Экслибрис немесе елтаңбалардың атасы

Егер экслибрис жанрын­дағы туындыларды жинайтындар болмаса, бейнелеу өнеріндегі бұл бағыт бағаланар ма, бағаланбас па еді, кім білсін?! Эксли­бристің дүниеге келуі газет-журнал шығару, кітап басу ісімен қатарлас бол­ған­дықтан болар, оны бас­пасөзбен қоса құриды деп болжайтындар бар. Алайда экслибристің ең үздік үлгілері қайталанбас жәдігерлер қатарында қала бермек.  

Егемен Қазақстан
25.01.2018 1512
2

Санктпетербургтік коллекционер Вениамин Худолей: «Экслибрис – элитарлық өнер. Және бұл толығымен түсінікті де. Бес миллионға арналған өнер болады, бес мыңға арналған немесе бес адамға ғана арналған өнер болады», дейді.

Қазақ экслибрисінің атасы – ұлыс­тар мен тайпалардың таңбасы болар?! Демек, еңтаңбалар экслибристен бас­тау алады. 

Осы арада әлемдік элитарлық экс­ли­бристік өнерде «қазақстандық сег­мент» бар ма деген сұрақ туады. Мә­селен, біздің экслибрисшілерге ұлттық бағытта жұмыс істеу үшін французша да, полякша да экслибрис салудың қажеті жоқ. Ішкі түйсік, болмыстың өзі-ақ шығармашылық адамына жеке қолтаңба сыйлайды. Бәлкім, ұлттық код дегеніміз де осы шығар. 

Ал оған дейін қазақ зиялыларының арасында кітапқа қойылатын жеке таңбаларының бір кезде кеңінен та­ралғанын айтуға болады. Экслибрис мә­дени құбылыс ретінде әлеуметтік ортада да маңызды рөл ойнайды. Ар­найы экслибрис салуға тапсырыс беретіндер қазір де табылады. Және бұл кітаптардың кімге тиесілі екен­дігін ғана көрсетіп қоймайды әрі сол адамның мәдени-интеллектуалдық деңгейін де танытады. 

Ұзын-сөздің қысқасы, біздің елі­міз­де халықаралық деңгейде мойын­далған экслибрисшілер бар ма десек, суретшілер қауымдастығы бір ауыз­дан Ақтөбедегі Мәрзия Жақсы­ғаринаны атаған болар еді. Мәрзия Жақсығаринаның сырт мемлекеттерде көрмелерін өткізіп, Халықаралық каталогтардан есімін кездестірген сайын, жерлестерінің де жүрегін мақтаныш кернейді. 

Мәрзия да бала күнінде жаздың жай­ма-шуақ кештерінде аспандағы жұлдыздарға қол созып, алыс-алыс елдерді аралауды, атақты суретші болуды армандаған. Тоғызыншы сыныпты аяқтағаннан кейін Ақтөбедегі мәдениет-ағарту училищесінде көр­кем-безендіру бөлімі ашылғандығы туралы хабарландыруды көріп, бірден қалаға аттанады. Бақытты 30 студент – жаңадан ашылған бөлімнің алғашқы қарлығаштары еді. 

Қазір бейнелеу өнерінің қыр-сы­рын түпкілікті меңгеру үшін аудиторияда түнейтін студенттер бар ма, жоқ па, кім білсін. Мәрзия өзінің 60 жұмыстан тұратын тұңғыш көрмесін училище қабырғасында-ақ өткізген. Есесіне заманына орай облыстық газетте талантты қыз туралы суретімен «Коммунизмге жол» деген көлемді мақала шығады. 

Училищені үздік аяқтаған ақтөбелік қыз алты жылдай Мәскеуде жұмыс істеп, одан кейін өзінің Ақтөбесіне дә­ріс беруге оралады. Кейін Абай атын­дағы мемлекеттік университеттің көркем-сурет, графика факультетінде жоғары білім алады. 

Біздің кейіпкеріміз экслибрис өне­рімен 1994 жылдан бері айналыса бастаған. Ол алғашқы туындыларын талай көрмеге жолдаса да, екі жылдан кейін ғана суретші Варшава қаласының 400 жылдығына арналған Халықаралық экслибрис биенналесіне шақыру алады  да, бес айлық баласымен алыс сапарға шығады. 

Содан бері суретші 160-тан астам көрмеден ойып тұрып орын алыпты. Оның 110-ы – АҚШ, Аргентина, Мексика, Бельгия, Франция, Польша, Чехия, Словения, Испания, Корея, Украина, Түркия, Литва, Ресей елде­рінде өткен халықаралық көрмелер. Және экслибристен өзінің 25 бірдей жеке көрмесін өткізгенін, мұнан да бөлек Мәскеудегі Экслибрис музейінде жеке көрмесін өткізген тұңғыш қазақ суретшісі екенін атау ләзім. Сондай-ақ Мәрзия Жақсығарина ұстазы Әнуар Өтеген-Танамен бірге Варшавадағы экслибрис музейінде көрме өткізген алғашқы қазақтар екенін ұмытпаған жөн.

Мәрзия экслибрис жанрының өл­ме­уіне, өз шығармашылығының ал­ға жылжуына өлшеусіз қызмет жа­сап жүрген жандар болмаса, құл­шы­нысым баяғыда-ақ кеміп кеткен бо­лар еді, дейді. Бұлар – көрме ұйым­дас­тырушылары, баспагерлер, коллекцио­нерлер мен экслибрис жанрын баға­лайтындар. 

– Бірінші экслибристерімді оның бар­лық заңдылықтарын сақтай отырып, бел­гілерден, кішірек көлемде бастадым. Сосын біртіндеп жұмыстарымның көлемі үлкейіп, экспозициялық, кә­делік ауқымға ұласты. Композиция идеясымен көп жұмыс істеймін. Оның әрбір бөлшегі туралы ойланамын. Бір ғана жұмыстың эскизіне 2 аптадан бас­тап, 5 айға дейін жұмсайтын кездер болады, – дейді суретші. 

Экслибрис аса күрделі өнер. Бұл жанрға суретші линогравюраның қалай кесілетінін зерттей отырып, біртіндеп келгенін айтады. Гравюра техникасы төзімді, үлкен еңбекқорлықты талап етеді. Иненің жасуынан өтетіндей дұрыс сызықтар тудыру үшін материал­дардың қарсыласуын жеңіп, яғни линолеум, самшит, қорғасын пластиналарына миниатюралық құрал-саймандармен нәзік оюлар салынады. Клише осылай туады. Титімдей гравюраны идеядан қағазға бастырылатын мөр сияқты дәре­жеге жеткізгенше тек тынымсыз жұ­мыс істей беруге тура келеді.

Егер суретші туындысын тамаша­лаған адамға эмоционалдық тұрғыда әсер еткісі келсе, бір немесе екі түсті ғана қолданып қоймай, акварельдің көмегімен қосымша реңк береді. 

Осы уақытқа дейін Жақсығарина Қа­зақ­станның мемлекеттік және қо­ғам қайраткерлерінің, саясаткерлері мен кәсіпкерлерінің, өнер май­тал­мандарының 267 экслибрисін сал­ған. Көпшілігі тапсырыспен жасал­ған. 

Негізгі серияларға «Қазақ елі» (1995-1996), «Ювелирные украшения Казахстана» (1997), «Абай – 150 жыл» (1995), «Ұлы жеңіске 50 жыл» (1995), «Мұхтар Әуезов – 100 жыл» (1997), «Құдайберген Жұбанов – 100 жыл» (1999), «Экзюпериана» (1994-2003), «Пушкиниана» (1998), «Архитектура» (1998) сияқты жұмыстары жатады. 

Бұл күнде Мәрзия Жақсығаринаны шын мәнінде қазақ экслибрис өнерінің әлемдік мәдени кеңістігіндегі елшісі деп атауға қақымыз бар. Егер тек Ақ­төбе қаласында экслибрис жанрына қатысты оннан астам халықаралық көрме ұйымдастырылса, онда суретші­нің еңбегі шын мәнінде елеулі.
Ендігі жерде өнертану профессоры, мәдениеттану ғылымының кандидаты, Суретшілер одағының мүшесі Мәрзия Жақсығарина Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті дизайн кафедрасының студенттерін экслибрис өнеріне баулиды. Оның көптеген шәкірттері қазірдің өзінде Италия, Польша, Ресей сынды бірқатар елдерде өткен көрмелерге өз бетінше қатысып үлгерді.

Айнаш ЕСАЛИ,
«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.09.2018

Тимур Жақсылықов Президенттің көмекшісі болып тағайындалды

21.09.2018

Маман дайындау мәселесі талқыланды

21.09.2018

Астанада тұрғын үй кешенінде шартты өртті сөндіру бойынша тактикалық оқу-жаттығу өтті

21.09.2018

Бүркітші қыз Айшолпан түскен «Көшпенділер» фильмі көрерменін қуантады

21.09.2018

Павлодарда биыл 1655 жұп қосылса, 1101-і ажырасқан

21.09.2018

Тұрмыстық қатты қалдықтарды өңдеу бойынша жоба әзірленді

21.09.2018

Кәрім Мәсімов терроризмге қарсы орталықтың отырысын өткізді

21.09.2018

Қостанайлықтар жарықдиодты шыны жолмен жүреді (ВИДЕО)

21.09.2018

Қанат Ислам мақтааралдық жас боксшыларға мастер-класс өткізді

21.09.2018

Алексей Луценко: «Алматы турын» апталық жарыс қылса керемет болар еді

21.09.2018

Бурабайда жаңа мешіт ашылды

21.09.2018

Онкологиялық қызметтің атасы Сәкен Нұғмановтың 100 жылдығы атап өтілді

21.09.2018

Дзюдошы Ерлан Серікжанов жартылай финалға шықты

21.09.2018

Қайрат өз құрамын жария етті

21.09.2018

Асқар Жұмағалиев Үндістанның АТ және телекоммуникациялар министрімен кездесу өткізді

21.09.2018

Шетелдік мамандар ауылдық мектеп оқушыларына ағылшын тілін оқытуды бастады

21.09.2018

Шыңғырлау ауданында төрт емдеу нысаны күрделі жөндеуден өтті

21.09.2018

Рани Мукерджидің қазақтарға сәлемі

21.09.2018

Елбасы «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады

21.09.2018

Даниал Ахметов Зырян ауданын Алтай деп атау туралы ұсынысты қолдады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(1)

Өнер сүйгіш адам (02.02.2018 21:42:36)

Өте керемет! Осындай еліміздің өнерін көтеретін адамдарының бар екеніне қуаныштымын. Жастарымыздың ой-өрісін кеңейтетін өнер екеніне күмəнім жоқ

Пікір қосу