Нәсілшілдікке соққы берген атлет

Өмірде мақсатына жету үшін кез келген әлеуметтік, қажет болса, саяси кедергілердің де тас-талқанын шығаратын адамдар бар. Оларға қоғамның пікірі, тіпті қалыптасқан дәстүрлер де маңызды емес. Мұндай адамдар өмірге біздің көзіміз көріп үйренген әлемді өзгерту үшін келетін секілді. Олардың өзгелерден айырмашылығы қажет кезде батыл қадам жасай алады. Солардың бірі – 30-жылдардың орта тұсында төрткүл дүниенің беймәлім тұсына жол ашқан Джесси Оуэнс.

Егемен Қазақстан
16.05.2018 2028

Оуэнсті көпшілік «Жүгіру жолағының дарабозы», «Қара оқ» деп атайтын. Америкалық танымал спринтердің спорттық ғұмырының аяқталғанына 70 жыл­ға жуықтап, ал өзінің өмір­ден өткеніне 38 жыл толса да, ол әлемнің ең үздік спорт­шы­лары­ның бірі болып қала бермек. 1935 жылы 45 минуттың ішін­де 6 әлемдік рекорд орнат­са, араға бір жыл салып Берлин­дегі Олимпия ойындарында тұң­ғыш рет спорттың төрт түрі­нен: 100 метр, 200 метр және 4×100 метрге жүгіруден, соны­мен қатар ұзындыққа секіру­ден чемпион атанды. Бір қара­ған­ға, аңыз адамға айналу үшін осы жетістіктердің өзі-ақ жеткі­лікті. Бірақ Оуэнсті тарих нәсіл­шіл­дікке Берлинде тұрып соққы берген спортшы ретінде де біледі.

Джеймс Кливленд алты жасында аға-әпкелерімен бірге 7 шақырым қашықта ор­на­лас­қан мектепке барамын деп шешеді. Үлкендерден қалып қой­мас үшін оған үнемі жүгіруге тура келетін. Бірақ мәжбүрлі жүгі­рістің арқасында біз білетін спорт­­шы өзінің ерекше қабілетін аңғара бастайды.

Сол мектеп, нақтырағы дене тәр­биесі пәнінің мұғалімі болма­ғанда, Джесси де бауырлары тә­різді қара жұмысқа білек сы­бана кірісіп кетер ме еді. Чар­ли Рилей бұл баланың дене тұр­патына бірден назар аударады. Оған қоса желдей ескен жылдамдығы, ширақ қимыл-қозғалысы тағы бар. Сондықтан мұғалім Джессиге жеңіл атлетикамен айналысуға кеңес береді. Жеңіс те көп күттірген жоқ: алдымен мектеп арасындағы жарыстар, сонан соң колледж біріншіліктері, артынша елдің орталық-батысы түгел жиналатын ірі турнирлер.

Небәрі 15 жасында Оуэнс 10 метрді 10,8 секундта бағын­дырып, ұзындықта 7 метрге оп-оңай секіретін. Алайда дарынға спорт мектептері назар аударуға асыққан жоқ. Бұл, әрине біздің кейіпкердің сырт келбетіне байланысты. Мұны Джессидің өзі де жақсы түсінді. Сондықтан ол тек өз күшіне ғана сенуге, қандай қиындық кездессе де қасқайып қарсы тұруға тырысты. Бұл туралы ол өз кітабында былай деп жазады: «Бастауыш сыныптардан бастап-ақ әр күнім жаттығусыз өткен емес. Әкем жалшы болды, ал мен жетістікке жеткім келді, білім алсам дедім. Мақсатыма жетуге жүгіру көмектесті. Жүгіру мені адам секілді өмір сүруге үйретті».

Оуэнс 1936 жылғы Олимпия ойындарында да жеңіске жете­тіндігін аңғарта бастады. Бапкерлері артқан үмітті арқалап Джесси жаттығу мен жарысқа қатысу үшін Калифорнияға аттанды. Ол жақта өзіне беймәлім болып келген жаңа өмірге тап болды – байлық, киножұлдыздар, жанкүйерлер мен ақша. Көзін ашқалы мұндайды көрмеген жігітті таңсық дүние есінен тандыра жаздады. Жүгіру жолағында жеңілістің қандай болатындығын да Оуэнс Калифорнияда білді. Көп­шілікке керегі де сол емес пе, ба­сылымдар бірінен соң бірі басты үміткерді жолдан тайдыратын қарсыластар туралы жазып жатты.

Бұлай жалғаса берсе құрдымға кететін күннің алыс еместігін түсінген Джесси Огайоға оралып, Берлиндегі Олимпия ойындарына тыңғылықты жаттығу­ға кірісті. Көп ұзамай бабына еніп, ірі халықаралық турнирлерде қайта топ жара бастады. Енді қарсыластардың бәрі қапы қалып, Германия астанасында да атой салатын күн алыс еместей көрінген. Алайда оны кезекті кедергі күтіп тұрды. Ресми Берлинді антисемитизм мен ұлтаралық араздыққа ұмты­луда деп айыптаған қозғалыс мүшелері АҚШ спортшылары Олимпиададан бас тартуы керек деп пікір айтты. Қатарда басты арманынан бас тартқан Оуэнс те бар. Әдетте қаранәсілділердің пікі­ріне құлақ аспайтын қоғам бұл жолы Джессидің жұртшы­лықтың алдында айтқан сөздерін қызу талқылауға кірісті.

Дегенмен бойкот мәселесі де басылды. Ал АҚШ үкіметінің Германияға аттандырған комиссиясы Еуропадан қуанышты хабармен оралып, «Біз қалай да Олимпиадаға қатысуымыз керек, немістердің дайындығы өте жақсы, олар араздық тудыратын әрекетке жол бермейді» деп ойын ортаға салады. Кейіннен белгілі болғандай, комиссия мүшелігіне енген жалғыз Эвери Брандейдж о бастан-ақ рейхтің бастамасын қолдаушылар қатарында болған екен. Брандейждің сөзінің жаны да бар еді. Шынымен де Гер­мания билігі ойындар барысын­да миллиондаған спорт жанкүйері­нің алдында беделін жоғалтқысы келген жоқ. Әрі жергілікті спорт­шылардың АҚШ-тан келген қо­нақтардың тас-талқанын шыға­ра­тындығына сенді.

Олимпия ойындарының да көздегені сол – ақ нәсілділердің, арийлік атлеттердің өзгелерден үстемдігін дәлелдеу. Бастапқыда жер­гілікті спортшыларды ға­на арнайы марапаттап жатқан Гит­лерге Халықаралық Олимпиада комитеті ескерту жасағанда ол: «Сіздер мен қаранәсілділердің қолын қысып суретке түседі деп ойлайсыздар ма?! Ешқашан!» деп жауап береді. Сондықтан фю­рер жеңімпаздарды арнайы қабылдаудан біржола бас тарт­ты. Тиісінше 100 метрге жүгі­­руде екі немісті артқа қалдыр­ған Джессидің алтынын да мо­йындағысы келген жоқ. Шамасы Гитлер Джессидің жеңісінде тағы бір неміс Ади Дасслердің ең­бегі барын да сол сәтте білме­се керек. Бұлай дейтініміз, «Ади­дас» компаниясының негізін қа­ла­ған Дасслер жарыс алдын­да америкалыққа арнайы дайын­даған спорттық аяқ киімін табыстаған.

Жүгіруде кеткен есе ұзын­дыққа секіруде қайтарылуы тиіс болатын. Жоспар бойынша Луц Лонг фюрердің де, жергілікті жанкүйердің де үмітті ақтауы керек еді. Соңғы мүмкіндігінде Луц 7 метр 87 сантиметрге бір-ақ секірді. Олимпиада рекорды! Гитлердің ойындағысы орын­далуға кедергі жоқтай көрін­ген, бірақ қуаныштары ұзаққа созыл­мады. Тағы да Джесси «кінә­лі». Америкалыққа бағын­ғаны – 8 метр 6 сантиметр. Ашуға булыққан Гитлер орнынан атып тұрып, стадионнан шығып кетті. Лонг болса күміс медальді қанағат тұтқанымен қоймай, Оуэнсті бірінші болып құттықтап, қолынан жетектеген күйі стадионды айнала жүгіреді. Келесі күні Оуэнс 200 метрде алдына жан салмады. Бұл жолы жұрт орындарынан тұрып қол соқты. Джесси Берлинде жос­пардан тыс тағы бір алтынға қол жеткізді. Осылайша Оуэнс Берлинде Олимпиаданың төрт дүркін чемпионы атанды.

Джесси АҚШ-қа келген соң өмірі түбейгейлі өзгеретініне сенді. Ал қатал қоғам баз-баяғы қалпымен қара нәсілді жігітті батыр деп тануға дайын болмай шықты. Тіпті олимпиадашыларды арнайы қабылдаған Рузвельт Оуэнсті Ақ үйге шақырмақ түгі­лі, құттықтау хатын жолдауды да орынсыз деп тапты.

Ал жұрттың есіне оның бір кездері Берлинде жасаған ерлігі 50-жылдары ғана түсті. Бұл – халықтың нәсілшілдік дертінен біртін-біртін айыға бастаған кезі. Ал 1976 жылы Оуэнсті Джеральд Форд Ақ үйде арнайы қабылдап, Бостандық медалін табыстады. Араға төрт жыл салып, 1980 жылдың 31 нау­ры­зында 67 жасқа толуына бір­неше ай қалғанда өкпе қатер­лі ісігінен аңыз атлет бақи­лыққа аттанды.

 

Мәдина АСЫЛБЕК,

журналист

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.05.2018

Үкімет отырысында көтерілген мәселелерге шолу

22.05.2018

Полиция сержанты бір отбасын өрттен құтқарып қалды

22.05.2018

Сенаторлар суармалы жерлерді пайдалануды тәртіпке келтіруге шақырды

22.05.2018

Елордалық шығармашылық топ Атырауға жетті

22.05.2018

Курчатовтағы Ұлттық Ядролық Орталықта жас ғалымдар мен мамандардың ғылыми конференциясы өтті

22.05.2018

Семейдегі орманның өртенуі адам қолымен жасалған іс болуы мүмкін

22.05.2018

Солтүстік Қазақстан диқандары тұқым себуді жалғастыруда

22.05.2018

Сыр өңіріндегі тарихи-мәдени ескерткіштердің 3D картасы әзірленеді

22.05.2018

Солтүстік Қазақстанда жазғы ат жарысы маусымы ашылды

22.05.2018

Атырауда лифтіде жасөспірімдердің қаза табуына байланысты тергеу жүргізіледі

22.05.2018

Үкімет басшысы табиғатты қорғау және орман мекемелерінің өртке қарсы техникасын арттыруды тапсырды

22.05.2018

Елордада табиғат апатынан 13 адам жарақат алды

22.05.2018

Биыл ҰБТ-ға қандай өзгерістер енгізілді?

22.05.2018

Мемлекет басшысы Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрін қабылдады

22.05.2018

Астанада дауылдың салдарынан Бейбітшілік және келісім сарайына зақым келді (видео)

22.05.2018

Павлодар облысында 765 жазғы лагерь ашылады

22.05.2018

Назарбаев мектебі журналистер арасында конкурс жариялады

22.05.2018

Семейдегі Қызылкардонда орман өрті бәсеңсіді

22.05.2018

Ханс Тиммер: АЭФ жаһандық дамуға тигізер пайдасы зор

22.05.2018

Қостанайда лагерьлерді жөндеуге 377 млн теңге қажет

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Талғат СҮЙІНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Алматының алмасы. Шырын қайда?..

Алматы жұрты күнде жауған жауын­мен, түнде ұрған суықпен жағаласып жүріп Алатаудың бөктеріндегі биылғы алма бақ гүл шашқан көркем шақтан көз жазып қалған сыңайлы. Содан ба екен, біреу «Биыл алма гүлдеді ме?» десе, біреу «Биыл өзі алма бола ма?» дейді қамығып. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Рух көтерудің жолы

Кейінгі өскелең жас ұрпақты патриот­тық рухта қалай тәрбиелейміз, ертеңгі ел қорғар өрендеріміздің бойына отаншылдық пен патриотизмді, елге, жерге деген сүйіс­пен­шілік сезімін  қалыптастырып, келешекте ержүрек, батыл болып өсулері үшін не істеуіміз керек деп,  жастардың ертеңгі тағдыры мен таңдауына жиі бас ауыртып, жанымыздың жабырқап жататыны рас.

Қамбар Ахмет,

Каспий мен Қара теңіздерді жалғау кімге тиімді?

Мамырдың екінші онкүндігінде ақпарат һәм саясат алаңында қызу тал­қыланған тақырыптың бірі – Қазақ­стан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Каспий мен Қара теңіздің арасын жал­ғайтын «Еуразия» каналын салу жөніндегі пікірі болды. 

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Кешегінің жұрнағы, бүгінгінің көнесі 

Әдебиетке әркімнің-ақ таласы бар заман өтіп кеткенін мойындау қалай болған күнде ауыр. Нарық зама­нының елең-алаңында қолына қалам ұста­ған жігіттердің арасынан адамдар кітап­қа оралады әлі дегенді сеніммен айт­қандарына қарағанда әдебиеттің өмірдегі артықшылығына үміттері күшті болған-ау, шамасы. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қолдан жасалған қасірет

Жылда мамырдың соңындағы Аза тұту күні жақындаған сайын мен қазақпын деген әрбір адамның жүрегі қарс айрылмауы, 30-шы жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің, ғаламат ашаршылықтың құрбандарын еске алып күңіренбеуі мүмкін емес дер едік. 

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу