Километр – шақырым емес, вокзал – бекет емес

Редакцияға хат Бұқаралық ақпарат құрал­да­рын­да «километр» сөзі «шақырым» деп бұрыс аударылып жүр. «Ша­қырым» – нақты емес өлшем, субъек­тивке тәуелділігі басым тү­сінік. «Шақырым» деп айқайлап ша­қырғандағы дауыс жететін ара қашықтық айтылған. Айқайдың естілу қашықтығы айқайлаушы мен естушінің толып жатқан физио­ло­гия­лық ерешеліктеріне (дауыс жиілігі, күштілігі, биіктігі, ұшқыш­ты­ғы, өкпе көлемі, дауыс тіндерінің сипаттамалары, құлақ элемент­тері­нің жағдайы, т.б.) және қор­шаған орта жағдайына (су беті, орман, тау, жазық жер, т.б.), тәу­лік мезгіліне (күн, түн) байла­нысты. «Шақырым» – «естілу қа­шықтығы» терминіне сәйкес келеді. Ол стандарттауға келмейді де және нақ­ты шамасы бекітілмеген. Не ай­тылып жатқанын айыруға келмейтін айқай дауыстың естілу қашықтығының мөлшерлі мәні әр түрлі, ол кейде 1-1,5 км. (Учебно-методические пособия. Общевойсковая подготовка. Министерство обо­роны Российской Федерации), кейде оның орташа мәні 1 км. (“Блок­нот Снайпера” ©2000,2001 HPBT Inc.) деп есептелінеді. «Ша­қырым» да стан­дартта жоқ. «Шақырым» сипаттамалық категория тұрғысында «атшаптырым», «таяқ тастам», «көш жер», «ар­қан бойы» деген сияқты ұғым­дардың қатарында. «Вокзал» сөзі қазақшаға «бекет» сөзіне сәйкестендіріліп (мыса­лы: автовокзал – автобекет) аударылып жүрген жағдайлар бар. Вокзал сөзі ағылшын тілінен енген, түпнұсқасы: Vauxhall, мағынасы қолданылуына сәйкес. «Бекет» орыс тіліндегі «Пикеттен», ал орыс тіліне француз тілінен енген, түп­нұсқасы: piquet, бұл тұстағы мағы­насы (күзет заставасы; патшалық Ресей кезінде пошта, ат-арба қа­ты­нас жолдарындағы пункттер), яғни «вокзалдан» басқа. Сөйтіп ағыл­шын сөзін мағынасы сәйкес келмейтін француз сөзіне аударып және бұл үрдісті орысшадан қазақ­шаға аудардық деп мәз болып жүргендер бар. «Термопара» сөзін – «бу қызуы» деп аударылған жағдайлар кездеседі. Дұрыс мағынасы – «терможұп» (пара – жұп), т.т. Тілімізді жаңғырту, байыту әри­не, маңызды. Бірақ «бояғыш, боя­ғыш дегенге сақалын бояптының» кебімен сөздердің бәрін қазақшалау мақсат емес, ол мүмкін емес те. Тек сауатты аудару керек. Ха­лық­аралық терминдер сол қал­пын­ша қалдырылғаны дұрыс. Қазақ өзі­нің ғылыми-техникалық жетістіктерін басқа тілдерге таңып беретіндей ештеңе істеп жатқан жоқ, жуық арада істемейді де. Осы жәйтті де ескерген дұрыс болар еді. Жанбай ӨЗДЕНБАЕВ, техника ғылымдарының кандидаты.