқты. Тәуекел етіп, сынға келген екенсің, турасын айт. Әдебиетке қандай жаңалық әкелгенін әңгімеле. Сыншы осы кредодан таймауы тиіс. “Пышақты өзіңе сұғып көр, ауырмаса басқаға сал” дейді халық даналығы. Менің ұстанымым осындай. Жалпы, “ұлы ақын”, “ұлы жазушы” деп таныстыруға о бастан қарсымын. Қабылдай алмаймын да. Өйткені, әдебиеттің бәрі Әуезовтен тұрмайды. Ол қайталанбас тұлға. Сондықтан да “ұлы”. Ал, әдебиетке Алатау да, Қазығұрт та, Қаратау да қажет. Тіпті, өлшем үшін төбелер де керек болуы әбден мүмкін. “Әдебиет – ардың ісі”. Сондықтан, оған жалғандық, халтура жүрмейді. Кезінде Тұманбайдың, Қадырдың, Иранбектің өлеңдерін сынағанмын. “Жақсы деген немене, жаман деген немене?” атты мақалам шыққан кезінде. Сонда Тұрсынхан Әбдірахманованы мен ақын деп таныған жоқпын. Ол кісі “халық жазушысы” деген атақты алып қойған. Қадыр сияқты ағаларым мені кейін түсінді. Жалпы, ұлылар әділ сынды әрқашан мойындайды. Үстімнен арыздар да жазылды. “Шерағаңның қолшоқпары” деп. Шерхан Мұртаза “Қазақ әдебиетін” басқарып тұрған кезде шындықты жазатын және сол шындықты шырылдап жүріп өзі қорғайтын. Осындай мықты редактор арқаңыздан тіреп тұрған кезде, жол ашып тұрса қалайша жазбайсың сынды? Арыздар да жазылды. Бірақ, мен олармен жанжалға бармадым. Ешкімге артық сөз айтпадым. Ал, шығармашылығына келгенде шындыққа жүгіндім. “Сын жағында жастар жоқ...” – Баспасөзге берген бір сұхбатыңызда: “Қазіргі жастардың шығармашылығында пессимизм басымдау” деген пікір айтып қалдыңыз. Бұл олардың шығармашылық әлеуетіне көңіл толмау ма, әлде басқалай себебі бар ма? Жалпы, жас буынның аяқ алысын қалай бағалайсыз? Сын жанрын аттай қалап келіп жатқан талапкерлер табылатын шығар? – Ақселеу Сейдімбек ағамыз кезінде Асқар Сүлейменовтің “Бесін” атты шығармасын талдап, мақала жазды. Сол арқылы оны халыққа танытты. Кеңестік кезеңде газеттердің таралымы көп болатын. Мысалы, “Лениншіл жастың” өзі 300 мың данадан асып жығылатын. Мұның өзі танымалдылықты арттыруға септігін тигізгені сөзсіз. Ал, қазіргі жастарды кім біліп жатыр? Оларды әдеби орта ғана тануы мүмкін. Демек, насихаттау жағы кемшін. Мұны мойындауға тиіспіз. Өткен жылы “Жас толқын” деген жастардың жинағы шықты. Арасында белгілі прозаиктер де бар. Шығармашылығымен танысқанымда имандылық, Құдайға сенушілік бар. Алайда, бір арман, жарық сәуле, қуаныш сезімі аз. Соған өзім қайран қалдым. Кейін ойлап қарасам, оған қоғам кінәлі екен. Қазір кітап шығарсаң, қомақты қаржы қажет. 14-15 мың таралыммен шығатын газеттің өзін олжа көріп жүрміз. Бәрі бірдей жастардың шығармаларын басуға құмбыл десек, қателесеміз. Ал, кітап әрі кетсе 2 мың данамен ғана тарайды. Сосын жас қаламгерлерді жұртшылық қайдан танысын?! Сын жағында жастар жоқ деуге болады. Тұрсынжан Шапайдың өзі орта буын өкілі. Амангелді Кеңшілік деген азамат шығып еді, оның өзі жазуды қойып жатыр. Бұрын шығармашылық бойынша түрлі талқылаулар ұйымдастырылатын. Қазақстан Жазушылар одағы кеш болса да, мұндай іс-шараны ұйымдастыруды қолға алды. Осындай игі қадамдар әдебиетіміздің көркемдік деңгейінің көтерілуіне үлес қосады деп ойлаймын. Біз осы талап тұрғысынан келуге тиіспіз. – Әңгімеңізге рахмет. Әңгімелескен Серікқали ЖЕКСЕНБАЕВ.
•
07 Қыркүйек, 2010
“Шындық та жөтел сияқты...”
1021 рет
көрсетілді