Тарих • 18 Қыркүйек, 2018

Тамаша тарихшы, ұлағатты ұстаз

271 реткөрсетілді

Қазақстан тарихының шетелдік тарихнамасының негізін қалаушы, Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты Көшім Лекерұлы Есмағамбетов биыл сексеннің сеңгіріне шығатын еді, тағдыр оны бұйыртпады. Бәлкім, толассыз тірлік, тынымсыз еңбек те із-түзсіз кетпеген шығар.

1965 жылы П.Лумумба атындағы Халықтар достығы уни­верситетін тарихшы және ағылшын тілінің аудармашы­сы мамандықтары бойынша үздік бітірген Көшім 2002 жыл­дарға дейін Алматы қала­сындағы жоғары оқу орындарында ұстаздық етіп, Сыртқы істер министрлігінде бөлім мең­герушісі, «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар орталығының жетекшісі, Құ­жаттану және мұрағат ісі бойын­ша ғылыми-техникалық ақпа­рат орталығының директоры т.б. қызметтер атқарды. 2003 жылдың қаңтарынан 2016 жылы бұл дүниеден озғанша Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану инсти­тутының шығыстық деректану, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті бөлімінің бас ғылыми қызметкері болды.

К.Есмағамбетовтің қоғамдық һәм саяси еңбек жолы оның еліміздің рухани өмірін дамытуға орасан үлес қосқан ірі тарихшы-ғалым екендігін айқын танытады. Өткен ғасырдың 70-жылдарының өзінде-ақ ғылыми-педагогикалық кадрларды даярлауға ерекше үлес қосып, республикада эн­­циклопедиялық әдебиетті дайындап, басып шығаруға үлкен күш-жігер жұмсады. 13 томдық «Қазақ КСР энциклопедиясын», «Қазақстан КСР энциклопедия­сын», «Қазақ КСР» қысқаша энциклопедиясын (4 томдық, қазақ және орыс тілдерінде), «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясын, «Философиялық сөздік» т.б. басылымдарды дайындауға қатысты. Оның ғылыми-әдіс­намалық жетекшілігімен «Қазақ­стан тарихы мен мәдениетінің ес­керткіштері жинағы» атты ір­гелі еңбек жарық көрсе, «Ақ­мола», «Батыс Қазақстан облысы», «Солтүстік Қазақстан облысы» атты аймақтық энциклопедияларды шығаруға қосқан еңбегі қомақты. Сондай-ақ ол еліміздің мұрағат мекемелерімен қоғамдық негізде қарым-қатынаста болып, тарихи дереккөздердің сақ­талуына және олардың то­лық­тырыла түсуіне ұзақ жылдар көмек көрсетіп, «Егемен Қа­зақстан», «Казахстанская правда», «Ана тілі» және басқа да мерзімді баспасөз беттерінде «Мә­дени мұра» мемлекеттік бағ­дар­ламасын насихаттауға бел­сене қатысты. Тұңғыш редак­торы ретіндегі «Қазақстан мұра­ғат­тары» журналының қалып­тасуы да оның есімімен тығыз байланысты.

Отандық тарих ғылымының басым бағыттарын зерттеу­де ай­рықша еңбек еткен К.Есма­ғамбетов 30-ға тарта кітап пен 200-ден аса ғылыми ма­қа­ла жа­зып, жарыққа шығарды. Оның ғы­лыми кадрларды да­йын­дау­дағы рөлі де айрықша, 13 ғы­лым кандидаты мен 9 докторы Көшекең қолынан үлкен ғы­лымға жолдама алған еді.

Соңғы кездері Көшім Ле­кер­ұлы Есмағамбетовтің шы­ғар­­машылық еңбегінің бас­ты саласы – берісі Түркістан ай­ма­ғының, арысы бүкіл түркі жұртының тәуелсіздігін ту еткен, ғұмырының соңғы күреске толы жиырма жылдан астамын сонау Еуропаның төрінде өткізген Мұстафа Шоқайдың (1890-1941) өмірі мен қызметін зерттеу болды. Ол шетелдік мұрағаттар мен кітапханаларда сақталған, ком­мунистік қыспақтан шетелде тұруға мәжбүр болған аса­ ірі саяси қайраткердің Ке­ңес Одағындағы түркі халық­та­ры туралы, оның ішінде тұ­тас Түркістан аймағындағы қай­­шылықты болмысты, про­летарлық Ресейдің озбыр саясатын әшкерелеу үшін Ыстанбұл, Париж, Берлин, Лон­донда сөй­леген сөздерін, жасаған баяндамаларын, батыстық басылымдарда жарияланған мақа­лаларын зерделеп, 30-ға тарта ғылыми мақала жазды. 2006 жылы екі томдық «Мұстафа Шоқайдың эпис­толярлық мұрасы» атты жи­нақты шығаруға ғылыми жетек­шілік етіп, 2008 жылы кө­лемі 30 баспа табақтан астам «Әлем таныған тұлға» атты моно­гра­фиясын шығарып, Мұстафа атын азын-аулақ білетінді де, оны арнайы зерттеу объектісі еткен­дерді де елең еткізді. Шын мәнісінде, бұл еңбекте шынайы гуманист, қажырлы да қай­сар тұлғаның саяси қызметі, қаламы жүйрік публицист ре­тін­де әлемге танылғандығы жан жақты дәлелденді. Бұрын әр қырынан зерттеліп жүрген атақ­ты саясаткердің шынайы ада­ми, күрескерлік һәм шығар­ма­­шылық болмысы барынша ашы­лып, күрделі тұлға өз тұғы­рына қонғандай болды. Осы монографиясы үшін Көшім Ле­кер­ұлы Есмағамбетов 2009 жылы Ш.Уәлиханов атындағы сый­лық­пен марапатталды. Бұл еңбек түрік тіліне аударылып, «Отукен» (Ыстанбұл) баспасынан жарық көрді.

2012-2014 жылдар ара­лы­ғын­да ерекше шығармашылық қай­раттың иесі Көшім Лекерұлы жетекшілігімен жалпы көлемі 400 баспа табақ болатын 12 томдық Мұстафа Шо­қай мұрасының толық жина­ғы шықты. Оның ең басты жетістігі мен ерекшелігі Франциядағы жеке мұрағаттық қорынан, Өзбекстан, Қазақстан, Германия, Түркия және т.б. елдердің мұрағатынан алынған қазақ, орыс, түрік ша­ғатай, ағыл­шын, француз, неміс, поляк, грузин және өзбек тіл­де­ріндегі шығармалардың түп­нұ­с­қа күйінде тұңғыш жарық көр­гендігінде. Жеке мұрағаттық қордан алынған материалдар да бай әрі қызғылықты еді. Мұның үстіне М. Шоқайдың 40 шамалы бүркеншік есімі болғанын, оны анықтаудың да оңай болмағанын ескерте кеткен артық болмас.

Отандық мұстафатану ғылы­мына қосылған теңдесі жоқ бұл толымды жинақтың бірегейлігі мен жоғары деңгейлігін бірнеше фактормен анықтауға болады. Біріншіден, бұл шығармашылық мұраны келер ұрпақтарға бұр­малаусыз, түпнұсқа күйінде жет­­­кізуге мүмкіндік берді. Екін­­­­шіден, көптомдық өзінің құ­­­ры­­лымымен де, дайындалу жолымен де ерек­шеленеді. Оның бірінші томы М.Шо­­қай­­дың өмірі мен қызметіне ар­нал­ған да, қалған томдарын­да шы­ғар­машылық және эпис­толярлық мұралар берілген. Үшін­­шіден, зерттеушінің терең білімді, өзіндік әдіс тәсілі қалып­тасқан зерделі тарихшы екендігі. Мұны он екі томдықтың өн бойынан тануға болады.

Көшім Лекерұлы ұлы күрес­кердің ұлттық қозғалыстың ұйым­дық негіздерін қалау, оның стратегиясы мен тактикасын айқындау, азаттық пен тәуел­сіздікке бастайтын ең төте һәм қысқа жол ең алдымен жалпы бірлік атаулының ұясы Түр­кіс­танның ішкі тұтастығын ны­ғайту, бұл бірлікті бүкіл түркі бірлігіне ұластыру, одан езілген халықтардың бір тұтас майданына шығу турасындағы Мұстафа Шоқайдың қажырлы еңбегін терең зерттеп, оны тамаша тарихшы, әлеуметтанушы, саясаттанушы, халықаралық деңгейдегі саяси сарапшы ретінде айқын көрсетіп, ғылыми мәні зор тұжы­рымдар мен қағидатты қоры­тындылар жасады.

Ерен шығармашылық қыз­меттің иесі, жауапкершілігі мол, ғылымға адал, кейде әділеттілікке барам дегені кейбіреулерге ұнай бермейтін Көшім Лекерұлы Есмағамбетов Қазақстан тарихнамасына өлшеусіз үлес қосып, Алаш алыптарының бірі Мұстафа Шоқай туралы өшпес бай мұра жасаса да ерекше қарапайым, өз ісіне шынайы берілгендігімен, айрықша еңбекқорлығымен, биік өресімен замандастар арасында белгілі болатын, алда да  бі­ле­тіндер жадында осылай қала беретініне сеніміміз мол.

Әбдіжәлел БӘКІР,

саяси ғылымдар докторы,

профессор

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Іргелі ізденістер ошағы

Аймақтар • Кеше

Арам ойы іске аспады

Аймақтар • Кеше

Атырау – Арыспен бірге

Аймақтар • Кеше

Ұқсас жаңалықтар