Қоғам • 21 Мамыр, 2020

Сәлемші болсаң, төрге шық!

16 реткөрсетілді

Сүйікті газетім «Еgemen Qazaqstan» қашанда игі істердің басында жүреді. Солардың қатарынан кейінгі сандарында жарияланған амандасу туралы мақалалар ойып орын алады, санасы барға ой салады. Мақала жазып, ой қозғағандарға мың да бір алғыс айтамын.

Расында, күнделікті өмір­де сандаған адаммен аман­­дасып жатамыз, телефон ар­қы­лы есендік сұрасамыз, хат арқылы сәлем жолдаймыз. Алайда жағдайына қарай сә­лем­десудің өзі сан түрлі бо­ла­тынын біле тұра оған кө­ңіл аудара бермей­міз. Сәлем беріп, сәлем ала білудің өзі жатқан бір фило­со­­фия, рухани мәдениет еке­нін ескер­мейміз. Тілдесу­дің басы ама­н­дасудан баста­латын­дық­тан кездескен адам­ның бер­­ген сәлемінен-ақ оның мәд­е­ниетін, ой-өріс дең­­ге­йін, алған тәлім-тәр­бие­­сі­нің шама­сын аңғаруға болады.

Жарасымды ізет жасап, жадырап сәлем берген жан бірден көңіліңді көтеріп қуан­тып тастайды. Нұр сеуіп, шуақ шаша келеді.

Қазақ ондайларға «Сәлем­ші болсаң жоғары шық» дейді.

Әке-шешеміз бала кезіміз­ден дұрыс сәлемдесуді, жөн сұ­расуды үйретті. Содан ба ауылдағы ақсақалдарға «асса­лаумағалейкүм», деп қолын алуға ұмтылатынбыз. Ырза болған шалдар қолымыз­ды жібермей ұстап алып тергей жө­нелетін: «Кімнің бала­сы­сың, қай елсің, атың кім, нағашың кім, не істеп жүр­сің, нешінші оқисың, әкең үйде ме?». Қойшы, әйтеуір кі­ші­гірім сынақтан өткізе­тін. Үй­ге үлкендер жиналып, дастарқанға ас келер уақытта мойнымызға сүлгі іліп, қолы­мызға леген ұстатып қол жу­дыртуға жібереді.

Сонда ақсақалдар мен әжелеріміздің батасын да аламыз, алғысына да ие бола­мыз, амандасып та үл­гереміз. Кейін есейіп, қала­да жоғары оқу орнында оқып жүріп ауылға демалысқа келгенде әке-шешеміз үйде отырғызбайтын.

«Бар анау атаңа, мына шеше­ңе сәлем бер, жақында келіні босанған, құтты болсын айт, бәленшесі қайтыс болған, көңіл айт», деп. Сәлем берген­нен бұрын көңілді қалай айту керек екенін ойланасың, «құтты болсында» не деу керек екенін толғанасың.

Оқымаса да табиғаты таза, парасаты биік әке-шеше­леріміздің қазақы тәрбиесі осындай болатын.

Сол тәрбие мен үлгіні ауыл демей, қала демей қайта жаңғыртар ма еді, қазақ қайда жүрсе де қазақ қой. Себебі «здра­ствуй» дейтін, тіл мен дәстүрді сыйламайтын, біл­мей­тін дүбәра ұрпақ өсіп келе жатыр қазір. Дегенмен, аман­дасудың негізгі тәртібі мен үлгісі төмендегіге сайса деген ұсынысымызды да айта кетуді жөн көрдік:

Әлқисса, кіріп келген адам бі­рінші сәлем беруі керек. Үй­де адам болсын, болмасын, та­­бал­­дырықтан аттағанда ша­ңы­­рақ­қа сәлемдесу де игі дәстүр.

Жалғыз адам көпке сәлем жасауы керек. Мүмкіндігіне қарай содан кейін жеке-жеке қол алысуға болады. Топта тұрған адамдарға жағалай сәлем бергенде бейтанысқа да қол ұсынған ләзім.

Жасы кіші үлкенге бірінші сәлем беруі керек. Ал жастары шамаластардың әр қайсысы бұрын сәлемдесуге ұмтылуы қажет. Пайғамбардың хади­сінде «бұрын сәлем бергенге сауап көп» деген тәмсіл бар.

Сәлеміңді бұлдама. Өкпе­лес­кен адамыңа да сәлем бер, немесе сәлемін ал. Бер­ген сәле­міңді алмаған кісі дұш­пан­дық ниеттегі адам немесе өркөкірек, жөн білмейтін жан.

Берілген сәлемді жауапсыз қалдырма. Бірде ұлы ұстаз Ыбырай Алтынсаринге ауылдағы бір кедей иіліп сәлем беріпті. Ұстаз оған одан әрі бүгіліп ізет білдірсе керек. Сол кезде жанында тұрған адам «неге сонша иілдіңіз, сәлем бермесеңіз де ол байғұс өкпелемейді ғой», дейді. Сонда ағартушы бабамыз «берілген сәлемге дұрыстап жауап бер­месем менің оқығаным қай­сы, алған тәрбием қайда. Қара­пайым, сауатсыз адамнан адам­гер­шілігімнің төмен бол­ғаны ғой» депті.

Қанша реніште отырсаң да өзіңнің қызметкеріңнің, я кірген адамның сәлемін ал, дұрыс сәлемдес. Осының өзі екі жақты түсіністіктің орнауына мұрындық болмай ма ?

Халық жиналған ауди­торияға кірген лектор немесе лауазым иесі жұртшылықпен міндетті түрде бас иіп, дауыс­тап сәлемдесуі керек. Он­дайда адамдар орнына тұрады, я бол­маса қол шапа­лақтап жауап береді.

Қалың базарда, топыр­лаған тойда елдің бәрімен жеке-жеке сәлемдесу мүмкін емес. Мұндайда жазылмаған заң, ескірмейтін этикет бар. Ең әуелі, жүзіңді жылы ұста, таныстарға күлімсіреп бас изе, иек қақ, қол бұлға.

Сәлемдесудің таза ұлт­тық, ескіден келе жатқан жорал­ғылары:

Төс қағысу. Көбінесе ер адам­­дар қолданады. Құшақ­тарын ашып, қол ұс­тасып тұрып ерсілі-қарсылы төс қағыстырады.

Құшақтасу. Көбінесе әйел­дер осылайша сағыныштарын баса­ды, беттерін тигізіп қуа­ныш­тарын білдіреді.

Сүйісу. Сәлемдесудің бұл түрін ата-бабаларымыз аса көп қолдана қоймаған. Үлкендер баласының бетінен сүйген, маңдайынан иіскеген. Ертеде үлкен әжелеріміз сәлем берген қолымыздың сыртынан сүйетін.

Көрші үйде, тіпті бір үйде тұрсаң да әке-шешеңмен, ата-енеңмен күнде барып арнайы сәлемдес, хал-жағдайларын сұра. Олар сені тосып отыра­ды, бармай қалсаң, балаша өк­пелейді.

­Жас келіндер ата-енесіне, үл­кендерге иіліп сәлем сал­ған, ал­дарынан кесіп өтпеген. Мұн­дайда сәлемін ілтипатпен қош алып батасын берген, өркенің өссін деп ақ тілектерін арнаған.

 Иә, білген адамға өмірдің қуанышы мен бақытын сый­лаудың бір жолы шын ниетпен амандасу болса керек.

Әмсе бәріміз де аман бо­лайық ағайын! Сәлеміміз түзу болсын!

 

 Ертай Жәнібеков,

зейнеткер, «Ұлағат» Қазақ тілі қоғамы» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі

 

Қарағанды облысы,

Шет ауданы

 

Соңғы жаңалықтар

Ғасыр зұлматы

Қоғам • Кеше

Ұқсас жаңалықтар