Ойлылар ойынының оғыландары

Бүгін­гі таңда әлемнің ең үздік шах­мат­шы­ларының бірі саналатын венгриялық Юдит Полгар әйелдердің бәсекесіне қатысудан саналы түрде бас тартып, өз қалауы бойынша еркектердің дуына қосылды. 

Егемен Қазақстан
11.07.2018 2653
2

Осыдан алты жыл бұрын Астанадағы Назарбаев университе­тінде өткен интерактивті дәрісі кезінде Қазақстанның аса дарынды шахматшысы Жансая Әбдімәлік Елбасына «Шахмат сабағын мектепте оқытуға қалай қарайсыз?» деген сауал қойған еді. Мемлекет басшысы «Шахмат ойыны адамның ақыл-ойын дамытады. Есептеуге үйретеді. Мемлекет басқаратын адам міндетті түрде шахмат ойнауы керек. Мен де ойнаймын. Бірақ сен сияқты ойнаймын деп айта алмаймын, Жансая. Мен сенің әрбір қадамыңды, жетістігіңді бақылап отырамын. Сенің аяқ алысыңа қуаныштымын» деп жауап қайтарғаны есімізде.     

Өркениетті мемлекеттерде билік басындағы азаматтардың шахматты дамытуға айрықша құлшыныс танытуы бекер емес. «Ойлылар ойыны» деген атауға ие спорттың бұл түрі білімділік пен біліктілікті, ақыл мен парасатты, ұшқырлық және ұтқырлықты, физикалық пен психологиялық даярлықты, зеректілік пен тапқырлықты, шыдамдылық пен жинақылықты сол сияқты өзге де қа­сиеттерді талап етеді. Сол себепті де аса маңызды жарыстар мен әлемдік тәж үшін өтетін бәсекені жер бетіндегі миллиондаған адамдар тамашалауға ерекше құштар. 

Сонымен қатар шахмат тек интеллектуалды ойын ғана емес, бұл жарыстарға бірден саяси сипат берілетіні де баршаға мәлім. Әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысында КСРО мен АҚШ арасындағы қырғи-қабақ соғыстың өршіп тұрған тұсында ондай жайттар анық аңғарылатын. Қос мемлекеттің оғландары өзара шеберлік байқасқан кезде «Қайсы күшті: Кеңес Одағы ма, әлде Америка ма?», «Қай жүйе мықты: социа­лизм бе, әлде капитализм бе?» деген сансыз сауалдар туындайтын. Алпауыттардың айқасын көру үшін қатардағы қарапайым көрермендерді айтпағанда, билік басындағы шенділердің өздері тәулігіне бірнеше сағат бойы теледидардың алдында тапжылмай телміріп отыратын.

Шахмат сайыстарында тең­дессіз өнерімен төрткүл дү­ниені тамсандырып, өз дәуірі­нің дарабоздары болған тұл­ға­лар аз емес. Прагада дүниеге келіп, кейіннен АҚШ-қа қо­ныс аударған Вильгельм Стей­ниц ХІХ ғасырдың фено­мені са­налса, Эмануэль Лас­кер (Гер­ма­ния), Хосе Рауль Капаб­ланка (Куба), Александр Але­хин (Ре­сей-Франция), Макс Эйве (Гол­ландия), Михаил Ботвинник (КСРО), Василий Смыслов (КСРО), Михаил Таль (КСРО), Тигран Петросян (КСРО), Борис Спасский (КСРО), Роберт Фишер (АҚШ), Анатолий Карпов (КСРО-Ресей) және Гари Каспаровтың (КСРО-Ресей) ХХ ғасырда даңқтары дүркіреп тұрды. Ал ХХІ ғасырда Владимир Крамник (Ресей), Александр Халифман (Ресей), Вишванатан Ананд (Үндістан), Руслан Пономарев (Украина), Рустам Қасымжанов (Өзбекстан), Веселин Топалов (Болгария) және Магнус Карл­сеннің (Норвегия) өрелі өнеріне сүйсіндік. Жоғарыда есімдері аталғандардың барлығы да әр жылдары әлем чемпионы деген атаққа қол жеткізген саңлақтар.  

Әйелдер арасында Вера Менчик (Ресей-Чехословакия-Ұлыбритания), Людмила Руденко (КСРО), Елизавета Быкова (КСРО), Ольга Рубцова (КСРО), Нона Гаприндашвили (КСРО), Майя Чибурданидзе (КСРО), Се Цзюнь (Қытай), Жужа Полгар (Венгрия), Чжу Чэн (Қытай), Антоанета Сте­фа­нова (Болгария), Сюй Юйхуа (Қытай), Александра Костенюк (Ресей), Хоу Ифань (Қытай), Ан­на Ушенина (Украина), Ма­рия Музычук (Украина), Тань Чжуньи (Қытай) және Цзюй Вэньцзюнь (Қытай) әр жылдары әлем чемпионы атанды. Осы орайда мына бір жайт­қа да назар аударған жөн: Бүгін­гі таңда әлемнің ең үздік шахматшыларының бірі саналатын венгриялық Юдит Полгар әйелдердің бәсекесіне қатысудан саналы түрде бас тартып, өз қалауы бойынша еркектердің дуына қосылды. Себебі нәзік жандылар арасында ешкім оған қарсылық көрсетіп жарытпады. 

Бүгінгі таңда ерлер ара­сын­дағы әлемдік рейтингте нор­вегиялық Магнус Карлсен көш бастап тұр. 27 жастағы скан­динавиялық саңлақ 2013 жылы әлем чемпионы атағын олжалады. Содан бері ол сол биіктен тө­мендеген жоқ. Екінші орында – 27 жастағы АҚШ-тың мық­тысы Фабиано Каруано. Үшін­ші сатыға Әзербайжанның мақ­танышы, 33 жастағы Шахрияр Мамедьяров жайғасты. Төртінші және бесінші орындарда – 25 жастағы қытайлық Дин Лижень мен 43 жастағы ресейлік Вла­димир Крамник. Сондай-ақ, «ТОП-10» шахматшылар санатына голландиялық Аниш Гири, америкалық Уэсли Со, франциялық Максим Вашье-Лаграв, АҚШ-тың тағы бір өкілі Хикару Накамура мен ресейлік Сергей Карякин еніп отыр. 

Әлемдік рейтингтегі «ТОП-50» шахматшылар қатарында мына мемлекеттердің өкілдері  бар: Ресей – 13 ойыншы, Қытай – 6, Әзербайжан мен АҚШ – 4  Үндістан мен Украина – 3, Франция, Болгария, Польша, Венгрия, Англия – 2, Норвегия, Голландия, Армения, Вьетнам, Чехия, Испания және Израиль – 1. Өкінішке қарай, Қазақстанның бірде-бір шахматшысын үздік 50 тұрмақ, таңдаулы 100 ойын­шы­ның да қатарынан кезіктіре алмадық.   

Есесіне әйелдер рейтингіндегі жағ­дайымыз жақсы. «ТОП-50» ойыншының қатарында екі бір­дей қаракөзіміз бар. Олар – астаналық Динара Сәдуақа­сова мен алматылық Жансая Әб­дімәлік. 21 жастағы Динара Рама­занқызы ФИДЕ тізімінде 15-орында тұрса, 18 жастағы Жансая Даниярқызы 16-сатыға тұрақтады. Бұрын-соңды Қазақ­станның бірде-бір ойыншысы осын­дай биіктен көрінген жоқ еді. Сол себепті де елімізде әйел­дер шахматы өрлеу кезеңін басынан кешіруде деп айтуға толық негіз бар.  

Арулар арасында Қытайдың қос мықтысы көш бастап тұр. Олар – 24 жастағы Хоу Ифань мен 27 жастағы Цзюй Вэньцзюнь. Украиналық Анна Музычук үздік үштікті қорытындыласа, одан кейінгі орындарда ре­сей­лік Екатерина Лагно, Алек­сандра Костенюк және Вален­тина Гунина. Сонымен қатар, қытайлық Лэй Тинцзе, украи­на­лық Мария Музычук, грузиялық Нана Дзагнидзе және Ресейдің та­ғы бір мықтысы Александра Го­ряч­кина озық ондықтың қа­тарында.

Ал «ТОП-50» ойыншының са­натында мына мемлекеттердің шахматшылары бар: Ресей – 11 ойыншы, Қытай – 9, Грузия – 4, Украина – 3, Қазақстан, Франция, Польша, АҚШ – 2, Үндістан, Болгария, Германия, Литва, Түркия, Швеция, Әзербайжан, Англия, Иран, Венгрия, Катар, Грекия, Румыния, Испания және Куба – 1.   

Міне, шахматшылардың қа­зір­гі кездегі әлемдік рейтингі осын­дай. Біз енді қазақ қыздары­на бүгінгіден де биік белестерді ба­ғындыруына тілекшіміз. Ал ерлеріміз намысын қамшылап, алдағы күндері үздіктер қатарына қосылуға барынша күш салуға тиіс.  

Ғалым СҮЛЕЙМЕН, 
«Егемен Қазақстан»

АЛМАТЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

19.09.2018

Елбасы көрмесі – Атырауда

19.09.2018

Таразитану қарлығаштары

19.09.2018

Қазақстан мен Гамбия екіжақты ынтымақтастығы дамуға бағытталуда

19.09.2018

Қылқалам шеберінің дара жолы

19.09.2018

Президент көмекшісі - Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы тағайындалды

19.09.2018

Сенат Төрағасы Бразилияның жаңа елшісіне тілектестігін білдірді

19.09.2018

Шыны зауытында 4 нысанның жұмысы жүріп жатыр

19.09.2018

Жанат Шаймерденов  «Сырбар» Сыртқы барлау қызметі директорының орынбасары болып тағайындалды

19.09.2018

Алматыда «ANQ 2018» XVI Азия Сапа Конгресі өтуде

19.09.2018

Мәулен Әшімбаев арнайы сапармен Алматы қаласына барды

19.09.2018

Білім жарысында болашақ экономистер

19.09.2018

Петропавлда жылу беру маусымы басталды

19.09.2018

Астанада әлемдегі бастапқы денсаулық сақтауды дамыту декларациясы қабылданады

19.09.2018

«Барыс» Омбының «Авангард» клубынан 3:4 есебімен ұтылды

19.09.2018

Қостанайлық  спортшы қыз Азия мен Океания чемпионатынан қос алтын медаль әкелді

19.09.2018

Көп көрсеткішке көңіл толмайды

19.09.2018

Елбасы Есеп комитетінің төрайымы Наталья Годунованы қабылдады

19.09.2018

Аралдағы жатақхана туралы ақпарат негізсіз

19.09.2018

Оралда Құрманғазы Сағырбайұлының мерейтойы аясында республикалық конференция өтті

19.09.2018

Өскеменде Қазыбек би даңғылы ашылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Naǵyz Báıterek

Qazirgi baspasóz betterinde, buqaralyq aqparat quraldarynda «Báıterek» degen sóz teńeý retinde kóbinese qoǵamǵa eńbegi sińgen nemese ómir jolynda jeke basy jaqsy tabystarǵa jetken, sodan halyqtyń kózine túsken adamdarǵa qatysty qoldanylyp júr. Durys-aq. Ondaı adamdardyń eńbegi halyq ıgiligine jarap jatsa, sol ıgilikten kóptegen adamdar nár alyp, turmysyn jaqsartsa nemese sol adamnan úlgi alý arqyly urpaǵyna durys tárbıe, baǵyt-baǵdar berse, tipti basqany bylaı qoıǵanda, et jaqyn týystary, aýyldastary sonyń saıasynan pana taýyp, sol arqyly ómirin durys arnada jalǵastyryp jatsa, nege qoldanbasqa. Rasynda da, mundaı adamdar «Báıterek» degen atqa ábden laıyq qoı.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Tо́relik qyzmetke tо́r qashan beriledi?

Abaı atamyz: «Burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adamdar: «bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» dep aıtypty», deıdi. Rasynda, bul sózdiń ómir tájirıbesinen alynǵanyna esh kúmán joq. О́ıtkeni bul arada hakim bıdiń sany emes, sapasy daýdy azaıtatynyna mán bergeni anyq. Al endi bul búgingi kúni de elimiz aýmaǵyndaǵy tórelik qyzmet prosesinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy sheshýde eń basty eskerer jaıt bolyp tur. Sebebi azamattyq daýlardy qaraýda qara qyldy qaq jaratyn ádil sheshimge qol jetkizý áli de arman.

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

О́mir súrý salty

BUU aqparatyna saı, áıelder arasynda eń joǵary ortasha ómir súrý uzaqtyǵy boıynsha 86,8 jaspen Japonıa aldyńǵy qatarda tursa, er adamdar arasynda 81,3 jaspen Shveısarıa birinshi orynda. Al keıbir elderde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy tipti 60 jasqa da jetpeıdi. «Nege?» degen suraqqa túrli faktorlardy keltire otyryp jaýap berýge bolady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу