Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Егемен Қазақстан
29.11.2018 100
3

Áýeli, dúnıejúzilik komýnıkasıalyq dúmpý júzege asty. Bári kútpegen jerden úzdiksiz sóılep shyǵa keldi. Keshegi kúrdeli foto-aýdıo-vıdeo úderister jańa tehno­logıalyq qu­rylǵylar arqasynda, qoldanysy kúrt ońaılandyryldy, jeńildendirildi, yńǵaılandyryldy, basqarý tetikteri aıaqastynan tez arada ońtaılanyp, baǵasy arzandady, bul qurylǵy-qondyrǵylardyń jyldam ári keń taraýyna septigin tıgizdi.

Bir kezde, kenet, buqaralyq aqparat qural­da­ry sheshýshi ról atqara bastady. Pálsapalyq-áleý­mettik (gýmanıtarlyq) pánderde qoǵam damýyn óndiris quraldaryna (Karl Marks) qarap emes, komýnıkasıa quraldary (Iýrgen Habermas) arqyly taný maqsaty alǵa tartyldy.

Sóıtip, qoǵamda modern (anyq, naqty, turaqty) áser-yqpaly álsireı bastaǵan kezde, ile-shala jańa qoǵam (tumandy, kúńgirt, qubylmaly) qalyptasa bastady. 

Bul qoǵamnyń alǵashqy belgi-sıpattary áýeli uly mádenı ózgeristerden kórindi: gýmanıtarlyq bilimde lıngvıstıkalyq revolıýsıa jasaldy, grafıkalyq tańba fonetıkalyq dybystyń aldyna shyqty, Ferdınand de Sossıýr teorıasy jetekshi tanymǵa aınaldy, tildiń shyǵý teginiń semıotıkalyq teorııasy, gýmanıtarlyq izdenister – pánaralyq shekaralardyń joıylýyna alyp keldi, modern ınstıtýttary birinen soń biri ajal qushty (fılosofııa qazasy, tarıhtyń aqyry, kitaptyń ólimi, óner-mádenıettiń kúıreýi, adamnyń sońy, aqıqattyń joǵalýy).

Sonymen qatar, postmodernızmniń ekonomıkalyq, áleýmettik (Gıddens konsep­sıasy: keńistik-ýaqyt túsinigi transformasıasy, ıaǵnı, burynǵy materıanyń ómir súrý formasy tujyrymdamasynan áleýmettik qoǵamdardy qaıta qurý, qurastyrý tetikteri pálsapasyna aýysýy, Bektiń turaqtylyqtan qaýipsizdikti aldyńǵy orynǵa qoıatyn “Táýekel qoǵamy”, Habermastyń til degenimiz tańba uıǵarymy formýlasyna qurylǵan “modernıstik jobasy”) jáne komýnıkatıvtik (Medium is the message) sharttary qalyptasty.

Demek, modern ýaqyt pen keńistikti bolmystyń ómir súrý formasy retinde qabyldasa, postmodern túsiniginde olar áleýmettik kirpishter, ár tarıhı kezeńde ártúrli qaıta qurastyrýshylar mánine ıe bolady.

Mán degenimiz ne?

Ádette, túsinikten mán qalyptasady. Mán – qubylystyń maǵynasy. Kez kelgen nárseniń ómir súrýine shart, ári qajet, ári bar mazmunyn bildiretin, belgili bir ýaqyt ishinde, ózgermeıtin jıyntyq qasıetterin zat mánine jatqyzamyz. 

Iаǵnı, qubylystyń máni, mánniń qubylysy bolady.

Birinshi tasty, alǵashqy sýbstansııany tuńǵysh izdeýshilerdiń biri, Demokrıt aıtýy boıyn­­­sha, zat pen zattyń máni bir-birinen ajyra­­maıtyn birtutas qubylys – atomdardan turady.

Platon, kóne grek oıshyly, mán dep sana-sezimge baǵynbaıtyn, máńgi, sheksiz jáne qubylys ataýlynyń alǵashqy keskin-kelbeti, bolmys-bitimi, rýhanı pishini – ıdeıalardy ataıdy.

Arıstotel, mán – zattyń formasy degen oı túıedi. Alaıda, zattyń ózi men máni bir-birine teń emes. Jalpy, bul teorıa maǵan unaıdy. Keıingi dáýirlerde, ǵylym qaryshtap damyǵan zamandary, materıaldyq zattyń qasıeti onyń qurylymyna, ıaǵnı, ishki jáne syrtqy formasyna táýeldi ekeni anyqtaldy. Laboratorıalarda júrgizilgen kóptegen tájirıbeler molekýlanyń qurylymdyq ózgeristeri sapasynyń kúsheıýine nemese álsireýine alyp keletinin kórsetti.

Ortaǵasyrlyq pálsapa kez kelgen sońǵy sýbstansıada ómir súrý barysynda qalyptasatyn mán bolmaıdy, degen pikirge súıendi.

Menińshe, búgingi kúni ólim-jitimniń jıilep ketkeni, qulaý-quldyraýdyń etek alǵany, quryp-joıylýdyń kóbeıgeni, negizinen, máde­­nıetke, ónerge, qoǵamǵa qatysty emes, kerisinshe solar týraly túsinikterdiń, kózqa­rastardyń daǵdarysy sıaqty.

Endi, jańa túsinik, jańa konsepsıalar qajet.

Sondyqtan, qazaǵa ushyraǵan rýhanı qubylystardyń ózi emes, kerisinshe, qazirgi zamanda, biz qoldanyp júrgen, ǵasyrlar boıy mánin, maǵynasyn izdegen qubylystar jaıly uǵym-túsinikterimiz ajal qushty. 

Aqparat­tyq qoǵam­nyń kózqa­rasy, pálsapa­lyq dúnıetanymy turǵysyn­da qalyptasqan postmodernıstik obrazdar keńistikterde bir-birin sheksiz qaıtalap, túpnus­qadan adasty, irge bekitip, qonystanatyn turaqty meken tappady, bári ókinishti aıaqtaldy, alaıda ol oıdan shyǵarylǵan beıne emes edi, postmodern búgingi mádenıettiń hal-ahýaly bolatyn. 

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

17.02.2019

Дәрігерлер балаларды көңілді бимен оятты

17.02.2019

Алакөл ауданында көпбалалы отбасыларға пәтер берілді

17.02.2019

Қазақстан дзюдошылары Еуропа кубогінен екі медаль жеңіп алды

17.02.2019

Жансель Дениз Turkish Open турнирінде жеңімпаз атанды

17.02.2019

Елена Круглыхина могулшылар алдындағы басты міндетті атады

17.02.2019

17 ақпанға арналған ауа райы болжамы

16.02.2019

ҚХЛ: «Барыс» биыл «Авангардтан» төртінші мәрте жеңілді

16.02.2019

Сапарбаев: Бірде бір бала назарсыз әрі қамқорсыз қалмауы керек

16.02.2019

Головкин былғары қолғабын шегеге іле ме?

16.02.2019

Астана қаласы мен үш облыста ауа райына байланысты ескерту жарияланды

16.02.2019

Қарағандыда NASА кездесу өткізді

16.02.2019

БҚО-да көп балалы отбасылар мәселесін шешуге қосымша 500 млн теңге бөлінеді

16.02.2019

Қарағандыда полицияның 200 қызметкері волейбол ойнады

16.02.2019

Қарағанды облысында мектеп жабылып қалды

16.02.2019

Демалыс күндері боран соғып, жауын-шашын болады

16.02.2019

Оралда радиатор зауыты ашылады

16.02.2019

Баянауылда аудандық қысқы спартакиада өтті

16.02.2019

Биыл Батыс Қазақстан облысында 5 жатақхана құрылысы басталады

16.02.2019

Батыс Қазақстан облысында өңір басшысының есебі басталды

16.02.2019

Павлодар облысының әкімі жаңа орынбасарларын таныстырды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Elorda: kósheler, avtobýstar, aıaldamalar

Astana jyl sanap ósip keledi. Bir kezderi oblys ortalyǵy bolǵan shaǵyn ǵana qala az ýaqyttyń ishinde elimizdegi iri shaharlardyń qataryna qosyldy. Munyń bári qarqyndy júrgizilgen qurylys jumystarynyń nátıjesinde júzege asyp otyr. Ras, qazir 2000 jyldardyń basyndaǵydaı ekpin joq. Degenmen áli de bolsa jańa ǵımarattar men turǵyn úıler turǵyzý isinde alǵa basý bar. Bas qala, jańadan turǵyzylyp jatqan elorda bolǵandyqtan, qurylys jumystarynyń jalǵasa beretinine kúmán joq.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Oqıǵalar uǵymdy bolsa ıgi

Tildiń túıtkili qansha aıtsaq ta tarqamaıtyn boldy. Burynǵydaı eshkim zorlamasa da, eshkim tizege salmasa da, ana tilimizde sóıleıik dep urandap jatsaq ta, halqymyzdyń qalada turatyn negizgi bóligi únemi orys tilin qoldanýǵa beıil turatyny qynjyltady. Úlkender túgili qazaqsha oqıtyn balalarymyzdyń ózi orysshany tez qabyldaıdy. Qazaqsha oılanǵansha oryssha jyp etkizip jaýap bere qoıady. Eshkimdi kinálamaı, eshkimdi qaralamaı osynyń sebebin taǵy bir izdep kórelikshi...

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qatygezdikke bala ǵana kináli me?

Sońǵy kezderi mektep oqýshylarynyń arasynda sotqarlyq órship barady. Teledıdardan kórip, áleýmettik jeliden oqyp otyrǵanda, olar mundaı qatygezdikke qalaı bardy degen saýal kókeıdi tebendeı tesip, oıdy oıran etedi. 

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Keleli istiń paidasy

Búginde ár kólikke tirkelip beriletin memlekettik nómirlerdiń deni jappaı satylymǵa shyǵaryldy. Olar birkelki sandar men úılesimdi áripter tizbeginen quralǵandyqtan birden kóz tartady. Ony halyq arasynda «ádemi nómirler» deıdi. Atalǵan nómirlerdi alýǵa júrgizýshiler de yntyq. Ásirese qymbat kólik ıeleri úshin sándi nómirdi taǵý, ózine bir artyqshylyqty beretindeı kóredi. Endeshe bul nómirlerdi satylymǵa shyǵarǵannan kim utyp jatyr dep oılaımyz?

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Qumar oıynnyń quryǵy uzyn

«Aıdalada altyn bar» dese, soǵan birinshi qandastarymyz baratyn shyǵar dep oılaıtyn halge jettik. Bulaı deýimizge qoǵamda qordalanyp qalǵan, ordalanyp alǵan máseleler mysal bola alady. Sonyń biri – báske aqsha tigý, ıaǵnı býkmekerlik keńselerdiń keleńsiz kásibi bolyp tur. Jalpy, ózi jarymaı otyrǵan jannyń «úıde otyryp ońaı aqsha tabý jolyn úıretemin» degenine erip kete beretin ańqaý bolatynyna ekenine búginde kózimiz ábden jetti. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу