Айтыскерлер айтқан екен...

«Туғанда дүние есігін ашады өлең, 
Өлеңмен жер қойнына кірер денең» демекші, қазақтың өлеңі тек ойын-сауықтың ғана емес, өмір философиясының да көркем көрінісі. 

Егемен Қазақстан
21.03.2018 4468
2 Суретті түсірген Ерлан Омар, «Егемен Қазақстан»

Қазір суырып салма жырдың ең биігінде қазақтың айтыс өнері тұр деуге болады. Ұшқырлық, тапқырлық, шебер орындаушылық бәрі қабысып жатқан бұл өнер ұлттың сөз өнеріндегі өзіндік ойлау ерекшелігін де көрсетіп тұрғандай. 
Осы орайда айтыс ақындарының тартымды әзіл, табан астында суырып салған тапқыр шумақтары жайлы газетімізде «Айтыскерлер айтқан екен» деген айдармен үнемі жариялап отыруды жөн деп білдік.

* * *
Жамбыл облысының тумасы, айтыскер ақын Алтынгүл Қасымбекова 35-ке келгенше тұрмысқа шықпай жүріп қалады. Сахнада сөз сайыстырған қарсыластары ақынның осы бір осал тұсын қайта-қайта айтып, тиісе беріпті. Тіпті бір жолы бір айтыстың өзінде үш ақын Алтынгүлге «күйеуге тимей не ғып жүрсің?» деген маз­мұн­дағы сөзді айтып әбден ығырын шы­ға­р­а­ды. Сонда үшінші жұппен айтысып отыр­ған Алтынгүл:
Біле білсең менің де қыз атым бар,
Қолдан келсе үкілеп ұзатыңдар.
Меккенің кағбасындай көңілімді,
Мектептің тақтасындай сызасыңдар, – деген екен. Сонда көрермендер ішінен бір кісі атып түрегеліп, «айтысты осы жерден тоқтатыңдар, Алтынгүл жеңді, кешелі бергі айтыста осы айтылғанға жететін шумақ болған жоқ. Мен өз атымнан ат мінгіземін» депті. Сөйтіп, осы бір шумақ өлеңімен Алтынгүл ауылына ат мініп қайтқан екен.

* * *
Арал жайлы жалғыз шумақ өлеңі бүкіл Сыр өңіріне тегіс жайылған әрі жыршы әрі айтыс ақыны Бекұзақ Тәңірбергенов қасында Сұраған Мырзаев деген ақын бар Аралдан пойызға мініп Қызылордаға айтысқа аттанады. Екеуі отырған купеде бір орыс бар екен, өгіз аяңмен келе жатқан пойызда бір жағы жол қысқарсын деп, бір жағы ақша ұтып қаламыз ба деген дәмемен орысқа «карта ойнайық» дейді. Оның да іші пысып жатса керек, келісе кетіпті. 

Сөйтіп үшеуі біраз ойнағаннан кейін орыс­тың қолы жүре бастап, қайта-қайта ұтып тоқтатпай қойыпты. Бір қараса іс­са­пар­ға аудандық мәдениет үйі бөлген өзі аз ға­на тиын-тебендері онан сайын ортайып бара жатыпты. Жағдайларының қиындап бара жатқанын анық білген Бекұзақ сол сәтте орысшалап «мен айтысқа дайындала берейін, екеуің ойнай беріңдер» деп орыс отырған жақтағы үстіңгі төсекке шығып ке­тіпті. Сөйтіпті де домбыраны кеудеге алып, көздің қиығын орыстың қолына салып қойып көрген бүкіл картасын өлеңге қос­қан екен дейді. Орыстың қолы күшті шыққан бір жолы:
Мынауың білек білей ме,
Шынымен шайқас тілей ме?
Ал сен шегін Сұраған,
Тап келдің нағыз дүлейге, – деп сақтандырса, енді бірде:
Жүректен шықты жосық жыр,
Қиықтар мұнда босып жүр.
Орыстың қолы отыз бір,
Мерлеймін десең өзің біл, – деген екен. Сөйтіп бір ауыз қазақша білмейтін орыс Бекеңнің өлеңіне елітіп отырып біраз ақша­сынан айырылыпты. Бекұзақтың нұс­қау­ымен алдыңғы кеткен еселері қай­тып, қа­лада неше күнге аужал болардай ақша ұтып ал­ған екеуі «айтыстың пайдасын айтысқа жет­пей жатып-ақ көріп келеміз» деп мәз бо­лысыпты.

* * *
Бекұзақ 1987 жылы Сыр өңірінің атынан Павлодарға айтысқа барады. Онда Насыр Жарымбетов деген ақынмен айтысады. Сахнада төкпелете жөнелген Бекұзақты Насыр: «тартылып қалған Аралдан келген бұл не қылған ағылып тұрған ақын?» деген мазмұнда жырға қосады. Сонда Бекұзақ домбырасын сәл бұрап, Сырдың сұлу мақамына сала отырып:
Ақ туын адалдықтың кірлеткем жоқ,
Есімнен туған елім бір кеткен жоқ,
Аралдың табанынан су кеткенмен,
Халқының жүрегінен жыр кеткен жоқ, – дегенде қазыда отырған қасқалар мен көлдей толқыған көрермен орындарынан тік тұрып бір қауым уақыт қол соғып тұрып алған екен деседі. Сол жалқы шумақ бір Бекұзақ емес «Сыр елі – жыр елі» атанған бүкіл Сыр елінің «паспортына» айналып жүре береді. Қазір де бүкіл Қызылорда, Арал өңірі, тартылған Арал теңізінің жағасында осы өлең жазулы тұр.

Дайындаған
Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу