Руханият • 12 Қыркүйек, 2019

Он үш бума немесе Ізтай домбырасының сыры

31 реткөрсетілді

...Әлі де тарихының талай қыртысы зерттелмей жатқандықтан болар, Ақтөбе облысының Алға ауданы дегенде еске түсетін үш есім бар. Олар – Есет баба Көкіұлы, Кердері Әбубәкір... және Ізтай Мәмбетов. Есет батыр мен Кердері Әбу­бәкір туралы әредік-әредік айтылып жүргенімен, соңғы жылдары көңге көмілген жауһардай... аталмай кеткен, айтылмай қалған бір есім – Ізтай. Шәмші Қал­даяқовтың «Қарагөз» әні жанды әдемі шабақтайтын махаббат гимні болып қалғаны анық, алайда осы әннің мәтінін Ізтай ақын жазғанын көбіміз біле бермеуі­міз мүмкін.

Кеңес тұсында дүйім бір ұрпақ, ұр­пақ емес-ау, әр тілде әлем шырқайтын «Әрқашан күн сөнбесін» дейтін бейбіт күннің символындай атақты әуенді... қазақ­ша «сөйлеткен» тағы да осы Табанталдың Ізтайы еді.

Мұрағат ақтаруға уақыт жоқ зы­рыл­­да­ған дүниеде зыр қағып жүрген біздің қолымызға Ізтайдан қалған он үш пәп­ке дүние кездейсоқ түсті. Бір сүзіп шық­қа­нымыз болмаса, байыбына барып, тұны­ғына қанып, бәрін оқып шықтық деп айта алмаспыз, сірә, бірақ... орыс және әлем әде­биетінде жексұрын бейне ретінде қалыпт­асқан «Өгей шеше» ұғы­мы­на мейірім берген,  сәбилік махаббат нұ­рын сепкен Ізтай ақынды адам ретінде та­нуға, аудармашы ретінде түйсінуге, қалам­гер-дос ретіндегі ақжарма пейілін түсі­нуге, шалт мінез қазақ ретіндегі міне­зін тұшынуға сол он үш бума дүние себеп болды...

...Он үш буманың жасырған сыры әлі талай көзі ашық қазаққа азық болары анық,  біз үшін еш жерде жа­рияланбаған рецензиялары,  жарияланбаған қолжазба­лары қызы­ғу­шылық қана емес, «осы уақытқа дейін көзден қалай таса қалған?» деген де ойды көңілімізде кілт еткізгені рас.  Содан Ізтай әлеміне  сүңгіп кеттік...

Ақынның 90 жылдық мерейтойына кітабын шығарғымыз келіп талаптанып жатқандықтан, ол жинаққа  кіретін жарияланбаған дүниелерін алдын ала жарнамалаудың қажеті аз, бірақ Ізтай әлеміне сапардан бірді-екілі мезетті оқырманға тамсана тұру үшін ұсынуды жөн көрдік.

Кез келген оқырман ретінде біздің де тың дүниені, зерттелмеген парақтарды (тіпті Ізтай ағам кеткесін ешкім ашпаған да болар) жүрегіміз дүрсілдеп, қолымыз қалтырап ашқанымызды жасырмаймыз. Сөйттік те... Ізтай аталатын мұхит­қа қойып кеттік. Тіпті санамызда алды­мыз­дағы  бумаларды ретімен қарау, түй­сіну деген жоқ, қомағайлана тарпа бас салдық. Сол он үш пәпкенің бәрі  Ізтайдың тың дүниелері десек, артық айт­қандық, әр жылдары баспадан шық­қан кітаптарының қолжазбалары, әр жылдары қаламдастармен жазысқан хаттары, бұрын жарияланған аудармалары...  бәрі осы он үш бумаға топталыпты. Ол он үш бумадан жарияланғанынан бөлек, жарияланбағанын бөлек сұрыптау да қиынның қияметі болды – себебі өзі туған өлкесінің кітапханаларында Ізтай кітаптары бірен-саран. Тек ақын есі­мін алған балалар кітапханасының басшысы, Ізтай шырақшысы Ақшолпан Ізті­леуованың жанкешті-фанаттық еңбегінің арқасында ғана бірер жинағы бар...

Қажетсінген адам оқырманға осы уақытқа дейін жетпей қалған дүниелерін болашақ кітаптан тауып алар, біз Ізтай ғұмырындағы қазаққа белгісіздеу үш-төрт мезетті айтып өткіміз келеді.

Бірінші, Ізтайдың өз оқырмандарына деген ерекше ілтипаты. Сол кездегі Ле­нин­градтан хат жолдап, жылы лебізін біл­дірген сержант Мұхтар Сақтаповтың хатын сан жылдар бойы сақтап, төбесіне «жауап жаздым» деп белгі соғуы – екі-үш «жандым-күйдімі» жарияланса... «халық ақыны» болып шыға келетін талай сөз құрағышқа үлгі боларлық іс. Ал біз, өз кезегімізде, сонау 1956 жылы Ізтайға хат жазған сержант Мұхтар Сақтаповты тап­тық! Ол көп жылдар Қызылорда об­лы­сы Сырдария ауданының аудан­дық газетінде қызмет етіп, зейнетке шы­­ғыпты.

Екінші, әлемнің көптеген тілінде шырқалатын «Әрқашан күн сөнбесін» деген бейбітшілік гимні... Ізтай барда да, Ізтай өмірден өткелі де жұмыр-жер­ді тербетіп, шырқалып келеді. Сол әлемге белгілі әнді «қазақша сөйлеттім» деп... бір айтпай кетіпті-ау жарықтық. Қазақтың тағы бір талантты ұлы Қабды­кәрім Ыдырысов екеуі бірлесіп аударған осы бір мәтіннің қазақ аспанында шыр­қал­ғанына  жарты ғасырдан астам уақыт өтіпті, ал Ізтай аудармасы екенін енді біліп жатырмыз. Бәлки, көп пәпкенің ішіндегі бірнешелеген ноталарға нота білмейтін сауатсыздығымыздан назар да аудармас па едік, «күн сөнбесіннің» нотасында буын сандары  Із-ағаның қолымен көрсетілмесе...

Үшінші, сол кездегі бағдары – кө­мескі, бағытын бағамдау қиындау ұлты­мыздың  Ұлттық  намыс пен Ұлттық рух деген іштегі сезімін лық еткізіп сыртқа шығара салу, сол арқылы... соңынан... дене талып, шаш ағарып жеткізген қазіргі Тәуелсіздігімізді... сол кездің өзінде-ақ басқаларға дәлелдеу үшін Ізтай Ізтайлығын, Қазақтығын дәлелдеген мына бір естелік те қазақты бейжай қал­­дыра қоймас. Курстасы Машқар Гу­меров былай еске алады: «Ізтай екеу­міз дәмханаға кіріп, бір үстелдің басында отырған сары жігіттің қасына келіп тізе бүктік. Тамақ ішіп бола бергенде, сыртқа шығып бара жатқан бір егделеу кісі әлгі жігіттің қасына кідіріп, екеуі әңгімелесе кетті. Сөз аңғарына қарағанда, екеуі осы маңдағы қару-жа­рақ жасайтын зауыттың жұ­мысшылары сияқты. Егде кісі бір қазақтың атын атап, соның ісіне наразы екенін білдіріп еді, әлгі сары жігіт: «Ну, этого калбита убить мало» дегені ғой. «Калбит» деген сөзді естігенде Ізтайдың қабағы жауар бұлттай түнеріп кетті. Егде кісі кетіп қалды» деп келеді де, Машқар аға  әлгі қазақты «калбит» деген жі­гітті  қалай қуғандарын еске алады. Ізтай болмысының асқақтығын, қазақы намысшылдығын айғайлап көрсетіп тұрған естелік пе? Иә!

Төртінші, Ізтайдың қолы тиген, сауса­ғының ізі қалған дүниелерді ақтару, сарап­тау бақытының  бізге бұйырғанын  кез келген журналист өміріндегі Эверес­ті ба­ғын­дырғандай шың екенін айта кеткіміз келеді. Ізтай әлеміне қадам бас­қалы Ізтайға бай­ланысты кез келген дүниені қақас қал­дырмауға тырыстық. Әлеуметтік желіге салған бір жазбамызға қалдырылған бір пікірден Ізтай домбы­расының бар еке­нін байқадық. Іздедік, таптық! Белгілі жур­налист, филология ғылым­дарының кан­дидаты Батырболат Айтболатұлы біз­дің өтінішіміз бойынша Ізтай домбырасы тура­лы жып-жинақы, дәмді мақала да жазып берді:

«Серуен де – серуен, сергелдең де – серуен» сері кезіміз. Түн демей, күн демей, жатақханаға әндетіп келіп, көз ал­дынан өлеңдетіп өтетін біздің бар тір­­шілігіміз – есік аузындағы вахтада, қазір­гіше айтқанда, «консьерж» ретінде кезектесіп отыратын орысы-қазағы, ме­кері-мейірімдісі бар түрлі апалардың жіті назарында. Солардың бірі – әйгілі ақын Ізтай (Ізбасқан) Мәмбетовтің жары, аяу­лы Мұғалимә жеңгей еді.

Апайдың маған айрықша ықыласы ауды. Айналып-толғанып отыратын, бі­рер күн көрінбей кетсем, іздейтін болды. Әрі-бері өткенде жиі әңгімелесіп тұра­тын­быз. Қырық бес жастан аса алмай, ар­­манда кеткен Ізтай ағамыз туралы ай­­тып, көзін сүрткен кездері аз болған жоқ, әрине.

Бір күні апай үйінен домбыра алып келді. Нақты есімде қалмапты, бұл – шамамен 1996 жылдың соңы немесе 1997 жылдың бас кезі-ау. Сірә, соңғысы...

– Батырболат, менің жайымды сен енді біршама білесің. Заманның түрі мынау. Ағаңнан ұл қалмады. Үш тал қы­зы­мыз орысқол болып кетті. Ізтай ағаңның дом­бырасы үйде жетімсіреп тұрғанына талай уақыт өтті. Ұстайтын ешкім жоқ. Сен жақсы домбырашы әрі ақынсың ғой. Қа­дірін білетін лайықты адам өзің деп, мына домбыраны саған әкелдім. Ағаңның кө­зіндей көріп ұстар­сың, айналайын, – деді ағынан жарылып.

Әрі толқып, әрі қуанған мен рахме­тімді жаудырып жатырмын» дейді жур­на­лист өз мақаласында.

Батырболаттың ажарлы мақаласына алып-қосарым жоқ, біздің «өз олжамыз өзімізде»! Ол – Ізтай қолының ізі қалған қара домбыраның әлі де өмір сүріп келе жат­қанында.

...Ізтай да өмір сүре береді...

 

Шара ЕЛЕУСІЗ,

журналист

Ақтөбе облысы,

Алға ауданы

 

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Лисаковтың «Бәйтерегі»

Аймақтар • Кеше

Оқу мәдениеті

Қоғам • Кеше

Алаштың айбоз абызы

Руханият • Кеше

Ақтөбе облысы жылыту маусымына дайын

Аймақтар • 19 Қыркүйек, 2019

Ұқсас жаңалықтар