Ұлы Дала төріндегі ұлы жоба

Еліміздің өз таңдауымен, өз еркімен жаңа астанасын заманына сай жарқын сәулетімен тұрғызуы – мемлекеттік тәуелсіздігіміздің жемісі.

Олай дейтініміз, бұрынғыдай Одақ құрамында немесе әлдеқалай Мәс­кеу­ге бағыныштылық жағ­дай­да бол­сақ, мұндай үлкен мегақала салу мүм­кін болмас еді. Өйткені ол заманда кез келген ірі кәсіпорын, немесе ірі әлеу­мет­тік, медициналық нысан, мәселен Астанадағыдай кардио­логиялық орталық құрылысы Мәскеудің рұқ­сатынсыз салынбайтын. Астана қайда, аудан, елді мекен Мәскеудің құзырынсыз ашылмайтын. Тәуелсіздіктің баға жетпес құндылығы осындай тұрмыс-тіршілігімізден-ақ көрініп тұр ғой. Әр қазақстандық осының қадірін біліп қана қоймай, соны қастерлеп жүруге міндеттіміз деп ойлаймын.

Тәуелсіздіктің тағы бір жарқы­раған көрінісі – күні кеше жария болған Түркіс­тан облысын құру, Шымкент қала­сына Астана, Алматы қалаларындай мәр­тебе беру туралы Елбасының Жарлығы. Мұндай шешім де бұрынғыдай Одақ құрамында мүмкін болмас еді. Бұл Жарлық – ел әлеуеті өскенінің көрсет­кіші. Еліміздің әкімшілік-басқару құры­лысындағы мұндай жаңалық та – тәуелсіз мемлекетіміздің қуат­тану, өркендеу мүмкіндігі. Осындай мүмкін­діктердің қадірін, қасиетін санасымен сезініп, көзінің қарашығындай сақтап жүру де – әр азаматқа парыз.

Жаңа дәуірімізде ұлтымыздың тарихында ғасырлар бойына арман болып, қол жеткізе алмаған талай-талай құндылықтар өміріміздің жаңа мазмұнын айшықтап, салтанат құрды. Астана тек қазақтың бірлігін тұтастырып, ынтымағын арттырып қоймай, сонымен қатар еліміздегі бар­лық этностың бағын ашып, ырысын тасытты.

Астана – мемлекеттік тарихы­мыздың Ұлы Жеңісі.

Астана – мемлекеттік тәуел­сіз­­дігі­міздің мүмкіндігі, кеңістігі, қабі­­леті мен стратегиялық бола­шағы.

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың «Рухани жаңғыру: бола­шаққа бағдар» мақаласында да, соңғы шыққан «Тәуелсіздік дәуірі» атты іргелі еңбегінде де Астана жобасына және оның еліміздің дамуындағы айрықша маңызына жан-жақты баға беріл­ген.

Жыл өткен сайын әр азамат­тың, әсіре­се жас ұрпақтың сана­сында Қазақ­стан хал­қының жаңа тарихы мен Отаны­мыз­­дың жү­регі Астана қаласына деген ай­рық­ша сүйіспеншілік сезімі мен пат­риоттық рух қуаты да арта түсері хақ.

Астана – ұлттың ұжданы, ха­лық­тың рухы. Астананың тари­хы мен қасиеттері – мерейтойлар тұсында ғана емес, үнемі үзбей айтылып, елім деген әр азамат­тың көкірегінде, санасында жүретін ұғым. Осы ұғымның аясында Астана­ға, мем­лекетімізге, мемлекеттік тәуелсіз­дігі­мізге деген отаншылдық сезім тұрақталуы маңызды болмақ.

Нұрсұлтан Әбішұлы Астана жобасын жүзеге асыру арқылы жаңа заманда ұлтымыздың тұр­мыс-тіршілігінің сапасын оңал­тып, өркениетке бет бұр­ғы­зу­мен ғана шектелген жоқ. Бұл бағыт­та ауыз толтырып айтарлық игілік­тер жеткілікті.

Ең негізгісі Астана құры­лысы ел­дің езілген рухын оятып, жаң­ғы­рт­ты. Ғасыр­ларға созылған өк­тем жүйенің қысымы мен қу­ғындауынан жасып, басылып қал­ған санаға сәуле түсті.

Ел, мемлекет өз тағдырын өзі шеше алатынын сезініп, түйсінді. Қазақ­стан­ның географиялық орта­лы­ғын­да, Еуразия кеңістігінің Сарыарқадай Ұлы Даласының төсінде ғасырлар бойы бодандықтың батпан езгісінен бау­ырын жаза алмаған ежелгі ескі қала саз балшықтан арылып, қайта түлеп, ажары ашылып, құлашын еркін сермеп, ұлттың жаңа дәуірінің келбетін көрсетіп, жаңа өріске көсілді. Есілдің екі жағасында бірдей әлемдік дәрежеде көрініп, сөзін жеткізе алатын жарқын келбетті, сән-салтанатына көрген көз қызығарлық жаңа қала бой түзеді.

Бүгінгі мемлекеттік тәуелсіздігі­міздің жаңа замандағы ұлы жеңістері мен жетістіктері, әсіресе аға ұрпақтың көз алдын­д­а өткендіктен, оны осыдан отыз жыл бұ­ры­нғы Одақ құрамында болған не жағ­дайда да шектеулі, құр­саулы Мәскеу­дің «аузы» мен «қолына» қараған еріксіз күндерімізбен салыс­тырып отыруымыз – әрі табиғи, әрі орынды. Өйткені біздің ол заманды кейінгі ұрпақ біле бермейді.

Оларға мемлекетіміздің кешегісі мен бүгінін айтып-жеткізу аға ұрпақтың міндеті. Оның қажеттілігі жай әңгіме айтуда емес, жас ұрпақ бүгінгі игіліктерді көріп, соның ауанында өмір сүріп, үнемі осылай болған екен, алдағы уақытта да бола береді екен деген жалған, алдамшы ұғымның әсерінде шектеліп қалмауы керек. Тәуелсіздігімізден көз жазып, руха­ни, саяси бодандық құр­сауын­да бол­ған шарасыз тірлігімізді ұмы­тпай, оның зардаптарын бүгінгі өмірі­мізге сабақ ету арқылы еліміздің қауіп­сіз­дігін қамтамасыз ете алатын мүм­кін­дігі­мізді де күшейтеміз. Тарих сабақ­та­ры дегеніміз де бір қол жетпейтін немесе абстрактілі түсінік емес. Кәдімгі білім, тарихи зерде, ұлттық сана. Ұлттық санамыз мықты әрі сапалы болғанда ғана қамсыз болмаймыз. Өткен мен бүгін, бүгін мен болашақ арақатынасын, ерекшеліктерін екшелей отырып, қауіп қайдан, неден боларын да болжай аламыз. Мәселен, көп қазақтың өз ана тілін­де сөйлей алмауы, тіпті кейде сөйлегісі келмеуінің өзі рухани қауіп екенін санамызбен түйсіне алмасақ – қиындық сонда болады. Ондай жағдайға да неше түр­лі болжамдар айтылып жүр. Атап айт­қанда, тіл жойылса ұлт қайда барады?

Тәуелсіздігімізге дейінгі дәуірде тілімізге Одақтық ресми билік тарапынан шектеу де, қысым да болды. Тәуелсіздікке қолымыз жеткен тұста сол саясатты мейлінше ашық сынадық. Ал енді өз мемлекеттігіміз басталғалы бері ол тосқауылдың бәрі жойылды. Конституциямызда мемлекеттік тілдің мәртебесін айшықтадық. Оқу орындары қазақшаланып жатыр. Қазақтың өз ана тілінде сөйлемегеніне билікті сынап, әлдекімдерге соқтығып, кінәлай бергенше, әр азаматтың өз санасы оянып, өз жауапкершілігін сезінетін мезгіл келді емес пе? Бұл туралы да Елбасы көп еңбектерінде қадап айтты ғой. Яғни, әр азамат әлдекімдерді кінәлай бермей, өзінен іздеу, өзінен сұрауы керек. Ұлттық сана міндеті осында. Әр адамның өз отбасына деген тұрмыстық жауапкершілігі, әр баланың мектепке барып, орта білім алуы қандай міндетті болса – ана тілін білу міндеті де солай боларын отбасында түсіну қажеттілігіне әркімнің санасы оянатын кез де келді.

Осы мәселелердің барлығы да Елбасы еңбектерінде айтылып, көтеріліп келеді. Оны түсініп, жас ұрпақтың санасына жеткізу де мемлекеттік қызметкерлердің, мемлекеттің құзырлы институттары қызметкерлерінің, Парламент, әртүрлі деңгейдегі мәслихат депутаттарының, атқарушы билік салаларының, сот билігі қызметкерлерінің, оқу орындарының мемлекеттік міндеті болса, әрбір ата-ананың, азаматтың тектік парызы. Бұл да тікелей сана, мемлекеттік сана қалыптастырып, тәрбиелеу мәселесімен байланысты.

Астана – жас ұрпақтың санасында, бойында ұлттық патриоттық, отансүйгіштік рух тәрбиелейтін Асыл Орда. Әрине ол өздігінен сондай бола алмайды. Оның сондай отаншыл мазмұнын ұйымдастырып, толықтырып, ел игілігіне жарату барлығымыздың абыройлы борышымыз болуы тиіс.

Отаншылдық, Отансүйгіштік қасиет­тері адамның мінез-құлқы іспетті адам­гер­шілік сезіміндей адамның табиға­тына, болмысына тән болуы тиіс. Отан отбасынан, ата-ананың тәрбиесінен бас­талады. Астанаға Қазақстанның барлық өңірлерінен тұрғындар келді. Үлкен де, кіші де бар. Негізінен жастар келді. Жастар жаңа өмір, тұрмысқа икемді. Ал жастардың дүниетанымы, ұлттық, тектік санасы, ұлттық мүддені түсінуі қалай?

Өкінішке қарай, бізде көптеген ұжымдарда отансүйгіштік, патриот­тық тақырыптары ресми жиналыс, қоғамдық-саяси шаралар немесе атау­лы мерекелер тұсында, соның тақы­рып­тық шеңберінде ғана айтылады. Яғни, науқаншылдықтан арыла алмай жүрміз деген сөз. Бұл да әлі ұлттық санамыздың төмендігін көрсетеді. Жиналыс, әртүрлі ғылыми конференцияларда, дөңгелек үстелдер ауанында бұл тақырып аз айтылмайды. Бірақ сана, дүниетаным кеңістігінде өзгеріс шамалы.

Ал Астана тақырыбы құрылыс нысанын тұрғызу, сәулет өнерінің жаңа үлгісін қалыптастыру ғана емес, Астана – жаңа рухани сана, жаңа дүниетаным, ұлттың жаңа сапалық деңгейімен, дәре­жесімен көрікті де маңызды болары хақ.

Мемлекеттік басқару ісі, Елбасы­ның барлық маңызды мемлекеттік шешім­дері Астанада, Ақордада қабылданып, пәрмені бүкіл елге, мемлекеттің барлық деңгейіне таралуы заң, әрі бұлжытпай орындалуы тиіс. Сол сияқты Астана көпте­ген шараларға да бастамашы бо­латы­ны белгілі. Яғни Астана бүкіл өмі­рі­мізге рухани азық, үлгі болуы керек. Астана өркені қалай өссе, оның рухани өрісі де еркіндікпен шарықтағанын күтеді жұрт.

Астананы Алматыдан жаңа қоныс­қа көшіргендегі тағы бір мақсат – жаңа мем­ле­кеттік басқару жүйесін қалыптас­ты­рып, халыққа қызмет ететін орындар­ды мейлінше бюрократтық әдіс-тәсіл­дерден арылту еді. Мемлекеттік қыз­мет­кер­лердің жас буыны бірінші кезекке адал­дықты, тазалықты, әділдікті, заң­ға ба­ғы­н­у­шылықты, ұлттық бірлікті шығаруы тиіс.

Астанада, мемлекеттік аппаратта қызмет істеу кімге болса да ерекше мүмкіндік, мәртебе. Соны әркім де қадірлей білуге міндетті. Астана ұлтымыздың ең жақсы қасиеттерінің, ең озық ойының ортасы болуы керектігіне де әр қазақ мүдделі. Елбасы дәл осы салаға айрықша көңіл бөліп, реформалар жүргізумен келеді. Мемлекеттік қызметтің сапасын ең озық, өркениетті мемлекеттер дәрежесіне жеткізу жолында арнайы реформалар жүргізіліп, көптеген игілікті жаңалықтар енгізілді. Бұл кешенді жұмысқа қажетті заңдар қабылданып келеді. Мемлекеттік аппаратқа жаңа буын, жас толқын легі келді. Олардың қатарында шетелдік оқу орындарында білім алғандары да жеткілікті. «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен» деп бабаларымыз айтқандай, олар елге шетелдердің тек жақсы, жағымды игіліктерін үйреніп әкелуге тырысуы қажет. Сондай-ақ әсіресе рухани сана, ұлттық мәдениет, тәлім-тәрбие, әдеп, тағы басқа тектік мәселелерде өз ұлтымыздың құндылықтарының да артықшылығын біліп, тұрмысымыздың жаңа бағытын да ұмытпағанымыз жөн.

 Астана – қазақтың жаңа дәуіріне қан жүргізген жаңа жоба. Осы ұлы жобаны жүзеге асырып, ел игілігіне айналдыру арқылы ұлтымыздың ұзақ жылдар бойына басынан өткізген қиындықтарын еңсеру жолдары ашылды.

Қазақ үшін ол залалдар демо­гра­фиялық ойсырау арқылы көрініс берген. Ресми статистика мәліметтеріне жүгін­сек тек өткен ХХ ғасырдың алапат дүрбелеңдері – революция­лар, соғыстар, саяси науқандар, ашар­шы­лық, саяси қуғын-сүргіндерде халқы­мыздың жартысынан астамы қыры­лып-жойылғаны белгілі. Осындай қысымдардың зардабынан орасан көп халық мәжбүрлі миграцияға ұшырап, республикамыздың батыс өңірлерінде, әсіресе солтүстік, орталық өңірлерінде қазақтың саны тым төмендеп кетті. Бір бұрынғы Ақмола облысы мен облыс орталығы болған Ақмола (Целиноград) қаласын алсаңыз да жеткілікті. Біз тәуелсіздік алған жылдары Ақмола облысында қазақтардың саны жиырма бір-ақ процент, ал Ақмола қаласында жеті-ақ процент болғаны елге әйгілі.

Қандай да елдің өсуі, өркендеуі, оның тіршілікке, еңбекке қабілеттілігі, әрине демо­графиялық ахуалға байланысты.

СОКП-сы биліктен кетіп, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұрынғы бүкіл Одақ көлемінде Үлкен қозғалыс, ерсілі-қарсылы ағылған миграциялық про­цестер басталды. Қазақстанның орта­лық және солтүстік облыстарында шоғ­ыр­ланған ірі өнеркәсіп орындары, тау-кен, көмір, металлургия, қорға­сын, мырыш, машина жасау кәсіпорын­дары, әскери зауыттар, жалпы рес­пуб­ликамыздағы өнеркәсіп сала­сы­ның 93 пайызы түгелдей дерлік Орта­лыққа, яғни Мәскеуге бағынатын. Олар­дағы еңбек ететін адамдардың басым көпшілігі негізінен Орталықтан жібері­ліп, жергілікті тұрғындардан бес-он пайыз жобасында ғана жұмысшылар алынатын. Осындай жағдайларға кезінде тың көтеруге сырттан келген миллионға жуық адамдарды, Карлаг-тің өзінде бір миллионға жуық тұтқындар болғанын олардың күзеттен бастап барлық тұрмысын бақылаған қаншама адамдар болғанын ескеріп, Бас штабы Алматыда орналасқан Орта Азия әскери округінде жеті жүз мыңға тарта әскери күш тұрғанын, Қазақстанға бағынбайтын қаншама әскери полигондар болғанын қоссаңыз, түйіндей келгенде қазақтардың саны тәуелсіздік алған жылдарда небәрі 40 пайызға жетер-жетпес болғаны себебін байқайсыз. Міне осын­дай әрекеттер өзінің нәтижесін де жо­ғарыдағыдай жергілікті халық өкіл­дерінің қатынасын төмендеткені белгілі.

Астана өз шаңырағын Орталық Қазақ­станда көтеруі арқылы жаңа құры­лыс алаңы ашылып, бұрынғы кәсіпорындар жаңа технологиялық жобамен жабдықталып, қайта түледі, заман талабына сай бұрын бұл өңірде болмаған жаңа кәсіпорындар іске қосылды. Жаңа қалаға жаңа адамдар келіп, әлеуметтік нысандар, медициналық орталықтар, орта мектептер, жоғарғы оқу орындары, театрлар, сарайлар, спорт кешендері, бір-біріне ұқсамайтын тұрғын үйлер салынды. Мыңдаған жұмыс орындары ашылып, жастар жаңа кәсіптерге оқып, білім алып, еңбекке араласты. Бұрын жалғыз қазақ мектебі болған қалада қазір отыздан астам мектеп ашылып, жылдан-жылға мектеп табалдырығын аттайтын жеткіншектер саны еселеп өсіп келеді. Ендігі жерде бүгінге дейін ашылған мектептер жетіспей, жаңа мектеп жобалары мен құрылыстары құлаш сермеп келеді. Әрине шүкіршілік, қуанарлық жайлар. Қалада жаңа астаналық көңіл күй, жаңа келбет, жаңа мәдениет қалыпта­сып келеді. Астана халқының саны бес есеге жуық өсіп, қазір Алматыдан кейінгі екінші мегаполис болды. Бұрын тұрғындарының небәрі жеті-ақ па­йызы қазақ болған қалада қазір сексен пайызға жуық қазақтар тұрады. Барлық экономикалық, әлеуметтік, мәдени-рухани көрсеткіштер туралы да айтуға болады. Бірақ сол көрсеткіштер мен жетістіктердің іргетасы да, қайнар көзі де, өркендер мүмкіндігі де халық саны­ның, оның тұрмыстағы үлесінің артуына байланысты болатыны да белгілі.

Астана бүкіл ел экономикасына серпінді күш берді. Астана көшкен алғашқы жылдары – енді Алматы провинция дәрежесіне түсіп, нашарлайды деген болжамдар айтылған. Қуанарлығы – олай болмады. Керісінше, Алматы да қайта түлеп, екінші демі ашылып, Астанамен жарысып, бәсекелесіп, өркендеп, өсіп, жарқырап, жайнап құлпыруда. Астанаға, Алматыға қарап, барлық облыс орталықтары иін тіресіп, жаңа келбет қалыптастырып, өсіп келеді. Қарағанды, Ақтөбе, Атырау, Қызылорда, Шымкент, Талдықорған, Орал тағы басқа облыс орталықтары бұрын-соңды болмаған серпінмен жаңа сипат, жаңа сәулет өнерлерін тоғыстырып, жұртшылықтың мақтанышына айналды.

Барлық қалаларда халқымыздың демографиялық өсім көрсеткіштері жоғарыға, жасампаздыққа, өркениетке өрлеумен келеді. Бұл – қазақтың өсу, өркендеу дәуірі. Сөз еткен жетістіктеріміз – Жаңа дәуірдегі Жаңа Қазақстанның Жаңа Астанасының ұлттық мүддемізге қуатты оң ықпалының бір саласы ғана.

Астана шаңырағын көтеру тек Астана қаласында ғана емес, бүкіл Сол­түстік, Орталық Қазақстанда – еліміз­дің ең құнарлы қара топырақты, қазба байлықтарға толы қазыналы жерлерінде халқымыздың тұрақтанып, тұрмыс салтанатын құруын қамтамасыз етті.

Бұл – әрине алдымен қалың қазақтың қамы, бабалардан қалған қасиетті мұра – жердің қамы.

Астана қазір көптеген халықаралық кездесулердің, форумдардың, ғылыми конференциялардың, мемлекетара­лық келіссөздер өткізудің тағы басқа халықара­­­лық шаралардың тиімді әрі ыңғайлы, жара­сымды орны болды. Мұндай дәре­женің кімге болса да пайдасы зор еке­нін ешкімге дәлел­деп жатудың қажеті шамалы. Бірін­шіден, осындай ашық­т­ық еліміз­ді, Астанамызды таны­ту­ға үлкен мүмкін­дік. Екіншіден, шетелдер өкілдері­мен бейбіт, достық қарым-қатына­сы­мызды күшейте түсе­міз. Үшінші­ден, бейбітшілік, жасам­паз­дық кеңіс­тігіміздің көкжиегі кеңейе­ді. Төр­тін­шіден, Қазақстанның халықара­лық беделі артып, ғаламдық геосаяси про­цестерге белсенді түрде қатынаса ала­ды. Осыдан-ақ Астана қаласының дүние жү­зіндегі танымдық дәрежесінің күн санап артып, еліміздің, ұлтымыздың беделін көтеріп тұрғанын байқау қиын емес.

Астана – ұлт мүддесіне қызмет етіп тұрған сәтті қала. Бұл – Елдің мәртебесі. Елбасының еңбегі.

Астана – Ұлы дала төріндегі Ұлы жоба.

Астана – қазақстандықтардың ортақ мүддесіне бүкіл елді жұмылдыра алған, дүниежүзі қоғамдастығының назары мен қызығушылығын аудара алған біріктіруші, ынтымақшыл, қуатты күш.

Қуаныш СҰЛТАНОВ,

Парламент Мәжілісінің депутаты