Экслибрис немесе елтаңбалардың атасы

Егер экслибрис жанрын­дағы туындыларды жинайтындар болмаса, бейнелеу өнеріндегі бұл бағыт бағаланар ма, бағаланбас па еді, кім білсін?! Эксли­бристің дүниеге келуі газет-журнал шығару, кітап басу ісімен қатарлас бол­ған­дықтан болар, оны бас­пасөзбен қоса құриды деп болжайтындар бар. Алайда экслибристің ең үздік үлгілері қайталанбас жәдігерлер қатарында қала бермек.  

Егемен Қазақстан
25.01.2018 1631
2

Санктпетербургтік коллекционер Вениамин Худолей: «Экслибрис – элитарлық өнер. Және бұл толығымен түсінікті де. Бес миллионға арналған өнер болады, бес мыңға арналған немесе бес адамға ғана арналған өнер болады», дейді.

Қазақ экслибрисінің атасы – ұлыс­тар мен тайпалардың таңбасы болар?! Демек, еңтаңбалар экслибристен бас­тау алады. 

Осы арада әлемдік элитарлық экс­ли­бристік өнерде «қазақстандық сег­мент» бар ма деген сұрақ туады. Мә­селен, біздің экслибрисшілерге ұлттық бағытта жұмыс істеу үшін французша да, полякша да экслибрис салудың қажеті жоқ. Ішкі түйсік, болмыстың өзі-ақ шығармашылық адамына жеке қолтаңба сыйлайды. Бәлкім, ұлттық код дегеніміз де осы шығар. 

Ал оған дейін қазақ зиялыларының арасында кітапқа қойылатын жеке таңбаларының бір кезде кеңінен та­ралғанын айтуға болады. Экслибрис мә­дени құбылыс ретінде әлеуметтік ортада да маңызды рөл ойнайды. Ар­найы экслибрис салуға тапсырыс беретіндер қазір де табылады. Және бұл кітаптардың кімге тиесілі екен­дігін ғана көрсетіп қоймайды әрі сол адамның мәдени-интеллектуалдық деңгейін де танытады. 

Ұзын-сөздің қысқасы, біздің елі­міз­де халықаралық деңгейде мойын­далған экслибрисшілер бар ма десек, суретшілер қауымдастығы бір ауыз­дан Ақтөбедегі Мәрзия Жақсы­ғаринаны атаған болар еді. Мәрзия Жақсығаринаның сырт мемлекеттерде көрмелерін өткізіп, Халықаралық каталогтардан есімін кездестірген сайын, жерлестерінің де жүрегін мақтаныш кернейді. 

Мәрзия да бала күнінде жаздың жай­ма-шуақ кештерінде аспандағы жұлдыздарға қол созып, алыс-алыс елдерді аралауды, атақты суретші болуды армандаған. Тоғызыншы сыныпты аяқтағаннан кейін Ақтөбедегі мәдениет-ағарту училищесінде көр­кем-безендіру бөлімі ашылғандығы туралы хабарландыруды көріп, бірден қалаға аттанады. Бақытты 30 студент – жаңадан ашылған бөлімнің алғашқы қарлығаштары еді. 

Қазір бейнелеу өнерінің қыр-сы­рын түпкілікті меңгеру үшін аудиторияда түнейтін студенттер бар ма, жоқ па, кім білсін. Мәрзия өзінің 60 жұмыстан тұратын тұңғыш көрмесін училище қабырғасында-ақ өткізген. Есесіне заманына орай облыстық газетте талантты қыз туралы суретімен «Коммунизмге жол» деген көлемді мақала шығады. 

Училищені үздік аяқтаған ақтөбелік қыз алты жылдай Мәскеуде жұмыс істеп, одан кейін өзінің Ақтөбесіне дә­ріс беруге оралады. Кейін Абай атын­дағы мемлекеттік университеттің көркем-сурет, графика факультетінде жоғары білім алады. 

Біздің кейіпкеріміз экслибрис өне­рімен 1994 жылдан бері айналыса бастаған. Ол алғашқы туындыларын талай көрмеге жолдаса да, екі жылдан кейін ғана суретші Варшава қаласының 400 жылдығына арналған Халықаралық экслибрис биенналесіне шақыру алады  да, бес айлық баласымен алыс сапарға шығады. 

Содан бері суретші 160-тан астам көрмеден ойып тұрып орын алыпты. Оның 110-ы – АҚШ, Аргентина, Мексика, Бельгия, Франция, Польша, Чехия, Словения, Испания, Корея, Украина, Түркия, Литва, Ресей елде­рінде өткен халықаралық көрмелер. Және экслибристен өзінің 25 бірдей жеке көрмесін өткізгенін, мұнан да бөлек Мәскеудегі Экслибрис музейінде жеке көрмесін өткізген тұңғыш қазақ суретшісі екенін атау ләзім. Сондай-ақ Мәрзия Жақсығарина ұстазы Әнуар Өтеген-Танамен бірге Варшавадағы экслибрис музейінде көрме өткізген алғашқы қазақтар екенін ұмытпаған жөн.

Мәрзия экслибрис жанрының өл­ме­уіне, өз шығармашылығының ал­ға жылжуына өлшеусіз қызмет жа­сап жүрген жандар болмаса, құл­шы­нысым баяғыда-ақ кеміп кеткен бо­лар еді, дейді. Бұлар – көрме ұйым­дас­тырушылары, баспагерлер, коллекцио­нерлер мен экслибрис жанрын баға­лайтындар. 

– Бірінші экслибристерімді оның бар­лық заңдылықтарын сақтай отырып, бел­гілерден, кішірек көлемде бастадым. Сосын біртіндеп жұмыстарымның көлемі үлкейіп, экспозициялық, кә­делік ауқымға ұласты. Композиция идеясымен көп жұмыс істеймін. Оның әрбір бөлшегі туралы ойланамын. Бір ғана жұмыстың эскизіне 2 аптадан бас­тап, 5 айға дейін жұмсайтын кездер болады, – дейді суретші. 

Экслибрис аса күрделі өнер. Бұл жанрға суретші линогравюраның қалай кесілетінін зерттей отырып, біртіндеп келгенін айтады. Гравюра техникасы төзімді, үлкен еңбекқорлықты талап етеді. Иненің жасуынан өтетіндей дұрыс сызықтар тудыру үшін материал­дардың қарсыласуын жеңіп, яғни линолеум, самшит, қорғасын пластиналарына миниатюралық құрал-саймандармен нәзік оюлар салынады. Клише осылай туады. Титімдей гравюраны идеядан қағазға бастырылатын мөр сияқты дәре­жеге жеткізгенше тек тынымсыз жұ­мыс істей беруге тура келеді.

Егер суретші туындысын тамаша­лаған адамға эмоционалдық тұрғыда әсер еткісі келсе, бір немесе екі түсті ғана қолданып қоймай, акварельдің көмегімен қосымша реңк береді. 

Осы уақытқа дейін Жақсығарина Қа­зақ­станның мемлекеттік және қо­ғам қайраткерлерінің, саясаткерлері мен кәсіпкерлерінің, өнер май­тал­мандарының 267 экслибрисін сал­ған. Көпшілігі тапсырыспен жасал­ған. 

Негізгі серияларға «Қазақ елі» (1995-1996), «Ювелирные украшения Казахстана» (1997), «Абай – 150 жыл» (1995), «Ұлы жеңіске 50 жыл» (1995), «Мұхтар Әуезов – 100 жыл» (1997), «Құдайберген Жұбанов – 100 жыл» (1999), «Экзюпериана» (1994-2003), «Пушкиниана» (1998), «Архитектура» (1998) сияқты жұмыстары жатады. 

Бұл күнде Мәрзия Жақсығаринаны шын мәнінде қазақ экслибрис өнерінің әлемдік мәдени кеңістігіндегі елшісі деп атауға қақымыз бар. Егер тек Ақ­төбе қаласында экслибрис жанрына қатысты оннан астам халықаралық көрме ұйымдастырылса, онда суретші­нің еңбегі шын мәнінде елеулі.
Ендігі жерде өнертану профессоры, мәдениеттану ғылымының кандидаты, Суретшілер одағының мүшесі Мәрзия Жақсығарина Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті дизайн кафедрасының студенттерін экслибрис өнеріне баулиды. Оның көптеген шәкірттері қазірдің өзінде Италия, Польша, Ресей сынды бірқатар елдерде өткен көрмелерге өз бетінше қатысып үлгерді.

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.01.2019

Бақытжан Сағынтаев «Президенттің бес әлеуметтік бастамасын» іске асыру бойынша нақты тапсырма берді

22.01.2019

Петропавлда алабай тұқымдас ит иелерін талап тастады

22.01.2019

Солтүстік Қазақстанда шетелдік мигранттар легі тыйылар емес

22.01.2019

Қ. Бозымбаев «Сарыарқа» магистральді газ құбырын салу жобасын іске асыру барысы туралы баяндады

22.01.2019

Шағын несие алушылар қосымша 12,6 мыңнан астам жұмыс орнын ашты

22.01.2019

Дәстүрлі өнер академиясы ашылады

22.01.2019

«Тал бесіктен жер бесікке дейін...»

22.01.2019

Жаңақорғандық кәсіпкер жүгеріден сусын шығаруды қолға алды

22.01.2019

Елбасының гранттар бөлу туралы тапсырмасы толық көлемде орындалды — ҚР БҒМ

22.01.2019

Мемлекеттік көмектің нәтижесін көріп отыр

22.01.2019

Қандастарды қабылдайтын байланыс орталығы ашылады

22.01.2019

Алматыда үстел теннисінен «ТОП-12» турнирі аяқталды

22.01.2019

Жүргізушісіз көліктерге жасалған шабуыл

22.01.2019

Қыраулы қаңтар (фотоэтюд)

22.01.2019

Облыс дәрігерлерінің біліктілігі нығайып келеді

22.01.2019

Сенат комитетінде «Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияны ратификациялау туралы» заң жобасы қаралды

22.01.2019

Астананы газдандыру үш кезеңмен жүргізіледі – Бақыт Сұлтанов

22.01.2019

Азат Перуашев көше, мекеме атауларына Алаш қайраткерлерінің есімдерін беруді ұсынды

22.01.2019

«Бес әлеуметтік бастама»: салық жүктемесін төмендету 2 млн азаматқа қосымша кіріс алуға жол ашады

22.01.2019

Сегіз спортшымыз Парижде күш сынасады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Jaýapkershilik joq jerde...

Sońǵy jyldary elimizde bosaný úshin aýrýhanaǵa kelgen analardyń qaitys bolý jaǵdaıy jıilep barady. О́tken jazda medısınasy jetilgen qalalar sanatyndaǵy Astananyń ózinde tórt birdeı qaıǵyly oqıǵanyń oryn alýy osy sózimizge dálel. Al Qazaqstan boıynsha 2018 jyldyń segiz aıynda ǵana ana óliminiń 40 faktisi tirkelgen eken. Onyń sebebi nede? Bul jóninde oılanyp, belgili bir sharalar qabyldap jatqan adam bar ma? Shynyn aıtsaq, bul jaǵy óte kúmándi. Eger adamdar jumysta jibergen kemshiligi úshin jazalanbaıtyn bolsa, ondaı jaǵdaıdyń qaıtalana bermesine kim kepil?

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sóz salmaǵy

Baıaǵynyń bıleri taý qulatyp, jer terbetpese de, eldi ıitip, teli-tentekti tıyp, kem basqandy ilgeri ozdyryp, asqynǵandy tejep, órshigendi órelep, ata ǵuryppen, ana úlgisimen bárin jónge saldy. Ul men qyzdyń eteginen tartpaı, aýzynan qaqpaı, qyrandaı túletip otyrǵan. Sodan da shyǵar, «Aýzym jetkenshe sóıleımin, qolym jetkenshe sermeımin, aıaǵym jetkenshe júremin» dep 14 jasynda aýzynan ot shashyp: «El ebelek emes, er kebenek emes, dat!» dep dara tanylǵan Qazybek bıdiń Qońtajynyń tilin baılap, qatty sastyrǵany. Jeteli sózge jetesiz ǵana des bermeıdi.

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Durystyq joly

Jaqsy kisi ataný, tirshilik-turmys, ómir qubylystaryna oı júgirtý, saralap zerdeleý, fılosofıalyq mádenıet qalyptastyrý, tájirıbe jınaqtaý, durystyq, adamshylyq, izgilik, ádildik, degdarlyq jolynda meıirlenip, berekeli qyzmet jasaý, ulttyń ádebi men qaǵıdattaryn jan-tánińmen qabyldaý – naǵyz tabıǵı abzal qasıet.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Bızneske ıkemdilik qaıdan shyǵady?

Adamnyń bızneske ıkemdiligi qaıdan týady degen suraq kóp adamdy oılandyrady. Árıne, motıvasıa kúshti, ol − aqshany kóp tabý. Isker adamdar eshkimniń aldynda ıilmeıdi, «malyń bolsa syılamaı tura almas el» dep Abaı aıtpaqshy, jurtqa da syıly bolady.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Bas paıda algorıtmi

Bas paıdany oılaý – búkil adam balasyna tán dúnıe. Ár adam balasynyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen qaǵıdat boıynsha tirshilik quratyny túsinikti. Biraq adam balasy qoǵam ishinde ómir súretindikten ár adamǵa tán osy qasıetti shektep ustaýǵa, ony qoǵamdyq múddege nemese qoǵamdyq ortada qalyptasqan tártipke baǵyndyrýǵa týra keledi. О́ıtkeni munsyz qoǵam damı almaıdy.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Өнер сүйгіш адам (02.02.2018 21:42:36)

Өте керемет! Осындай еліміздің өнерін көтеретін адамдарының бар екеніне қуаныштымын. Жастарымыздың ой-өрісін кеңейтетін өнер екеніне күмəнім жоқ

Пікір қосу