Иген Хасенұлы. Жамбыл ата шарапаты

Өз басым бір Жаратушының бар екеніне шәк келтірген емес­пін. Оған алты жасыма дейін атамнан алған тәрбием негіз салған шығар. Тәрбие бол­ғанда, ұзын ақ көйлек, ақ дамбалды, көзі күлімсіреген, шоқша сақалы бар атамның еңбектеп жүріп, «мына күшік­тің басының мықтысын көр­дің бе?» деп әбден ысылдап шарша­ғанша бізбен сүзісетіні есімде.

Егемен Қазақстан
18.06.2018 2950
2

«Кәпірмісің? Мұсылманбы­сың?» дейтін сұрақ-жауапты жаттататыны, ертеңіне жатқа айтып беретінбіз. Ал менің осы күні Құран оқып жүрген аятымды қашан үйреткені есімде жоқ. Атамды далаға алып шыққанын, көп кісілер болғанын, аппақ қармен шағылыстырып күміс шашқанын білем. Атам жүзге таянып дүние салғанда мен алтыда екем. Бала кезімізде «Әжекем аруағы атсын» деп қарғану ақ екеніңді куәландыру болып табылатын. Ол кісінің «өліп тірілген Ысқақ қажы» деген атқа ие болып, көріпкел әулиелігімен біраз елге мәлім болғанын есейгенде білдік. Менің әкем Хасен атамның дүниеден өтіп кеткен Әбубәкір, Сыдықтан кейінгі үлкені.

Шешем Тәжен он үшінде келін боп түсіпті. Менің жүрегіме ұялап қалған апамның атам туралы айтқандары. Атам ауыл молдасынан сауат ашып жүріп, шимен құмалақ атып ойнау кезінде бір баланың көзін шығарып жібереді, оған шашыңды алып беремін деп келесі бір баланың кірпігін қырып тастауы қосылып, молдадан өлімші боп таяқ жейді. «Бүйткенше өлгенім жақсы» деп өзенге қашып барып, басын жарға беріп жатып ұйықтап кетсе, өзеннің ар жағынан бойы көк тіреген бір қара сұр адам «мына ақымақтың оқуға бармай жатқанын қара» деп жағынан тартып жібереді. Шошып оянған бойда мектепке бір-ақ кірген бұзық бала, төрт сыныпты екі жылда бітіреді. Құранды жатқа айту дәрежесіне жетеді. Алайда, зергерлік жолын қуады. Ақборық деген шешесі аруақ қонған жердің қызы екен, көшкен сайын баласының құралын біртіндеп жұртқа қалдырып отырады. Баланың бір күні қайтыс болғаны, оны ақ жуып, арулап жерлемекші болғанда шешесінің үш күн күзете тұруға сұрап алуы, қолына сарбас қамшы алып, мәйіт жатқан киіз үйді айналып үш күн күзетуі, төртінші күн дегенде балаға жан бітуі, тура ертегі сияқты баяндалады. Оның ертегі емес, болған оқиға екеніне менің анам куә.

Осы оқиғадан кейін Ақборық анамыз өліп-тірілген баласын қажылыққа жібереді. Атамның мазары Қарағанды – Жезқазған тас жолының Жәйрем қала­шығына бұрылар айырығынан батысқа – Жезқаз­ғанға қарай үш шақырымдай өткенде, жолдың сол жағында, Сарысу өзенінің жағасында тұр. Атам бар ғұмырын Алланың ақ жолына арнаған адам болса керек. Пәни дүниемен тіршілігінде қоштасыпты. Талай ғарыпқа шарапаты тиіп, олардың алғысын алыпты.

Ақжүрек пионер кезімде апамның «Атаң емдеген адамынан ештеңе алып көрген емес» дегеніне сенбей қойған соң, мынадай бір әңгіме айтқаны бар. «...Атаң кенеттен қатты ауырсын. Ауырғанда зікір салсын. Ондайда жанымыз шығып, қай жерден жаза бастық деп тары қауызына сыйып қаламыз. Ет адал, сүт ақ дәке арқылы сауылған. Атаңа берілетін асты әзірлейтін өзім. Жаңа құдыққа қонғанымызға көп болмаған, еркектер құдықты да аршыды. Таза. Көкең «үйді басқа жерге тігіңдер, ескі жұрт болар» деген соң, атаңды сыртқа отырғызып, үйді жығуға кірістік. Қойшы, содан атаң отырған көрпешеден бір сорлының тығып кеткен ақшасы табылғаны ғой. Ақшаны иесіне қайтарған соң, үш күн бойы нәр сызбай зікір салумен әбден әлсіреген атаң есін жиды» деп апам бір толқып алған еді.

Кісілігі мол Туғанбай інімнің үйінде қонақта отырғанда бір егде тартып қалған әйел маған көзін тіктеп «айып етпесеңіз, сіз туралы айтқым келіп отыр десін.

Менің сасып қалғанымды байқаған Туғанбай «бұл кісінің емшілігі бар» деп ескертті. Жұрт тарқап, «өзіміз бір дұрыстап шай ішейікке» бөгеп қалған болатын.

Әлгі әйел маған қадалған қалпы біссімілласын «сіздің піріңіз Жамбыл ата екен» деп бастады. Одан әрі неше жас жасайтыным, өмір жолым, тағы-тағылар туралы айтып жатыр. Мен болсам, «мына кісі атамды Жамбылмен шатастырып тұр-ау, сірә» деген күдіктен шыға алмаудамын. Көз алдыма бала кездегі Рәбиғаның кітаптан Жамбыл Жабаевтың суретін көрсетіп «Әтәт, Әтәт» дейтіні келе қалды. Рәбиға кіші көкемнің менен бір жас кіші қызы. Тинемдейінде қатты шошып, тіл-құлақтан біржола айырылған, нәзік жандының сұлуы – мылқау Рәбиға болатын ол. Ал Рәбиғаның Жамбыл ата көзіндегі атама ұқсас мейірім шуақты ұнатуы, әлде жалпы кейпінің атама келуінен бе? Әйтеуір «Әтәт, Әтәт» деп суреттен айырылмайтын.

Жаным ата! Атажаным! Сіз мені әрқашанда қорғап-қоршап жүретін атамсыз. Мына емші «Пірің Жамбыл ата» дейтіні қалай? «Сіз туралы айтқым келіп тұр» дегеніне қарағанда оған солай деп айтқызып тұрған бір құдіреттің болғаны ғой? Аруағыңнан айналайын Жамбыл ата сіз де менің қорғаушым екенсіз. Сіз мені қай кезде жебеп-желеп жүрсіз?

Емші әйелдің сөзі ойымннан кетпей, өткен күнге оралумен болдым. Сөйтіп ойым онға кетіп жүріп Жамбыл атаның қысылған шағымда жебегенін таптым, ақыры. Оның ұшқыны ұстазым Темірғали Нұртазин айтқан әңгімеден жылт етті.

Университеттен кейін қызметте жүрген кез. Зайыбым демалысына шығысымен балаларды алып, Қапал-Арасандағы төркініне кеткен. Демалыс ала салып, арттарынан бардым.

Сөйтсем, ұстазым Темкеңнің сондағы шипажайда демалып жатқанын Нүсіп ақсақал естіп отыр екен. Бір кезде Темкеңнен дәріс алған қызы айтса керек.

– Балам, ертең ана ұстазыңа сәлем бер. Демалыс­қа тура келіп тұр екен, ат ала бар. Бір малдың басын жеп кетсін, – деді. Бұрыннан ойлас­тырған шаруалары шығар деген оймен бір атты жетекке алып, Темкеңе бардым.

Темкең сонау көмей жақтан сыңғырлай шыға­тын мысқыл аралас даусымен:

– Әйелді жақсы жерден алыпсың, деді біраз әңгі­менің басы қайырылған соң. Тек табиғатын мақтап тұр-ау деген оймен сөзін іліп әкеттім:

– Осы жерден 7 шақырым, тауға қарай, Суық­сай ауылы. Келініңіздің әкесі Нүсіп Өзенбаев сол ауылдың ертеде басқармасы болған адам. «Ашаршылық жылдары тұқымға деген бидайдан бір шайкеседен үлестіріп талай аш-арықты ажалдан аман алып қалған Нүсағаң емес пе» деп ол кісіні бұрынғы көз көргендері осы күнге дейін ерекше құрметтейді. Ұстазыңды алып кел, үйден дәм татып кетсін деген соң ат ала келдім.

 – Осы сен бір көрікті қызға үйленген сияқты едің, ұмытпасам аты Рыс қой?

 – Иә, Рыс.

 – Бала-шағалы шығарсыңдар?

 – Үш кішкентайым бар.

 – Қызмет қайда?

 – Ғылым академиясында.

 – Иә, Мұхамеджанның қарамағындамын де. Айтқан. Баратын ауылымыз Суықсай болса, онда Баянжүректетіп жүрейік, саған айтатын әңгіме бар. Жүруге әзір болған Темкең маңғаз кейіппен маған қабағын кере бір қарап алды да, кереуеттің аяқ жағында салбырап тұрған жаялықтай қара ішкиімді күміс шапқан таяғымен іліп алып ванна есігінің тұтқасына қыстырды. Темкең менің диплом жұмысыма жетекші болған-ды. «Бейімбет Майлиннің жарық көрмеген шығармалары» деген тақырыптан қорғатып, қорғау үстіндегі айтыстан жаным қыл үстінде тұрғанда бір Алла қағып қалған еді. Ойламаған жерден Мұхамеджан Қаратаев кіріп келіп, таразы басын мен жаққа аударғаны есімде. Сөйтсем, есіл боздақтардың жаулары әлі арамызда екен.

Суықсайға Баянжүрек тауын бөктерлей тарт­тық. Темкең сол баяғы әдетімен мен оқымақ түгілі атын да естімеген «Чингизхан с телеграфом» деген секілді біраз кітаптар туралы әңгіме қозғады. Әңгімесін іліп әкетіп, пікір бөлісетін шәкірттен күдер үзді ме, бір кезде:

 – Осы сен оқуға қалай түскеніңді білесің бе? – деп ерге біржамбастай жайғасып алды.

 – Жоқ. Оқуға түскен тізімнен өзімді таба алмай, Шоқан Уәлиханов, 5 деген жертөледе жербауырлап жылап жатқанымда емтиханды бірге тапсырып жүрген жерлесім Сағатбек марқұм келіп, сені декан шақырып жатыр дегені есімде. Түстен кейін оқуға түскен балалар тізімінде бар болып шықтым.

 – Ендеше, тыңда. Бірлі-жарым медальға бітіргендердің шығармаларын көргім келді.

Сенің шығармаңның әр жерінен бөтен сиямен тыныс белгілерін қаптатыпты да үш қойыпты. «Мыналарың не? Не сұмдық?» дегеніме, біреуі жұмған аузын ашпады. Сен солай түскенсің, шырақ.

 – Бәсе, Жамбыл Жабаевтың «Ұлы Отан соғы­сына арнаған өлеңдері» тақырыбына жазғам. Әдебиеттен беретін мұғаліміміз Әбдікәрім Әб­дірайымов деген бір керемет кісі болатын. Сөзге шешен, оқулықтан тыс тартымды мағлұматтарды айтып, назарымызды баурап алатын. Ақындарды жат­қа айтуы, әріпті маржандай тізіп жазатыны, бәрі-бәрі қызықтыратын. Ол кісі жаздырған шығар­маларды жаттап алатынбыз. Оқуға түсерде жазған шығармама Жамбылдың:

 «Фашизм пиғылы пасық құтырған аң.

 Көзі күңгірт, көбікті аузында қан.

 Талайды тарпа бас сап әлі келсе

 Табанына түссін дейд әділдік заң»

деген бір ауыз өлеңін эпиграф етіп алғанмын.

 – Сендім – деп жымиды Темкең.

Апыр-ау, мынадай жақсылығын осыншама ішке сақтап келуі қалай? Қорыққаны ма?

Кімнен? Әлде, шәкірті дұшпанын көбейтіп алмасын деді ме? Қалай болғанда да, үлкен парасат иесі­нің маған жасаған қамқорлығы болса керек. Асау арынның байырқалайтын тұсын күткені шы­ғар.

Жаратушы жаппар ием! Жамбыл ата! Аруағың­нан садаға кетейін, Жәкем! Жер бауырлап «Ата! Көкеме не айтам? Көмектеспегенің қалай, ата!» деп жа­лынғанымда атам сізге:

«Ана найсаптарды иманына келтірші» деген екен-ау. Өзіңізді жан жүрегімен жақсы көретін бір балаңыздың әділетсіздік тырнағына іліккен шырылын естіп, қызыл жолбарысыңызды жіберіпсіз-ау, Жам­был ата.

Жамбыл ата! Аруақтарға жұма сайын бағыш­тай­тын дұғамнан сізді қалдырмайтын болдым. Сіздің есіміңізбен аталатын көшеден өтсем, қа­ладағы ескерткішіңізді көрсем бет сипаймын.

Ақ көйлекті емші әйелдің аузына сіздің есіміңізді Алла салған шығар. Сізді маған пір еткеніне мың тәубе.

Иген ХАСЕНҰЛЫ,

жазушы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу