Búgingi qazaq áıeli

Qazaq áıeli qaı zamanda da qatparly taqyryp bolǵan. Epostyq jyrlar men ertegilerde, jyraýlar poezııasynda qazaq áıeliniń, qazaq qyzynyń asqaq beınesi áspetteldi, sulýlyǵy jyrlandy, jan dúnıesiniń izgilikti qasıetteri pash etildi. Baǵzydaǵy Tumar hanym men Umaı anadan bastap qazaq tarıhy da Domalaq ana, Aıpara ana, Qyzaı ana, beridegi Bopaı hansha men uly Abaıdyń ájesi Zere syndy ardaqty esimderge kenen bolyp kelgeni belgili. Qashannan-aq halyq qasıetiniń qormaly, ulttyń uıaty áıel bolǵan.

Егемен Қазақстан
12.09.2018 62
3

Iá, qaı ultty alsaq ta, onyń boıyndaǵy ar, namys, abyroı, uıat, ıba, izgilik sııaqty bıik sanatty qasıetterdiń áýelgi qalyptaýshysy áıel, ana der edik. Qazaq áıeli óziniń osynaý qasıetti mıssııasyn ǵasyrlar boıy adal atqaryp keldi jáne alda áli de atqara bermek. Búgingi jahandanýdyń adam túsinip bolmaıtyn almaǵaıyptar zamanynda qazaq ultyna óziniń zamanaýı Tumar hanym, Domalaq jáne Aıpara analary, Zere ájeleri kerek. Búgingi qazaq áıeliniń bolmys-beınesi ámanda «Qaıran bizdiń analar ardy oılaǵan!» dep Muqaǵalı jyrlaıtyn, Juban men Israıl aqyndar qaıran qalatyn deńgeıden kórinse, sodan eshbir tómendemese, qaıta bıikteı berse eken dep tileımiz.

Kezinde qazaq áıelin: «Senen artyq jan joq dep ǵashyq boldym, men ne bolsam bolaıyn sen aman bol!» dep asqaqtatqan hakim Abaı da sol tustaǵy názik jandylardyń boıyndaǵy talaı-talaı «at kótere almas» minderdi kóre bilgen-di. Sonyń bir parasy «Shý degende kóriner sulý artyq, Kóbi kópshil keledi ondaı qanshyq. Betim barda betime kim shydar dep, Kimi pańdaý keledi, kimi tantyq. Aqyl kerek, es kerek, minez kerek, Er uıalar is qylmas qatyn zerek. Salaq, olaq, oınasshy, kerim-kerbez, Jyrtań-tyrtań qyzyldan shyǵady erek». Al alǵany jaqsylar úshin – «kem emes altyn taqtan jar tósegi» Abaı zamanyndaǵy qazaq áıeliniń ıdealy – «Ary bar, aqyly bar, uıaty bar Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma».

Zamanalar ózgerdi, taý qozǵalsa qozǵalmas degen nebir qatybas qoǵamdar tóńkerilip tústi. Biraq jaqsy áıeldiń birinshi qasıeti ar, aqyl, uıat bolyp qala berdi. Ýaqyt ilgerilegen saıyn qazaq áıeli kemeldendi, kóriktendi, ilim-bilimge, mádenıetke qol jetkizip, óz boıyndaǵy izgilikti, jaqsy qasıetterdiń qataryn tolyqtyra tústi, molyqtyra berdi. Halyq basyna túsken qıynshylyq kezeńderde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda, keshegi Jeltoqsan kóterilisi tusynda qazaq áıeliniń shynaıy bet beınesi, asyl qasıetteri, qaısarlyǵy men sabyr-shydamy, órligi men erligi, ójettiligi men namystylyǵy jasyndaı jarqyrap kórindi. Osyndaıda qazaq áıeli, qazaq qyzy úshin, asyl analarymyz, arly jeńgelerimiz, ıbaly qaryndastarymyz úshin boıymyzdy maqtanysh sezimi kerneıdi.

Al álbette, kóptiń ishinde ne bolmaıdy, kúndelikti ómirde jamanshylyqtary kórinip jatsa janymyz qapalanady, qorlanyp namystanamyz. О́kinishke qaraı, «jamandyqtyń jany siri», qazaq áıeliniń sońynan nebir nashar qylyqtardyń da tas keneshe jabysyp, ilesip qalmaı kele jatqany dúıim jurtqa belgili. Ol qandaı jaman qylyqtar dep solardyń báriniń atyn atap, túsin tústeıtin bolsaq, ol myna aldymyzdaǵy aq qaǵazǵa da aýyr tıer dep oılaımyn. Bular ýaqyt alǵa ozǵan saıyn birtindep juqqan keseldi dertter. Ony juqtyrmas úshin, azdyryp-tozdyratyn dimkás daǵdylarǵa, minez-qulyqtyń kesir-kesapattaryna shaldyqpas úshin syrtqy ortanyń, jahandanýdyń áserine qarsy turarlyq ulttyq ımmýnıtet bolýy shart. Dál osy rette. «Kinámshil boıjetken» atty klassıkalyq áńgimesinde uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń de ózimen zamandas názik jandylarǵa syn kózimen qaraǵany baıqalady. Bul áńgimede jekelegen qazaq áıelderiniń boıyndaǵy keselder tereńdep, basqasha, tym usqynsyz sıpat alyp bara jatqany jan-jaqty ashyp kórsetiledi. Al sodan jıyrma jyl shamasy ótkende jazylǵan Qasym Amanjolovtyń «Bıkesh» atty satıralyq poemasynda qazaq qoǵamyna, qazaq áıelderiniń ortasyna kire bastaǵan jaman ádet-daǵdylardyń jańa túri sıpattalady. Búgin qarap otyrsaq, uly Muhań, daýylpaz Qasekeńder ashynyp aıtqan sol keseldi qylyqtar qazaq áıel-qyzdarynyń arasynda odan saıyn asqynyp, keń etek jaıyp bara jatqany kóńilge qaıaý salady.

Kópke topyraq shashpaımyz. Ondaı azyp-tozý jolyna túsýshiler aıaýly da arly arýlarymyzdyń, asyl jandy, adal sút emgen naǵyz qazaq qyzy, qazaq áıelinen sadaǵa ketsin. Biraq sondaılardyń bar ekeni, ýaqyt ótken saıyn qarasy kóbeıip bara jatqany qynjyltady. О́mirge ákelgen shaqalaqty laqtyryp tastap ketý, jezókshelikke salyný, temeki men ishkilik, uıat isterin qoǵamǵa ashyq nasıhattaý... Qazir osynyń bárine etimiz úırenip aldy. Ondaı arsyz bizbıkeshterge «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» búgingi qazaq qoǵamynda ázirge tabylmaı turǵany da zor ókinish.

О́mirge urpaq ákelip tárbıeleıtin áıel, ana bolashaǵynyń da tárbıeshisi deýge bolady. Ásirese, qarakóz balalarymyzdyń ana tiline ýyzynan jaryp úırenýi kóp jaǵdaıda otbasyndaǵy tárbıege, áıelge baılanysty. Ana tili deıtinimiz de sondyqtan. Biz bul arada áke rólin, ákege júkteler jaýapkershilikti tómendetip turǵan joqpyz, biraq kóptegen qazaq áıelderiniń, jas ana, jas kelinshekterdiń ulttyq qundylyqtardan shettep júrgeni, til men dil, dástúrimizdi moıyndamaıtyny janǵa batady. Sondaıda «Qasıetińe qaıta oral, qazaq áıeli!» dep aıqaı salǵyń keledi.

 

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асхат Маемиров Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры болып тағайындалды

15.11.2018

Бекзат жаттыққан спортзал

15.11.2018

А. Майтиев тариф қалыптастырудың ашықтығын арттыру шаралары туралы айтып берді

15.11.2018

Тегеранда Қазақстан-Иран консулдық консультациялары өтті

15.11.2018

Бас прокуратурада бизнес саласындағы проблемалық сұрақтар талқыланды

15.11.2018

Қазақстан мен Швеция ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын анықтады

15.11.2018

Маңғыстау облысы Қазақстан халқы Ассамблеясының кезекті сессиясы өтті

15.11.2018

Алматыда композитор Әсет Бейсеуовты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Президент Абай атындағы ҚазҰПУ ректоры Такир Балықбаевты қабылдады

15.11.2018

Жезқазған мен Сәтбаевтың арасында ірі супермаркет салынады

15.11.2018

Елбасы Словакия Республикасының Премьер-Министрі П. Пеллегринимен кездесті

15.11.2018

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Нұтфолла Шәкеновты еске алу кеші өтті

15.11.2018

Алматыда Құрманғазының 200 жылдығына арналған дәстүрлі музыка фестивалі аяқталды

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу