Пікір • 03 Маусым, 2020

Ақтаңдақтар ақиқаты ашылуы керек

25 рет көрсетілді

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күніне орай үндеу жариялап, тарихи әділдікті қалпына келтіру үшін арнайы мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. Енді бұл комиссия зұлмат жылдарында жазықсыз зардап шеккендерді барынша ақтауға күш салады.

Кезінде 90-жылдардың ба­сында саяси қуғын-сүргін құр­­бандарын ақтаумен айна­лыс­қан арнайы комиссия болды. Оның қазіргі комиссиядан бір айыр­машылығы, Парламентке қараған еді. Ал қазіргі комиссия тікелей атқа­рушы билікке қа­райды. Бұ­рынғы комиссия біраз жұ­мыс атқарды, әрине. Бірақ сол тұста прокуратура мен сот кім­нің атына қағаз болса, солар ақталады деген. Яғ­ни қуғын-сүргінге ұшыраған­дар­дың отбасы немесе олардан тараған ұрпағы ақтау туралы арнайы өтініш жазуы керек. Алайда «Халық жауы» атанғандардың көбі атылып, отбасылары да қасірет көріп, біразынан ұрпақ та қалмаған. Қуғын-сүргін көрген қазақ зиялылары сотталып, жауапқа тартылса, олардың әйел, бала-шағасы лагерьлерге айдалды. Біз «НКВД» деп атап кет­кен ішкі істер халық комис­сариаты жазықсыз опат бол­ғандардың отбасыларын да опа таптырмаған. Айталық, Тұрар Рысқұловтың басына күн туғанда оның үш қы­зын балалар үйіне өткізіп жібер­ген. Олардың кейінгі тағдыры үлкен трагедияға айналды.

Сонымен қатар кезін­де қуғын-сүргінге ұшыра­ған­дардың көбі бас сауғалап шека­ра асты. Олардың санын нақ­ты айту қиын, 500 мыңға жуық деп айтылады. Солай ел­ден кетуге мәжбүр болған­дарды ұрпақтары бүгінде елге ора­лып жатыр. Ал олардан құ­қық қорғау органдары сияқ­ты қызметке тұрарда ата-баба­ларының қайда туып, қай­да жасағаны туралы сұра­ла­ды. Яғни жазықсыз жазалан­ған­дардың ұрпағы әлі күнге дейін белгілі бір қолайсыздықтарға тап болады.

Менің «Қазақ тұтқыны» деген кітабым бар. Сонда басқа да мәліметтер қам­тыл­ды. Мысалы, соғыс кезін­де тұтқынға түскендер, Түркіс­тан легионында болғандар 1946-1947 жылдары 10-15 жыл­ға сотталды. Содан оларды 1955 жылы түрмеден босат­ты, бірақ ақталған жоқ. Тек еліміз тәуел­сіздік алған­нан кейін ғана ақ­талды. Осы аралықтағы қан­шама жылдар бойы ақталмаған олардың көп­теген құқы шек­телді: жұ­мыс­қа тұра алмады, шетелге шыға алмады, дауыс бере алмады, пәтер алма­ды. Тәуел­сіздікті көре алмаған­дары ақталмастан бақилық болып кетті. Егемен ел болып, есімізді жиып, тарихи әділ­дік­ті қалпына келтіру бойын­ша жұмыстар қолға алынды. Дегенмен бұл бағытта атқа­рыл­маған әлі талай шаруа бар.

Енді қазіргі мемлекеттік ко­миссия прокуратура мен сотқа байланбай, архивтерді кеңінен ақтарып, сондағы деректердің негізінде ақтау жұ­мыстарына екпін беруі керек деп ойлаймын. Осы рет­те облыстық, қалалық архив­терге қоса ішкі істер мен ше­каралық архивтерді де қара­ған ма­ңыз­ды. Зұлмат жыл­дар­дың зардабын тапқандардың нақты са­нын анықтау қиын болар, бірақ 3-5 жылдың ішінде жалпы көлемін шама­лауға болады. Бұл деген үлкен күш-жігер, уақыт, ең­бекті қажет етеді. Сон­дық­тан мемлекеттік комис­сия мү­ше­леріне арнайы грант бөлінсе, дұрыс болар еді.

 

Бүркітбай АЯҒАН,

Мемлекет тарихы институтының директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор

Соңғы жаңалықтар

2020-2021 оқу жылына дайындық қандай?

Қазақстан • Бүгін, 11:30

42 500 теңгені алу қалай жүзеге асады

Коронавирус • Бүгін, 10:40

Пневмонияны қалай анықтаймыз?

Коронавирус • Бүгін, 08:17

Ақыл-парасатқа жүгінейік

Руханият • Бүгін, 07:54

Бұл – мылтықсыз майдан

Пікір • Бүгін, 07:51

Кәсібіне адал азамат

Саясат • Бүгін, 07:34

Жұмыс берушінің кінәсі көп

Қоғам • Бүгін, 07:30

Тыл ардагерлері өзгеріс күтеді

Руханият • Бүгін, 07:26

Әр азаматтың өмірі қымбат

Пікір • Бүгін, 07:25

Терме тереңдікке баулиды

Руханият • Бүгін, 07:23

GGG жоспарда жоқ

Кәсіпқой бокс • Бүгін, 07:15

Әр қазақ – Қазақстан қазынасы!

Руханият • Бүгін, 07:15

Үздік атанды

Оқиға • Бүгін, 07:08

Еңсені түсірмейік

Пікір • Бүгін, 07:03

Бақытты күндер күтсінші...

Пікір • Бүгін, 07:02

Сыр қамысына сырттан сұраныс бар

Экономика • Бүгін, 07:00

Кім қанша табыс тапты?

Спорт • Бүгін, 07:00

Байыту фабрикасы бой көтереді

Технология • Бүгін, 06:58

Сыртқы сауда қашан артады?

Экономика • Бүгін, 06:56

«Білеулі» һәм «Анаға тағзым»

Руханият • Бүгін, 06:54

Карантин финтехты дамытады

Технология • Бүгін, 06:50

Алыс ауылдарға интернет жетті

Технология • Бүгін, 06:45

Ұқсас жаңалықтар