Айтыскерлер айтқан екен...

«Туғанда дүние есігін ашады өлең, 
Өлеңмен жер қойнына кірер денең» демекші, қазақтың өлеңі тек ойын-сауықтың ғана емес, өмір философиясының да көркем көрінісі. 

Егемен Қазақстан
21.03.2018 4562
2 Суретті түсірген Ерлан Омар, «Егемен Қазақстан»

Қазір суырып салма жырдың ең биігінде қазақтың айтыс өнері тұр деуге болады. Ұшқырлық, тапқырлық, шебер орындаушылық бәрі қабысып жатқан бұл өнер ұлттың сөз өнеріндегі өзіндік ойлау ерекшелігін де көрсетіп тұрғандай. 
Осы орайда айтыс ақындарының тартымды әзіл, табан астында суырып салған тапқыр шумақтары жайлы газетімізде «Айтыскерлер айтқан екен» деген айдармен үнемі жариялап отыруды жөн деп білдік.

* * *
Жамбыл облысының тумасы, айтыскер ақын Алтынгүл Қасымбекова 35-ке келгенше тұрмысқа шықпай жүріп қалады. Сахнада сөз сайыстырған қарсыластары ақынның осы бір осал тұсын қайта-қайта айтып, тиісе беріпті. Тіпті бір жолы бір айтыстың өзінде үш ақын Алтынгүлге «күйеуге тимей не ғып жүрсің?» деген маз­мұн­дағы сөзді айтып әбден ығырын шы­ға­р­а­ды. Сонда үшінші жұппен айтысып отыр­ған Алтынгүл:
Біле білсең менің де қыз атым бар,
Қолдан келсе үкілеп ұзатыңдар.
Меккенің кағбасындай көңілімді,
Мектептің тақтасындай сызасыңдар, – деген екен. Сонда көрермендер ішінен бір кісі атып түрегеліп, «айтысты осы жерден тоқтатыңдар, Алтынгүл жеңді, кешелі бергі айтыста осы айтылғанға жететін шумақ болған жоқ. Мен өз атымнан ат мінгіземін» депті. Сөйтіп, осы бір шумақ өлеңімен Алтынгүл ауылына ат мініп қайтқан екен.

* * *
Арал жайлы жалғыз шумақ өлеңі бүкіл Сыр өңіріне тегіс жайылған әрі жыршы әрі айтыс ақыны Бекұзақ Тәңірбергенов қасында Сұраған Мырзаев деген ақын бар Аралдан пойызға мініп Қызылордаға айтысқа аттанады. Екеуі отырған купеде бір орыс бар екен, өгіз аяңмен келе жатқан пойызда бір жағы жол қысқарсын деп, бір жағы ақша ұтып қаламыз ба деген дәмемен орысқа «карта ойнайық» дейді. Оның да іші пысып жатса керек, келісе кетіпті. 

Сөйтіп үшеуі біраз ойнағаннан кейін орыс­тың қолы жүре бастап, қайта-қайта ұтып тоқтатпай қойыпты. Бір қараса іс­са­пар­ға аудандық мәдениет үйі бөлген өзі аз ға­на тиын-тебендері онан сайын ортайып бара жатыпты. Жағдайларының қиындап бара жатқанын анық білген Бекұзақ сол сәтте орысшалап «мен айтысқа дайындала берейін, екеуің ойнай беріңдер» деп орыс отырған жақтағы үстіңгі төсекке шығып ке­тіпті. Сөйтіпті де домбыраны кеудеге алып, көздің қиығын орыстың қолына салып қойып көрген бүкіл картасын өлеңге қос­қан екен дейді. Орыстың қолы күшті шыққан бір жолы:
Мынауың білек білей ме,
Шынымен шайқас тілей ме?
Ал сен шегін Сұраған,
Тап келдің нағыз дүлейге, – деп сақтандырса, енді бірде:
Жүректен шықты жосық жыр,
Қиықтар мұнда босып жүр.
Орыстың қолы отыз бір,
Мерлеймін десең өзің біл, – деген екен. Сөйтіп бір ауыз қазақша білмейтін орыс Бекеңнің өлеңіне елітіп отырып біраз ақша­сынан айырылыпты. Бекұзақтың нұс­қау­ымен алдыңғы кеткен еселері қай­тып, қа­лада неше күнге аужал болардай ақша ұтып ал­ған екеуі «айтыстың пайдасын айтысқа жет­пей жатып-ақ көріп келеміз» деп мәз бо­лысыпты.

* * *
Бекұзақ 1987 жылы Сыр өңірінің атынан Павлодарға айтысқа барады. Онда Насыр Жарымбетов деген ақынмен айтысады. Сахнада төкпелете жөнелген Бекұзақты Насыр: «тартылып қалған Аралдан келген бұл не қылған ағылып тұрған ақын?» деген мазмұнда жырға қосады. Сонда Бекұзақ домбырасын сәл бұрап, Сырдың сұлу мақамына сала отырып:
Ақ туын адалдықтың кірлеткем жоқ,
Есімнен туған елім бір кеткен жоқ,
Аралдың табанынан су кеткенмен,
Халқының жүрегінен жыр кеткен жоқ, – дегенде қазыда отырған қасқалар мен көлдей толқыған көрермен орындарынан тік тұрып бір қауым уақыт қол соғып тұрып алған екен деседі. Сол жалқы шумақ бір Бекұзақ емес «Сыр елі – жыр елі» атанған бүкіл Сыр елінің «паспортына» айналып жүре береді. Қазір де бүкіл Қызылорда, Арал өңірі, тартылған Арал теңізінің жағасында осы өлең жазулы тұр.

Дайындаған
Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

21.03.2019

Мемлекеттер басшылары Қасым-Жомарт Тоқаевты Президент лауазымына кірісуімен құттықтады

21.03.2019

Қазақстан Шотландияны 3-0 есебімен ұтты

21.03.2019

Н.Назарбаев пен Қ.Тоқаев Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Н.Назарбаев Армения Президенті Армен Саркисянмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Назарбаев Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Қазақстан-Испания экономикалық ынтымақтастық Мадридте талқыланды

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Путинмен телефон арқылы сөйлесті

21.03.2019

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Наурыз мерекесіне орай құттықтауы

21.03.2019

Ономастика комиссиясы Қостанайдағы Абай даңғылының орнына басқа көшені таңдауды ұсынды

21.03.2019

Қостанайда  халықаралық медиа форум өтті

21.03.2019

Елордада Наурыз мерекесі тойланды

21.03.2019

«Астана Опера» Наурызды жаңа форматта атап өтті

21.03.2019

Біз астаналықтар болып қала береміз - Бақыт Сұлтанов

21.03.2019

Таразда сауықтыру орталығы ашылды

21.03.2019

Әулиеатадағы әсерлі мереке

21.03.2019

Тараз қаласында жастарға арналған аллея ашылды

21.03.2019

Ономастикалық комиссия көше атауларының өзгеруін қолдады

21.03.2019

Назарбаев пен Тоқаев Наурыз мейрамына қатысты

21.03.2019

Наурыз мейрамын ЮНЕСКО-да атап өтті

21.03.2019

Наурыз мейрамында шаңырақ көтерген жастарға Нұрсұлтан Назарбаев ақ батасын берді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Айнаш ЕСАЛИ, «Егемен Қазақстан»

Etjeńdi balalar

Qoǵam kóz jumyp qaraı almaıtyn máse­lelerdiń basynda bala densaýlyǵy tur. Bú­gin­de mańaıymyzǵa zerdelep qaraıtyn bolsaq, tyǵynshyqtaı, tolyq jasóspirimder kó­beıe túsken. Semizdik – aýrý bolyp esep­teletindikten, qazirgi ýaqytta dıspanserlik esep­ke alynady. Sábı saýlyǵy ana qursaǵyna bit­­ken kúnnen bastap qalyptasatyndyǵyn al­dymen ata-anasy túsinýi qajet.

Amangeldi QURMET,

Igi bastama ult tanymymen úılesýi tıis

Keıde qazaq qoǵamyndaǵy oqıǵalar men qubylystarǵa nazar aýdarǵan kezde «Biz ózi­mizimdi ózimiz tolyq tanymaımyz-aý osy» degen oıǵa qalatynymyz bar. Árıne, qa­zaq ekenimizdi, bizdiń de tanym-túısigimiz, dúnıetanymymyz, ar­man-ańsarymyz, muraty­myz bar ekenin bilemiz. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Алты жасар Алпамыстың арманы не еді?

«Білесің бе, оқитын болсам тез өсіп, үлкен бастық болам. Оқуды да тез бітіремін. Тез келіншек аламын. Сосын менің он екі ұлым болады. Оның бірі колхоз бастығы, екіншісі агроном, үшіншісі мұғалім, бәрі де үлкен-үлкен бастық болады...»

Думан АНАШ, «Егемен Қазақстан»

Kúmis tostaǵandaǵy kóne álipbı

Kóne órkenıet oshaqtarynan urpaqqa mura bolyp qalǵan qundy dúnıelerdiń bi­ri – adamzattyń aqyl-oıyn taspalaǵan jazý­lar. Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty ma­qalasynda Esik qorymynan tabylǵan «Altyn adamnyń» janyndaǵy kúmis tosta­ǵan­dardyń birinde oıyp jazylǵan tańba­lar bar ekenin aıta kelip, «Bul – Ortalyq Azıa aýma­ǵynan buryn-sońdy tabylǵan jazý ataýlynyń ishindegi eń kónesi» degen bolatyn.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

«Jaqsy kitap – jan azyǵy»

Kitap oqıtyn jáne oqymaıtyn adamdardyń alshaqtyǵy árqashan kózge kórinip turady. Alǵashqylardyń oıy tereńdeý, tili sheshendeý bolsa, sońǵylardyń tili tutqyr, aýzynan sózi túsip turatynyn jıi kóresiz. Máseleni jaqsy bilip tursa da, ondaılar oıyn jetkize almaı, ábden qysylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу