![АҚШ-КХДР саммитінің маңызы қандай?](/article_photo/1529291011_article_b.jpeg)
Тарихи кездесу
Әлем назары 12 маусым күні Сингапурдегі жиынға ауды. Шартараптың түкпір-түкпірінен жиналған бұқаралық ақпарат құралдары Ақ үй басшысы мен КХДР президентінің тоқтаған қонақ үйінен бастап, әрбір басқан қадамы мен жасаған қимылынан ақпарат таратып отырды.
Міне, көптен күткен сәт те келіп жетті. Екі елдің басшылары бес жұлдызды Capella қонақүйінде қол алысты. Содан кейін Д.Трамп келіссөздердің сәтті өтетініне, АҚШ пен КХДР арасындағы дипломатиялық байланыс нығаятынына сенім білдірді. Ал Ким Чен Ын кездесу үшін бірқатар қиындықтарды бастан өткеруге тура келгенін тілге тиек етті.
Аздаған мәлімдеме жасаған соң мемлекеттер басшылары 50 минуттай бетпе-бет әңгімелесті. Кейіннен жиынға АҚШ тарапынан мемлекеттік хатшы М.Помпео, ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Джон Болтон, Ақ үй аппаратының басшысы Джон Келли, Солтүстік Корея тарапынан Еңбек партиясы басшысының орынбасары Ким Ен Чхоль, Сыртқы істер министрі Ли Ен Хо, Еңбек партиясы орталық комитеті төрағасының орынбасары Ли Су Ен қосылды.
Айтпақшы, АҚШ президентінің шетел басшыларымен қол алысуы – өзінше бір өнер. Бұған дейін әлемдік бұқаралық ақпарат құралдары талай мәрте Д.Трамптың әрекетін майын тамыза жазған болатын. Әсіресе, Жапония премьер-министрі Синдзо Абэмен қол алысқан сәті көпке дейін талқыланды.
Ким Чен Ынмен кездесуде де Д.Трамп өзінің «ерекше өнеріне» мән бергені анық. Алғашқы қол алысу 12 секундқа созылып, Ақ үй басшысының оғаш әрекеті байқалған жоқ. Алайда жиын аяқталғаннан кейін мемлекеттер басшылары тағы қол алысқан. Бұл жолы Д.Трамп әдеттегідей Ким Чен Ынның қолын өзіне сілкілей тартты. Ақ үй басшысының осы әрекеті келіссөздерде өзінің басым түскеніне сенімді екенін көрсететіндей.
Тарихи жүздесудің қорытындысы бойынша КХДР ядролық бағдарламадан бас тартатынын мәлімдеді. Пхеньян билігі үшін мұндай қадам қиынға түспеуі тиіс. Өйткені бұл бағытта нақты тәжірибені негізге ала алады. Ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан тұңғыш мемлекет Қазақстан екені белгілі. Естеріңізде болса, Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне төрағалық еткен тұста «Жаппай қырып-жоятын қаруды таратпау: сенім шаралары» тақырыбы бойынша жоғары деңгейдегі пікірталас өткен еді. Аталған жиынға төрағалық еткен Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев еліміздің ядролық қарусыз жолы өзге елдерге үлгі әрі тәжірибе тұрғысынан көмек болатынын мәлімдеді. Сондай-ақ Солтүстік Корея басшылығын біздің жолымызбен жүруге шақырды. Ендеше, КХДР басшысы шынымен ядролық қарудан өз еркімен бас тартып, ашық саясат ұстануға ниет танытса, Қазақстаннан үлгі алу қажеттігі айтпаса да түсінікті.
Саммит кімге пайдалы болды?
Әлемдік бұқаралық ақпарат құралдары жиынның қорытындысын әртүрлі талқылап жатыр. Көпшілігі саммиттен Д.Трамптан гөрі Ким Чен Ынның ұтқаны басым екенін айтады.
Мәселен, Foreign Policy үш мәселені атап көрсетеді. Біріншіден, жиырма жылдан бері КХДР билігі АҚШ президентімен кездесіп, ядролық қару жасаудағы жетістігін мойындатуға талпынып жүрді. Ким Чен Ын осы мақсатқа қол жеткізді деп есептейді Foreign Policy. Екіншіден, осы қадам арқылы КХДР басшысы салынған санкцияларды жеңілдетуге мүмкіндік алды. Қазірдің өзінде Солтүстік Кореяның басты сауда әріптесі Қытай қысымды азайта бастады. Үшіншіден, келіссөздер қорытындысы бойынша АҚШ-тың әскері Оңтүстік Кореядағы жаттығу жиы-
нына қатыспайды. Foreign Policy басылымы мұны да Ким Чен Ынның жеңісі деп есептейді.
Ал The Washington Post газеті АҚШ қарулы күштерінің Корей түбегінен кетуі өңірдегі Қытайдың стратегиялық әлеуеті артуына әкеп соғады деп есептейді. Бұған дейін Қытай мен Солтүстік Корея арасындағы қарым-қатынас нашарлап кеткен еді. Бірақ Си Цзиньпин мен Ким Чен Ын мәселенің оң шешімін таба білді. Сингапурдегі саммиттен кейін Д.Трамптың шешімі, яғни Америка әскерінің Оңтүстік Кореядан шығуы АҚШ-тың Шығыс Азиядағы стратегиялық позициясына нұқсан келтіреді деп есептейді басылым.
The Guardian басылымы да осындай пікірді ұстанады. Газеттің пікірінше, Ким Чен Ын жиынға нақты жоспармен келіп, маңызды келіссөздерге қол жеткізді. АҚШ қарулы күштерінің Оңтүстік Кореямен бірлескен әскери жиын өткізбеуі туралы келісім Солтүстік Кореяның жоспары сәтті шыққанын көрсетеді. «Бұл соғыстан гөрі жақсы екені анық. Бірақ АҚШ президенті өз эгосын қанағаттандыру үшін Солтүстік Кореяға көптеген сыйлық жасады», дейді басылым. Оның үстіне The Guardian ортақ келісімде айтылған мәселелердің маңызы жоғары емес екенін айтып отыр.
The New York Times газеті Сингапурдегі саммитті тарихи оқиғаға теңеді. Алайда басылымның пайымдауынша, жиында Трамп қақпанға түсіп қалған. Мәселен, әскер шығарудан бөлек ол КХДР қауіпсіздігіне кепілдік беріп, жоғары деңгейлі кездесулер өткізуге келісті. Есесіне, Ким Чен Ын ядролық қарудан бас тартатынын ғана мәлімдеді. The New York Times мұндай келісімнің 1992 жылы да жасалғанын еске салып өтеді. Айта кетерлігі, екіжақты келісімде плутоний мен уранды байытуды тоқтату, құрлықаралық баллистикалық зымырандарды жою, ядролық полигондарды тексеру мәселелері айтылмаған.
Өзгерістер себебі
Былтыр бірнеше рет құрлықаралық баллистикалық зымырандарын ұшырып, ядролық қаруларын сынаған Солтүстік Корея биылдан бастап ұстанған саясатын түбегейлі өзгертті. Мұның өзіндік себептері бар.
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бірауыздан Солтүстік Кореяға санкция салу жөнінде қарар қабылдағаны белгілі. Былтырғы сынақтардан кейін олардың басты әріптесі Қытай да санкцияны күшейтті. Осының салдарынан КХДР тарапы экономикалық қиындыққа тап болды. Тіпті, ел билігінің арнайы хакерлер жалдап, банктік шоттардан ақша ұрлағаны туралы да әңгіме шыққан еді. Әлемді шулатқан WannaCry компьютерлік вирусын жасап шығарғандар да осы солтүстіккореялық хакерлер екені айтылған болатын. Мұның бәрі КХДР-дағы қаржылық жағдайдың әлсіздігін көрсетеді.
Осындай қиындықтарға тап болған Ким Чен Ын қандай да бір шара қабылдауға мәжбүр болды. Кейінгі кезде Солтүстік Корея басшысы бірқатар маңызды кездесулер өткізіп үлгерді. Әуелі ол Оңтүстік Кореяның президенті Чжэ Ин Мунмен кездесті. Пханмундж шекаралық бекетінде өткен келіссөздерде Пхеньян билігі ядролық қаруды қайта сынамауға, баллистикалық зымырандар ұшырмауға уәде берді. Кездесуде екіжақты қарым-қатынасты жақсарту, бейбітшілік орнату және қайта қосылудың мүмкіндігі талқыланды.
Көрші Оңтүстік Кореямен қарым-қатынасты жақсартқаннан кейін Солтүстік Корея басшысы Қытай президенті Си Цзиньпинмен кездесті. Бұл жиында да екіжақты дипломатиялық байланысты нығайту мәселелері талқыланды. Бұдан соң Ким Чен Ын Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавровпен жолықты. Кездесуде Солтүстік Корея мен Ресей екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстың орнауына 70 жыл толуына орай екіжақты жиын өткізу туралы келісім жасады. Осылайша, КХДР тарапы ашық саясат ұстануға талпынатынын көрсеткендей болды.
Бірақ Пхеньян билігінің әрекетінен күдіктенетіндер көп. Мәселен, BBC арнасы КХДР-дың ядролық қарудан бас тартып, шетел басшыларымен жиі кездесуінің астары мол екенін айтады. Біріншіден, Солтүстік Корея әлдеқашан қуатты ядролық қару жасап үлгеруі мүмкін. Сондықтан атом бомбасын қайта сынақтан өткізудің қажеттігі жоқ. Екіншіден, ендігі бағыт сынақ жасау емес, құрлықаралық зымырандарды ұшыратын қондырғылар арсеналын кеңейтуге арналуы ықтимал.
Абай АСАНКЕЛДІҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»