Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

Егемен Қазақстан
29.11.2018 96
3

Áýeli, dúnıejúzilik komýnıkasıalyq dúmpý júzege asty. Bári kútpegen jerden úzdiksiz sóılep shyǵa keldi. Keshegi kúrdeli foto-aýdıo-vıdeo úderister jańa tehno­logıalyq qu­rylǵylar arqasynda, qoldanysy kúrt ońaılandyryldy, jeńildendirildi, yńǵaılandyryldy, basqarý tetikteri aıaqastynan tez arada ońtaılanyp, baǵasy arzandady, bul qurylǵy-qondyrǵylardyń jyldam ári keń taraýyna septigin tıgizdi.

Bir kezde, kenet, buqaralyq aqparat qural­da­ry sheshýshi ról atqara bastady. Pálsapalyq-áleý­mettik (gýmanıtarlyq) pánderde qoǵam damýyn óndiris quraldaryna (Karl Marks) qarap emes, komýnıkasıa quraldary (Iýrgen Habermas) arqyly taný maqsaty alǵa tartyldy.

Sóıtip, qoǵamda modern (anyq, naqty, turaqty) áser-yqpaly álsireı bastaǵan kezde, ile-shala jańa qoǵam (tumandy, kúńgirt, qubylmaly) qalyptasa bastady. 

Bul qoǵamnyń alǵashqy belgi-sıpattary áýeli uly mádenı ózgeristerden kórindi: gýmanıtarlyq bilimde lıngvıstıkalyq revolıýsıa jasaldy, grafıkalyq tańba fonetıkalyq dybystyń aldyna shyqty, Ferdınand de Sossıýr teorıasy jetekshi tanymǵa aınaldy, tildiń shyǵý teginiń semıotıkalyq teorııasy, gýmanıtarlyq izdenister – pánaralyq shekaralardyń joıylýyna alyp keldi, modern ınstıtýttary birinen soń biri ajal qushty (fılosofııa qazasy, tarıhtyń aqyry, kitaptyń ólimi, óner-mádenıettiń kúıreýi, adamnyń sońy, aqıqattyń joǵalýy).

Sonymen qatar, postmodernızmniń ekonomıkalyq, áleýmettik (Gıddens konsep­sıasy: keńistik-ýaqyt túsinigi transformasıasy, ıaǵnı, burynǵy materıanyń ómir súrý formasy tujyrymdamasynan áleýmettik qoǵamdardy qaıta qurý, qurastyrý tetikteri pálsapasyna aýysýy, Bektiń turaqtylyqtan qaýipsizdikti aldyńǵy orynǵa qoıatyn “Táýekel qoǵamy”, Habermastyń til degenimiz tańba uıǵarymy formýlasyna qurylǵan “modernıstik jobasy”) jáne komýnıkatıvtik (Medium is the message) sharttary qalyptasty.

Demek, modern ýaqyt pen keńistikti bolmystyń ómir súrý formasy retinde qabyldasa, postmodern túsiniginde olar áleýmettik kirpishter, ár tarıhı kezeńde ártúrli qaıta qurastyrýshylar mánine ıe bolady.

Mán degenimiz ne?

Ádette, túsinikten mán qalyptasady. Mán – qubylystyń maǵynasy. Kez kelgen nárseniń ómir súrýine shart, ári qajet, ári bar mazmunyn bildiretin, belgili bir ýaqyt ishinde, ózgermeıtin jıyntyq qasıetterin zat mánine jatqyzamyz. 

Iаǵnı, qubylystyń máni, mánniń qubylysy bolady.

Birinshi tasty, alǵashqy sýbstansııany tuńǵysh izdeýshilerdiń biri, Demokrıt aıtýy boıyn­­­sha, zat pen zattyń máni bir-birinen ajyra­­maıtyn birtutas qubylys – atomdardan turady.

Platon, kóne grek oıshyly, mán dep sana-sezimge baǵynbaıtyn, máńgi, sheksiz jáne qubylys ataýlynyń alǵashqy keskin-kelbeti, bolmys-bitimi, rýhanı pishini – ıdeıalardy ataıdy.

Arıstotel, mán – zattyń formasy degen oı túıedi. Alaıda, zattyń ózi men máni bir-birine teń emes. Jalpy, bul teorıa maǵan unaıdy. Keıingi dáýirlerde, ǵylym qaryshtap damyǵan zamandary, materıaldyq zattyń qasıeti onyń qurylymyna, ıaǵnı, ishki jáne syrtqy formasyna táýeldi ekeni anyqtaldy. Laboratorıalarda júrgizilgen kóptegen tájirıbeler molekýlanyń qurylymdyq ózgeristeri sapasynyń kúsheıýine nemese álsireýine alyp keletinin kórsetti.

Ortaǵasyrlyq pálsapa kez kelgen sońǵy sýbstansıada ómir súrý barysynda qalyptasatyn mán bolmaıdy, degen pikirge súıendi.

Menińshe, búgingi kúni ólim-jitimniń jıilep ketkeni, qulaý-quldyraýdyń etek alǵany, quryp-joıylýdyń kóbeıgeni, negizinen, máde­­nıetke, ónerge, qoǵamǵa qatysty emes, kerisinshe solar týraly túsinikterdiń, kózqa­rastardyń daǵdarysy sıaqty.

Endi, jańa túsinik, jańa konsepsıalar qajet.

Sondyqtan, qazaǵa ushyraǵan rýhanı qubylystardyń ózi emes, kerisinshe, qazirgi zamanda, biz qoldanyp júrgen, ǵasyrlar boıy mánin, maǵynasyn izdegen qubylystar jaıly uǵym-túsinikterimiz ajal qushty. 

Aqparat­tyq qoǵam­nyń kózqa­rasy, pálsapa­lyq dúnıetanymy turǵysyn­da qalyptasqan postmodernıstik obrazdar keńistikterde bir-birin sheksiz qaıtalap, túpnus­qadan adasty, irge bekitip, qonystanatyn turaqty meken tappady, bári ókinishti aıaqtaldy, alaıda ol oıdan shyǵarylǵan beıne emes edi, postmodern búgingi mádenıettiń hal-ahýaly bolatyn. 

Dıdar AMANTAI,

jazýshy

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

10.12.2018

Қарағандылықтар «ҚазРобоСпорт» чемпионатының бас жүлдесін жеңіп алды

10.12.2018

Ежелгі металлургия іздерін Тарбағатай даласынан көруге болады

10.12.2018

Қытай 2000-нан астам қазаққа өз территориясынан шығуға рұқсат берді

10.12.2018

Д.Назарбаева Дүниежүзілік банкінің Орталық Азия жөніндегі Аймақтық директорын қабылдады

10.12.2018

Солтүстікқазақстандық екі кәсіпкер «Жомарт жүрек» байқауының жеңімпазы болды

10.12.2018

«Латын әліпбиіне көшу – тарихи таңдау» республикалық ғылыми-теориялық online конференция өтті

10.12.2018

Халықаралық Олимпиада комитеті Алла Важенина, Анна Нұрмұхамбетова және Ольга Рыпаковаға медальдары қайтарады

10.12.2018

Павлодарда «Лайықты еңбек – мемлекеттің тұрақтылық негізі» форумы өтті

10.12.2018

Атыраулық дзюдошылар Конфедерация Кубогінің иегері атанды

10.12.2018

Облыста озық шыққан аудандар марапатталды

10.12.2018

Александр Журавский Мұхаммед Рабииден жеңілді

10.12.2018

Дархан Қыдырәлі The Asahi Shimbun басылымына сұхбат берді 

10.12.2018

Қызылордада жер телімдері аукционға шығарылды

10.12.2018

Қызылорда облысының әкімі мүмкіндігі шектеулі жандар автокөлік сыйлады

10.12.2018

Қостанайда табиғат қорғау полицейлері киік атқан қаскөйді ұстады

10.12.2018

Сығанақ қалашығы туризмге қызмет етеді

10.12.2018

Қыздар университеті робот құрастыратын стартап жобалар жасайды

10.12.2018

«Қайраттың» екі футболшысы - әлемнің үздік ойыншысы номинациясына үміткер

10.12.2018

Дүниежүзілік банк Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын дамытуға қатысады

10.12.2018

Алматыда жас дзюдошылардың турнирі өтті

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

Дидар Амантай,

Túsiniktiń kúıreýi

Sońǵy jyldary, sandyq tehnologıalyq ónimderdiń (iPhone, Red One, digital camera, information technology) alǵashqy nusqalary (computer, printer, scaner, copier), shyqqanyna tabany kúrekteı jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt, jeteqabyl mezgil ótkende, ozyq qoǵamdarda, qala berdi, damýshy elderde, tipti, jalpy adamzattyq mádenı-rýhanı keńistikterde iri-iri qomaqty ózgerister júrdi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу