Қоғам • 31 Шілде, 2019

«Жеңіл» жазасы «атуға» ауыстырылған Жолдыбаев

1258 реткөрсетілді

Қоғам қайраткері, белгілі ағартушы-педагог, журналист Молдағали Жолдыбаев – «Ұшқыннан» «Егемен Қазақстанға» дейінгі газет тарихындағы оныншы редактор. Газет «Еңбекші қазақ» деп аталған тұста басшылық тізгінін Сәкен Сейфуллиннен кейін ұстаған М.Жолдыбаевтың есімімен Қазақстанның саяси-ағартушылық өміріндегі көптеген оқиғалар тығыз байланысты.

М.Жолдыбаев 1887 жылы Батыс Қазақстан облысы Казта­лов ауданында, ал ескі атауымен нақтыласақ, бұрынғы Орал облысы, Ілбішін уезі, Құрайлы болысында дүниеге келген. Осы өлкені кеңінен зерттеп жүре­тін белгілі журналист-зерт­теу­ші Мақсат Тәж-Мұраттың дере­гін­ше, «Ілбішін-Тайпақ жұрты Ноғайлы ұлысы ыдыраған, казактар мен қалмақ күшейген ХV-ХVII ғасырлардағы шама­лы үзілісті есептемегенде, ешқа­шан өркениеттен шет қалып көрмеген, тиісінше терең та­мыр­лы, бой салып өскен мәдениет­ке ие, көшпелі мәдениет пен оты­рықшы өркениет қатар өркен­де­ген байырғы жұрт болып саналады». Ендеше империялық аккультурация саясаты әкелген Батыс мәдениетімен, оқу-ағарту жүйесімен ертерек қауышқан, тұлғаларды топтап тудырған елде өмірге келген Молдағалидың жасынан білімге құштар болмауы мүмкін емес еді.

Сол тұстағы бар­лық қазақ баласы сияқты ауыл молда­сының әліпбиімен қара таны­ған болашақ қайраткердің басқалардан айырмашылығы, әкесінің орта күнкөрістегі шаруа адамы болғанына қарамастан, 13 жасында 6 кластық орыс-қазақ мектебін, ал 23 жасында Орын­бор­дағы орыс-қазақ мұға­лім­дер мек­тебін бітіреді. Азамат соғы­сы жылдарында-ақ ауылдық кеңес­тердің құрылу ісінің бел орта­­сында жүреді. Мектепке орна­­ласып, бала оқытуды бас­тап, ағартушылық қызметке бел шешіп кіріскен соң сол кездегі ұлт­тық рухтың ұясы болып отыр­­ған «Айқап», «Қазақ» газет­терімен қоян-қолтық араласа бастауы уақыт талабы емес, заң­ды­лық болатын. Халықты ояту үшін баспасөзді пайдаланған қай қайраткердің де ұстанымы, ой-пікірі Жолдыбаевқа жақын болды. Мұғалім болып жүрген кезінен бастап жазған алғашқы мақалаларының тақырыбынан келешекте ұлт ісіне белсене араласатын қоғамдық көзқарасы, батылдығы анық байқалды. «Ай­қап­та» «Қазақтардың қазіргі халі», «Болашақ», «Ауылда», «Құрметті Әлжановқа жауап», ал «Қазақ» газетінің бетінде «Мол­да­ғали Жаңа байбақты» деген бүркеншік есіммен «Ға­лым­ның надандықтан жеңілуі», «Бала тәрбиесі» деген мақа­лалары жарық көреді.

Қазақстанда Кеңес өкіметі орнағаннан бастап маңызды саяси оқиғалар көрініс тап­қан материалдардың мол қоры жи­нақ­­тал­ған Қазақстан Рес­пуб­ликасы Президентінің Архи­­він­де құрылған №884 «Егемен Қазақстан» газетінің қо­рын­да Молдағали Жол­ды­ба­ев жөнінде бірқатар құн­ды құ­жат­тар бар. Соның бірі – М.Жол­дыбаевтың 1917 жылы Орал қаласында өткен І қазақ съезін ұйымдастырушылардың бірі болғаны. Тек Президент Архивіндегі құжаттарда бірде «Джулдабаев Мулдагали» деп көрсетілсе, тағы бір құжаттардағы аты-жөні «Джалдыбаев Мулда­га­лий» деп кездеседі.

Жалпы, Алаш қозғалысы, осы аттас партия, Алашорда идеясы қазақ жерінің шығыс бөлі­гін­де ғана емес, алғаш батыс аймақта оянғанын дәлелдейтін бірқатар алғышарттарды алға тартып жүргендер бар. Алайда түпкі ой «Ақжайық Алаш қозға­лы­сының алтын бесігі болды ма, жоқ па?» деген сұрақты тал­дау емес, сол съездің көсемі Бақытжан Қаратаев бастаған саяси топтың ішінде Молдағали Жол­дыбаевтың да болғанын, тек қатысып қоймай, алдыңғы қатар­дағы ұйымдастырушысы болға­нын атап өткеніміз абзал. Саяси күрес жолына шындап түскен М.Жолдыбаев 1917 жылы шілдеде І Жалпықазақ съезін өткізуші бюроның атынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысы депутаттығына кандидат ретінде ұсынылады, бірақ сайлау кезінде өтпей қалады. Ал оның өтпей қалуының со­йылдай мықты себептері де жоқ емес еді...

1918 жылы қаңтарда Қара­тө­беде өткен 3-Орал облыс­тық қазақ съезінің делегаты бо­лып сайланады. Орал губер­ния­лық революциялық коми­те­ті төрағасының 1920 жылғы 8 шілдедегі қаулысымен Жым­питы уездік революциялық комите­тінің уақытша құрамына төраға­лық етеді. Сол жылы жаңадан құрылған РК (б) П Жымпиты уездік комитетінің алғашқы мүшелерінің бірі болып сайланады және мәдени-ағарту бөлімінің мең­герушісі, уездік комитет жа­нын­дағы сауатсыздықты жою комиссиясының төрағасы қызмет­терін атқарып, лекторлар то­бының мүшесі болады. 1921 жылы РК (б)П Жымпиты уез­дік комитетінің төрағасы, 1921-1922 жылдары Орал губер­ниялық атқару комитеті төраға­сы­ның орынбасары, 1922 жылы Орынбордағы Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариатының Ғылым, баспасөз және әдебиет ісін бас­қаратын академиялық орталы­ғының (Қазақстанның білім ордасы) төрағасы қызмет­те­рін атқарып, өлкедегі ғылым мен білім беру саласын, бас­па­сөз бен әдебиетті дамыту ісіне елеулі үлес қосады. Сон­дай-ақ ол тұңғыш шыққан педаго­ги­ка­лық басылым «Жаңа мектеп» («Қазақстан мектебі») журна­лы­ның алғашқы бас редакторы болады.

Қазақ педагогикалық институтында фольклор мен әдебиет тарихынан сабақ берген, доцент атанып, ғылыми дәреже бекіткен М.Жолдыбаевтың әдебиеттегі елеулі ісі – «ескішіл» ақын Бұ­қар жыраудың оралуы жолын­да жасаған еңбегі. Алғаш Сәкен Сейфуллин «Бұқар – халық атынан сөйлей алатын ақын, қалың бұқараның сөзін сөйлеген жырау» деп баға бергеннен кейін, қо­ғамда Бұқардың өлеңдеріне өз­ге­ше көзбен қарау үрдісі қа­лып­­тасады. Оның айғағы жы­рау­дың дидактикалық өлеңдері оқулықтар мен хресто­ма­тияларға енгізіліп, оқытыла бастайды. Міне, Бұқарды қайта тану бағы­тын­да бетбұрыс басталған осы кезеңде Молдағали Жол­ды­баев, Мұхтар Әуезов, Әуелбек Қоңыртабаев үшеуі бірігіп 1933 жылы «ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралы» атты еңбек жазып, жыраудың өлеңдеріне кең па­йыммен әдеби-тарихи талдау жасайды. Оқулық атауы осылай болса да, ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Бұқар жырауды тұңғыш рет әдебиеттің тарихына кіргізіп, өмірі мен шығармашылығынан мол мәлімет береді. Абылай ханмен дәрежесі тең ақынның қазақ қоғамындағы тұлғалық келбеті мен алатын орнын айқындап, алғаш оқулық көлеміне тән тұлғасымен таныстырған автор­лар­дың арқасында Бұқар отызыншы жылдардағы әдебиеттану ғылы­мында халық жыршысы деп жалпылама аталмай, бұ­рын­­ғысынша хандық дәуірдің көксеушісі деп датталмай, барынша әділ бағаланған бірінші ақын болды. Ғылыми-зерттеушілік ой-пікірімен танылған ғалым бұдан кейінгі кезекте де Мұхаметжан Қаратаевпен бірігіп, 4-сыныпқа арналған «Әдебиет хрестоматиясын» дайындап шығарады. М.Жолдыбаевтың әдебиеттегі тағы бір тұшымды дүниесі Жүсіпбек Аймауытовпен бірлесе Мағжанға арнап жазған хаты, ал хатты тебіренбей отырып оқу мүмкін емес.

1924 жылы май­дың 16-сы күні Орынбордан жолданған «Ардақты Мағжан» деп басталатын хатта ақынды аялай, мықтылығын мойындай оты­рып, кемшілігін де аямай бетіне басқан өткір ойлардан денең тітіркенеді. «Пушкинді Пушкин қылған оның нұрлы ақылы, сергек көңілі, өмірді дұрыс бағалай білгендігі ғой. Сен туысың – қазақтың, адымың – қарға, елің – мешеу болса да, өмірге ғашық көзбен қарайтын 20-ғасырдың ұлы емессің бе? «Қу өмір, сұм жалған», «жауыз жазым» дәуірі сұйылып, өмірдің қожасы, тақтың Алласы – адам болған заманда, адамға жаңа тілек, жаңа арман, жақсы салт-сананың заманында сен сықылды күшті ақынның иманына өзгеріс кірмейді деуге көңіл бармайды», дейді қос автор. Алайда осы хат туралы тарих­тан толайым шындық тауып жүрген белгілі зерттеуші ғалым Тұрсын Жұртбай «бұл хаттағы жазу үлгісі Жүсіпбектікі емес, зады, Жүсіпбек айтып тұрған да, Молдағали жазған болуы керек. Әлде, не бұрын, не кейін біреу көшірді ме екен? Және қадым қарпінің жазу үлгісін пайдаланған. Соған қара­ғанда, Молдағалидың мәне­рі. Ал Молдағали – белгілі ағар­ту­шы, әдебиетші Молдағали Жол­дыбаев па, жоқ па, оны ашып айта алмаймыз. Одан өзге лайықты адамды тағы да болжай алмадық», дейді Жолдыбаев туралы зерделенбей келе жатқан жұмбағы көп шындықтың әлі де зерттелуі қажеттігін аңдатып.

1934 жылдың жазында Қазақ­стан үкіметі елдегі ашар­шы­­лық­­қа ерекше ұшыраған екі ай­­ма­ғына нақты көмек көр­се­ту үшін арнаулы екі бригада шығарады. Бірі Батыс Қазақ­стан облысына, бірі Шығыс Қазақ­стан облысына аттанған үкі­мет бригадасының құрамына Молдағали Жолдыбаев та тартылып, Сейітқали Меңдешов басқарған бірнеше жауапты адамнан құралған шығыс тобында екі ай бойы ел аралап, ашаршылық салдарын жою ісімен айналысады. Абыралы, Шұбартау, Ақтоғай, Шет, Жаңа­арқа, Қарқаралы аудандарын аралап, күйзеліске ұшыраған ауылдарға мал, астық және ақша, киім-кешекті дұрыстап таратуға нақты көмек көрсетеді.

85 жылдық тарихы бар, бү­гінгі әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университетіндегі журналистика факультетінің іргесін көтерген алғашқы ізашар­лар­дың басында да Молдағали Жолдыбаев тұр. Бұрынғы Одақ көлеміндегі алғашқы журналистика институты 1934 жылы қазақ жерінде, Алматыда ашылуы бекер емес. Жаңашылдыққа, білімге ұмтылған қазақ жастарынан сұраныс та, ұсыныс та дер кезінде жасалды. Нәтижесінде, осы жылдың қаңтар айының 15-інде қазіргі ҚазҰУ-дің өзі құрылса, наурыз айынан бастап ақпарат таратудың қыр-сырына баулитын тұңғыш мектеп – Қазақ коммунистік журналистика инс­титуты құрылады. Жаңадан іргетасы қаланған институттың алғашқы ресми директоры болып мемлекет қайраткері, педагог, қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби журналистердің бірі Молдағали Жолдыбаев тағайындалады. Институтқа алғашқы үміткер­лер­ді қабылдау, көрнекті ғалым­дар­ды оқытушылыққа тарту ісі Жолдыбаевқа тапсырылды. Өкінішке қарай, 1940 жылы Қазақ коммунистік журналистика институты Қазақ мемлекеттік журналистика институты болып өзгертілгенін ол көре алмаған күйі кетті...

БКП (б) Өлкелік бақылау комиссиясы партия алқасының құжаттарында 1920 жылдардан 30-жылдардың соңына де­йінгі әр жылдардағы кіші­гірім тұрмыстық заң бұзу­шы­­лықтардан бастап, қаржы шы­ғы­ны, партиялық тәртіптің бұзыл­уы сияқты мемлекеттік ірі қыл­мыс­тарға дейінгі түрлі қаулы-қарарлар сақталған. 20-жылдары партиялық органдар қараған көптеген істерде сөгіс беру, ауыр сөгіс беру, ал кейде жай ғана әлдекімнің «көрсетуі» секілді «жеңіл» жаза белгіленген. Ал бұл «жеңіл» жазалар 1937-1938 жылдары көптеген ел азаматтары үшін ауыр істің қозғалуына себеп болып, осы «ұсақ-түйектің» салдарынан абақтыға жабылып, көпшілігі ең жоғары жаза – ату үкіміне бұйырылады. «Еңбекші қазақ» газетінің редакция алқа­сы­ның мүшесі Молдағали Жолды­баев­ты да тап осындай тағдыр күтіп тұрды.

1927 жылы бірінші рет тергеуге ілінгенде ол Халық ағарту Комис­сариаты академиялық орта­­лы­ғының төрағасы болатын. М.Жолдыбаевқа байланысты Қазақ­стан Президенті Архивінің баспа­сөз қызметінің жетекшісі, тарихшы Жанар Сатаеваның бізге ұсынған көп деректерінің ішіндегі 719 -Қорындағы 1 хаттама, 680-іс, лл 93, 93 об., 94 құжат айрықша назар аударды. «Айыпталады: 1. Дәріс жүргізген кезде бақылау-қадағалау жет­кі­­ліксіз болған; және кино сту­дент­тері арасында антикеңестік сөз сөйлеу фактісін (Алашорда) тиісті партиялық органдарға дер уақытында хабарламағаны үшін шара қабылданбаған. Баяндамашы Топоров. Қатысып отырғандар: Жәрменов. Шом­ба­лов. Қаулы қабылдады: Жол­дыбаев жолдастың өзіне жүк­телген дәріс жүргізгенде бақы­лау­ды жүзеге асыру міндетіне немқұрайлы қарағаны және кеңес өкіметіне қарсылық фактісін партиялық орындарға дер кезінде хабарламағаны «көрсетілді». Іс кино студенттерінің шағымы бойынша қозғалды» делінеді. Осылайша «Алашордамен байланысы бар» деген 1927 жылғы сол ескі құжат мұрағаттан қайта көте­ріліп, 1937 жылы алдынан шығады. Он жыл бұрын тап осы айып тағылғанда тек «көр­сетілді» деген жала ретінде қарастырылып, жазадан босатылып қана қоймай, өз қызметінде қалдырылған еді. Ал «Үлкен террор» жылдарында он жыл бұрынғы жай ғана «көрсетті» деген жаланың өзі өмірін жалмаған ең қатал жаза болып жабысатынын, әрине, ешкім болжамаған болатын.

1990 жылдың қаңтарында қуғын-сүргін жылдары та­ғыл­ған айып-кінәні жоққа шыға­ратын партиялық ақтау жүргі­зілгені белгілі, бұл туралы Қазақстан Компартиясы Бақылау-ревизия комиссиясы президиумының қаулысында айтылады. Алматы қалалық партия комитетінің қорындағы құжаттарда 1937 жылдың 22 қазанында қалалық комитеттің бюро мәжілісі қабылдаған қаулы бар. М.Жолдыбаевтың ісіндегі сол маңызды құжаттың көшірмесін толықтай келтірейік. «Тыңдалды: 26) М.Жолдыбаев (М.Джулдабаев) туралы КП (б) К МРК 2.Х-37 ж Фрунзе бюросының шешімі

Молдыгалий Джулдабаев 1920 КП (б) К мүшесі, Парт­би­лет № 1572981, 1887 жылы туған, қазақ, әлеуметтік жағдайы бо­йынша – қызметкер, соңғы жұмыс орны КазПИ-дің мұғалімі.

Джулдабаев бұрын партиялық жауапкершілікке тартылған: 1927 жылы өзімбілемдікке са­лын­­ғаны үшін сөгіс берілген. Сөгіс алынып тасталған. 1934 жылы Қазақ Өлкелік Комитеті КП(б)К лениндік ұлттық саясаттан оппортунистік мүддемен ауытқығаны үшін КИЖ лауазымынан босатылды. БКП (б) қатарына мүшелікке қабылданбай тұ­рып 1918 жылға дейін Джулдабаев контреволюциялық Алашорданы қолдады, Бөкей­ха­нов және басқаларын ашық түрде қорғады. Джулдабаев Қара­тілеуовтің алашордашыл-ұлт­шыл және контреволюция­шыл екенін біле тұрып, оны мақтап, жалған мінездеме береді. Джулдабаев өзінің қызмет бабын пайдалана отырып, халық жауы Кенжинді ақтау үшін архивтен құжаттарды табуға тырысады. ҚазПИ-дің мұғалімі бола жүріп, Джулдабаев оқытушылық жұмысында Алашорданың контреволюциялық ұлтшылдық оқулықтары мен әдебиеттерін пайдалануымен бірге, танымал еткен.

«Партияның қауырт жұмыс­та­рын жүргізбедім, оны міне­зім­дегі салмақтылықпен түсін­ді­ремін... мен тек аудармамен айналысамын, әдеби сынмен айналыспаймын» деп, Джул­да­баев партия қатарында бола тұрып, контреволюциялық ұлт­шыл­дықпен ешқандай күрес жүргізбеген.

Джулдабаев Фрунзе ГРК КП (б) К бюросының шешімімен халық жауларының жақтасы болғаны үшін партия қатарынан шығарылды.

Джулдабаевтың атына бе­ріл­­ген №1572981 партиялық билет жарамсыз деп танылсын. Джулдабаев Молдагали (Джулду­баев Мулдагалий) 1937 жыл­дың 10 желтоқсанында соттал­ды және ең жоғарғы жаза – ату жазасына бұйырылды». Қор 412, хаттама 5, іс 21 а, лл.22-23.

Молдағали Жолдыбаев «Еңбек­ші қазақ» газетін 1924 жыл­дың сәуір айынан сол жылдың желтоқсанына дейін сегіз ай басқарды. Ғасыр басындағы бүтін дүниені қақ бөлген Қазақ төңкерісінен кейін буырқаныспен басталған алағай-бұлағай саяси өмір­дің салқыны, қым-қуыт қай­шылыққа толы оқиғалар тізбегі қай редакторға да ұзақ мерзім қызмет істеуге мүмкіндік бер­меді. Бас басылымға жеті ай ғана бас редактор болған Халел Есенбаевтан бастап, өзіне дейін­гі Тамимдар Сафиевтің екі ай, Бернияз Күлеевтің сегіз ай, Смағұл Сәдуақасовтың бір ай, Жүсіпбек Аймауытовтың сегіз ай, Мұхтар Әуезовтің бір ай ғана бас редактор болғанын ескерсек, Молдағали Жолдыбаевтың да басылымға жетекшілік еткен сегіз айының әр күні аласапыран уақыттың тынбай соққан долы желіне кеудесін тосумен өткенін түйсікпен-ақ түсінуге болатындай...

Суретте: «Еңбекші қазақ» газетінің редакциялық алқасы. Солдан оңға қарай: Аманғали Сегізбаев, Кенжеғали Ғабдуллин, Молдағали Жолдыбаев, Нәзипа Құлжанова, Сәкен Сейфуллин, Таутан Арыстанбеков, Сәбит Мұқанов. Орынбор қ-сы. 1923-1924 жж. ҚР Президентінің Архиві. 896 қ., 1 т., 3837 іс.

 

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Жазығы жоқ көктемнің

Әдебиет • Бүгін, 15:36

Шымкентте 40 586 азамат әлеуметтік төлем алды

Оңтүстік Қазақстан • Бүгін, 14:37

Еріктілердің елеулі ісі

Аймақтар • Бүгін, 14:33

Жаңатас қаласы жанданып келеді

Аймақтар • Бүгін, 10:40

Ұқсас жаңалықтар