![Ерлігі ескірмейтін батыр](/media/2020/07/17/8-tn.jpg)
Әдетте, қайсарлық әкенің қаны, ананың сүтімен сүйекке сіңеді деп жатамыз. Сол қаныңда бар қасиетті халқымыз ең алдымен жеті атадан іздейтін еді. Мұны неге айтып отыр демеңіз, біреу білер, біреу білмес, Талғат Бигелдиновтің жетінші атасы – әйгілі Қанжығалы Бөгенбай батыр. Қоңыраулы найзасын қолға алған баба жолын араға жүздеген жыл салып, жетінші ұрпағы жалғағанын көрмеймісіз. Атасына ұқсап ол да елін қорғады, қас дұшпанмен бетпе-бет келді. Ұшқан құстың қанаты талатын биікте самғап, дұшпанына жаншып-атып оқ жаудырды. Майдан жылдарында 305 рет шабуылға шығып, жеңіс таңын қарсы алып, ақыры туған топырағына қайтып оралды.
Өз басым Талғат Жақыпбекұлымен ертеректен таныспын. Бірақ аса жақындығым болған жоқ. Ташкенттегі институтта оқып жүргенімізде батырдың есімін басқа ұлттың балалары алдында мақтанышпен атайтынбыз. Ол кезде тау тұлғамен кездесу, суретке түсу деген ой түсімізге де кірмейтін еді. Кейін қызмет бабымен Алматыға ауысып келдім. Арада біраз уақыт өтіп, 1982 жылы сол кездегі Совет ауданындағы сайлау бөлімшесінде комиссия мүшесі болдым. Оған Талғат аға да мүше болды. Алғашқы таныстығымыз осылай басталды. Батыр аға соғыс кезіндегі ерліктерін әңгімелеуші еді. Біз болсақ бар ынта-жігерімізбен тыңдайтынбыз.
«Алматы» санаторийінде бірге демалған кездеріміз де болды. Бөлмеміз көршілес орналасып, жақын таныстық. Сонда Семей жақтан келген аудандық партия комитеттерінің бірінші хатшылары да демалып жатты. Олар маған «Бөке, Талғат ағаны жақсы таниды екенсің. Бізбен бірге суретке түссінші», деп қолқа салды. Өтініштерін Талғат ағаға айтып едім, қарсы болмады. Суретке түстік. Сол суреттерді де әр жерде көрсетіп, мақтанушы едік. Кейін Талғат ағаны араға 15 жыл салып барып бірақ жүздестірдім.
2004 жылы Талғат Бигелдиновтің қызмет атқарып жүрген жеріне кітаптарымды апарып едім, хатшы қыз «Талғат аға іс-сапарымен кетті» деді. Екінші, үшінші рет барғанымда «Сізді қабылдай алмайды. Уақыты жоқ» деп кері қайтарды. Ақыры баруды тоқтаттым. 2005 жылы үйінің телефонын тауып, қоңырау шалдым. Тұтқаны дауысы саңқылдаған келіншек көтерді. Амандасып, өзімді таныстырдым. «Талғат ағамен сөйлесуге бола ма?» деп едім, ол кісі үйінде болмай шықты. Амалым құрып, «жазған кітаптарым бар еді. Соларды ағаға сыйға тарту ойымда бар» дедім. «Ағаңызбен сөйлесейін. Кітаптарыңызды маған әкелуіңізге болады» деді әлгі келіншек. «Атыңыз кім болады?» деп едім, «Орынбике. Жақсы адамдар үшін Бикеш боламын» деп жауап қатты.
Осылайша жеңгеймен келісіп, ертеңінде кітаптарымды апарып бердім. Үйде сіңлісі екеуі отыр екен. «Ағаңыз саяжайға кетті Кітаптарыңызды беремін. Хабарласармыз», деді Бикеш. Арада 10 күн өткен соң ағаға өзім қоңырау соқтым. Үйде екен. Амандасқаннан кейін «Приходите» деп шақырды. Жүрегім лүпілдеп «Апыр-ай, қалай қабылдар екен? Неге орысша сөйледі? Қатал адам-ау?» деген ойда қалдым. Сонда да болсын кенже ұлым Асанды ертіп, үйіне бардым. Хал-жағдай сұрастық. «Аға, күнде кездесе бермеспіз. Естелік болып қалсын – суретке, бейнекамераға түсейікші» деп қолқа салдым. Талғат аға қарапайым кісі екен. Сөзге келген жоқ. Келісті. Өңіріне тағылған наградаларын жарқыратып, формасын киіп шықты.
Суретке түсіп болған соң жеңгей шайға шақырды. Әңгімелестік. Тез тіл табыстық. Бір байқағаным, сөз арасында орысшаны көп қолданады екен. «Кітаптарыңа ризамын. Маған ұнады. Давай теперь почаще заходи» деп, орыс тілінде жазылған кітабын ұсынды. Ешкімге бермей жүрген ұшқыш, майдандас азаматтардың альбомын көрсетті. Мен оны келесі кітаптарыма енгізуге сұрап едім, қинала-қинала келісті. «Жоғалтып алма! Бұл альбом мен үшін бриллианттан да қымбат дүние», деп қолхат алып, үш күнге рұқсат етті. Тездетіп көшірмесін жасап, уәделескен күні қайтарып бердім. Кейін жазған кітапты қазақшаға аударып, осы суреттерді 5-томға енгіздім.
Осыдан бастап Талғат ағамен айына 2-3 реттен кездесетін болдық. Кездескен сайын ағаның жүрегі таза, ақкөңіл, қарапайым, ешкімге жаманшылық ойламайтын, атаққұмарлығы жоқ адам екенін байқадым. Намысшылдығы да бір төбе. Өзінің орнын, бағасын білді. Жоғарғы жақтарда біреулердің өзін қорлап, кемсітіп жүргенін де байқады. Өзіне деген құрметтің жоғалып бара жатқанын да сезді. Бірақ не үшін ондай арам жолды таңдағандарын түсіне алмады. Бәзбіреулердің қызғанышынан туған дүние екенін де анық аңғарды. Орынсыз мақталғандар мен марапатталғандарды естіп, «осындай әділетсіздіктерге неге жол беріледі?» деген ойын да әр жерде айтты.
Бір күні Талғат аға менің туған топырағымды білген соң «Сіз Бикештің ата-анасын білесіз бе?» деп сұрады. Білмейтінімді айтып, «неге сұрадыңыз?» деп едім, «оны қарындасыңыздан сұраңыз» деп қысқа қайырды. Сонда Бикеш «Менің бала кезімде әжем: «Сенің атаң Арғын, соның ішінде Қаракесек. Олар 1928 жылғы кәмпескеден қашып, бұрынғы Семей облысының Мақаншы ауданы арқылы Қытайға өтуге әрекет жасады. Өте алмады. Сөйтіп Мақаншыда қалып қойды. Онда Келгенбай, немесе Келдібай деп аталатын жазықтар, құдық, қыстау бар дейтін. Бір апамыз Абыралы ауданының орталығы саналатын Қайнар ауылында 1948-1950 жылдары мектепте сабақ берді» деп отырушы еді. Қай ру екенін нақты айта алмаймын» деді.
Міне, ғажап. Аяқ астынан Бикеш жеңгеден қарындасқа айналды. Осыдан кейін оның ата-бабасы туралы мәлімет келесі кітабымда жарық көрді. Осылайша Талғат аға маған күйеу бала болып шыға келді. «Аға, сіз енді маған күйеу баласыз» дедім. «Да ты что говориш? Я же старше тебя на 15 лет» деді Талғат аға. «Аға, Вас никто не заставлял жениться на моей сестре. Она моложе меня на 12 лет, а моложе Вас на 30 лет» дедім. «Да, у нас у казахов так считается. Значить я твой күйеу бала» деді мойындаған болып. Сол кезден бастап ағаға «күйеу бала» деп қалжыңдайтын болдым. Талғат аға мен Бикеш қарындасым 26 жыл тату-тәтті өмір сүрді.
Бірде батыр аға Бикешке деген ризалығын «Мен Орынбикеге үйленгенге дейін мешітте болған емеспін. Құран оқытпадым. Атақты ата-әжелеріміздің басына барғанда да қол жаюды ұмытып кететінмін. Себебі бұрынғы әйелдерім мұсылман болмады. 40 жылдай солардың жетегінде жүрдім. Мені қайтадан мұсылман еткен осы Бикеш болды. Атаққа мастанып жүрген жылдарым болған да шығар. Бірақ көзім бір нәрсеге жетті. Өзге ұлтпен дос, аралас-құралас бол, бірақ жарың болмасын. Өз ұлтыңның адамынан артық жар болмайды екен. Балаң да анасының жағында, тәрбиесінде болады. Қалай бауырыма бассам да анасының тіліне, дініне ауып кетті. Осы жағдай жаныма қатты батады. Енді кеш қалдым. Балаларым менікі деген аты ғана. Ұлты да, діні де, ойлау қабілеті де басқа. Осыған қатты өкінемін. Бикендей адал жарға кездестірген Аллаға рахметімді айтамын. Мен Бикеннің арқасында Меккеге барып, қажы да атандым. Өле-өлгенше арғы атам Бөгенбай батырдың аруағын сыйлап өтемін.
Бикештің өңіне, жастығына қызығып оны менімен араздастырмақ болған, көз тастаған генералдар да болды. Бірақ мен Бикештің адалдығына сендім. Маңайына жолатпағаны үшін Бикешті ұнатпайтындар да аз емес. Бір тілегім – мен өмірден өткеннен кейін де осы Орынбикені мойындап, Талғат Бигелдиновтің жары деп есептеулерін сұраймын» деп білдірді. «Аға, неге бұлай қоштасқандай болып отырсыз? Әлі талай жыл өмір сүресіз» дегеніме «Боке, ты журналист, историк. Мне уже 90 с лишним лет. Единственный человек с кем я делюсь, это – ты. Через определенное время я уйду на тот свет. Это неизбежно. Хочу чтобы ты передал для будущего поколения мои слова. Нет, не бойся. Скоро не уйду. Буду жить, Алла жазса», деп жауап қатты.
Осы тұста отты жылдарға ойысайық. Талғат ағаның фашистермен болған аспан әлеміндегі айқастары мен ерен ерліктері бұған дейін де аз айтылып, аз жазылған жоқ. Сол ерліктерге жетелеген сүрлеу де, жол да бар. Жақыпбектің баласы батыр Бигелдиновке қалай айналып еді? Ендеше батырдың орыс тілінде жазылған кітабынан қазақша үзіндіні келтірейін.
Талғат Бигелдинов сонау 1922 жылы 6 тамызда Ақмола қаласына жақын Майбұлақ деген жерде дүниеге келеді. Кейін Бішкек қаласындағы орыс мектебінде білім алады. Көршінің баласы Мишкамен достаса жүріп, ұшқыш болуды армандайды. Мишка ұшақтың моделін жасаумен айналысыпты. Одан «схематичка» деп аталатын бөлшектерді жинауды үйренеді.
Ұшаққа деген құмарлығы Фрунзенің (Бішкек) аэроклубына келгенде тіптен арта түсіпті. Оған Мишка жетелеп келген болатын. Клубтың басшысы Цуранов «неше жастасың?» деп сұрайды. «Он алтыдамын» дейді бала Талғат. «Өтірік айтасың. Он төрттесің» дегеніне «Мен жетінші сыныпта оқимын» деп жауап қатады. Қорқынышы басылып, «ұшқыш болғым келеді. Ал әкем дәрігер бол дейді. Мен ұшқыш боламын» деп қайталай береді.
Осылайша аэроклубтағы күнделікті оқу басталады. Тоғызыншы сыныпты аяқтаған жылы көктемде алғаш әуеге көтеріледі. Бірақ ұшақтың бауыры жерден алыстай бергенде Талғат аға айғайлап жіберіпті. Дереу жерге қонады. Нұсқаушы риза болмай, Талғат ағаны мұқата бастайды.
Келесі ұшу кезінде нұсқаушы клуб басшысына қарата «Бигелдинов ұшқыш бола алмайды. Оны клубтан шығару керек!», дейді. Сонда басшы «шығару керек дейсің бе?» деп қабағын түйіп әрі қарай жүре береді. Жарты сағат өткен соң ол Талғат ағаға «Жүр, отыр кабинаға. Ұш. Бір айналып шық», депті. Талғат аға ұшаққа отырып, аэродромды айналып болған соң, кабинадан шыға бергенде «Қайда барасың? Тағы бір айналып кел» дейді. Осылайша аэродромды үш рет айналған соң, ұшақты жайлап қана үш нүктеге әкеліп қондырады. Сонда клубтың басшысы «Сені нұсқаушы Карповичке ауыстырамын» депті.
Карпович болса салмақты, үндемейтін адам екен. Онымен аспанға 5 рет бірге көтеріледі. Кейін ол Талғат ағаны звеноның командирі Бұқарбаевқа жібереді. Онымен бірге 3 рет ұшқаннан кейін Бұқарбаев «Жақсы. Енді жеке ұшасың. Ұш. Сен жақсы ұшасың» деп қайталапты. Бұл сөз Талғат ағаны жігерлендіре түседі. Талғат аға нұсқаушы Титовпен де ұшып, мақтау естиді. Ұшақтың қосалқы бөлшектерін жатқа игере бастайды. Бұл кезде азаматтар лек-легімен Екінші дүниежүзілік соғысқа аттанып жатқан болатын. Талғат ағаны нұсқаушылыққа қалдырмақшы болғанымен, ол одан бас тартып, Орынбордағы училищеге оқуға түседі. Оқуы аяқталған соң Ижевск қаласында (Ресей) құрылған айрықша авиаполкке жіберіліпті.
Бірде ол ұшақтың қосалқы бөлшектерін алып келу үшін бір колхозға барады. Осында Айнагүл есімді қазақтың қызына кез болады. Екеуі көңіл жарастырып, соңы махаббатқа ұласқан көрінеді. Айнагүлдің әкесі бір зауытта инженер болып жұмыс істепті. Талғат аға Айнагүлге үйленгісі келетінін айтамын деп жүргенде, кезекші телефонға шақырады. Тұтқаның арғы жағынан Айнагүлдің дауысын естиді. «Тез үйге кел. Мен саған тұрмысқа шығуға келісімімді беремін. Мені әскерге алғалы жатыр», дейді Айнагүл. Осылайша Талғат аға Айнагүлді соғысқа шығарып салып, арада екі күннен кейін өзі де майданға аттанады.
Майдан даласында Талғат ағаның командирі, Кеңес Одағының Батыры Н.П.Каманин болыпты. Капитан Малов Талғат Бигелдиновтің бойына қарап, оны жас бала деп ойласа керек «сені ұшуға үйрететін уақытым жоқ. Маған штурмовик керек», депті. Талғат аға ашуланып «мен он тоғыздан астым. Ұшқышпын», дейді. Алайда Малов оны эскадрильяның командирі, аға сержант Пошивальниковке жібереді. Ол болса «Ақымақтар! Мынадай жігітті қабылдамай...», деп Талғат ағаның көңілін көтеріп, жылы қабылдаған екен.
Талғат аға сынақтан сүрінбей өтіп, №13 ұшақ бұйырады. Алайда бұл ұшақ сан мәрте нысанаға ілігіп, оқ тескен, шұрқ-шұрқ болған көрінеді. Кабинадан механик шығып, «бұл ұшақпен ешкім ұшпайды. Сен Құдайға сенесің бе?» деген екен. Сонда Талғат аға «Құдайға да, сайтанға да сенемін» дейді. Командир Митрофанов «Ұш!»деп бұйырады. Аспан кеңістігін бір айналып шыққанда командир «тағы да» деп белгі береді. Бірнеше рет айналған соң ұшақты асқан дәлдікпен қондырады. Сонда командир Митрофанов аэродромдағыларды жинап алып, сапқа тұрғызып «Сержант Бигелдинов екі адым алға» деп бұйрық береді. «Өте жақсы айналып шыққаның үшін алғыс жариялаймын», дейді. Кейін «Осы №13 ұшақпен бірінші рет жауынгерлік тапсырманы орындауға шықтым. Дәл сондай санмен Берлин мен Праганың үстінен ұшқан едім» деп есіне алған еді Талғат аға.
Осыдан бастап Талғат аға бас-аяғы 305 рет шабуылға шығып, Жеңіс күнін жақындата түскен еді. Небір қиыншылықты бастан өткерді. Эскадрилья командирінің бұйрығын тыңдамай, әуеде жалғыздан-жалғыз қалып, паровозды талқандады. Дәл осылай жүріп немістің жойғыш «Мессершмитін» де зеңбірекпен атып түсірді. Бұл тіпті ғажап оқиға болды. Осы оқиғадан соң Кеңес Одағының Батыры, генерал Каманин дереу штабқа шақырып алып, журналистерге «Сіздер мына аға сержанттың не істегенін ой таразысынан өткізіп көріңіздерші? Ол бір қимылымен біздің «ИЛ»-дер жөніндегі ұғымды теріске шығарды. Біздер және конструкторлар «ИЛ»-ді тек барлау ісіне ғана жарайды деп жүрміз. Ұшқыштарымызға қашыңдар, құтылыңыздар дейміз. Ал мына ұшқыш немістің жойғыш ұшағымен жекпе-жек ұрысқа шығып, оны атып түсірді. Жай ұшқыш емес, немістің ең мықты ұшқышы, капитан Фон Дитрихты атып түсірді. Ол Испания, Франция, Балқанда 200 рет жауынгерлік шабуыл жасап, бірнеше ұшақты жойып, «Крест»-пен марапатталған ұшқыш еді», деп Талғат ағаға ерлігі, штурмовиктердің тарихына жаңа жол ашқаны үшін ІІ дәрежелі «Отан соғысы» орденімен марапаттады. Авиаполктің командирі генерал Рязанов Талғат Бигелдиновке кіші лейтенант шенін табыс етті.
Енді бір шабуыл кезінде қозғалтқышы істен шыққан ұшағын мина алаңына қондырып, одан да аман қалыпты. Тағы бірде немістің әйгілі «Мессершмит», «Воккевульф», «Юнкерс» ұшақтарын пушканың снарядымен атқылап, бомбылайды. Осы ерлігі үшін генерал Рязанов жиырма жастағы Талғат Бигелдиновке «Қызыл ту» орденін табыс етті. Осындай шайқастың бірінде оғы таусылып, қос қозғалтқышқа да оқ тиіп, пулеметші екеуі жерге парашютпен қонады. Оларды немістер байқап қалып, пулеметпен атқылап, Талғат ағамен бір ұшақта болған жауынгер қаза табады. Өзі бомбаның орнына пайда болған шұңқырға құлап, есін жиған соң алға жылжып, солтүстіктегі Дон өзеніне жетеді. Етігін шешіп, суда жүзіп бара жатқан Талғат ағаны немістер байқап қалып, минометпен атқылайды. Алланың әмірімен оған оқ дарымайды. Әлден уақытта жерге денесі тиіп, есінен танады. Есін емдеу бөлімінде жиған соң оны тылға жіберу керек деген шешім шығарылғанын естиді. Оған да көнбей, «Кукурузник» ұшағына ұрланып мініп, өзінің полкіне жетеді. Сонда таңырқаған майдандастары: «Сені ерлікпен қаза тапты» деп құжаттарыңды үйіңе жіберіп қойған едік» деген екен.
Тағы да аспан. Жаумен айқас. Днепр. 18 штурмовикті басқарушы лейтенант Бигелдинов бір өзі үш «Юнкерсті» атып түсіріп, Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынылды. Сол күні кешке әкесінен және Айнагүлден хат келді. Айнагүлдің хатын өмірінің соңына дейін сақтап келді. Майдан даласында дәрігер болып жүрген Айнагүл хатында неміс ұшағы санитарлық батальонды атқылап кеткенін, іле-шала Кеңес әскері әлгі ұшақты атып түсіріп, тірі қалған жау ұшқышын сол санитарлық батальонға емделуге жеткізгенін, соны көріп Талғат ағаны ойлап, қатты алаңдайтынын айтыпты.
Талғат ағаның 1944 жылғы жеке ісінде «Бойында ұшқышқа тән ержүректілік әрі байқағыштық қасиеттері бар. Соғыс кезінде батылдық, табандылық және алға қойған мақсатына жете білушілік қырынан танылды. Жоғары дәрежелі ұшқыш. Солай бола тұра қарапайым, өзіне жоғары талап қоя біледі. 130 мәрте шабуылға шығып, екі «М-109», екі бомбалаушының көзін жойды. Кез келген қиын тапсырманы жүктеуге болады. Көліктің кез келген түрін, тіпті эскадрильяны да жүргізе алады», деп мінездеме беріліпті.
1944 жылы эскадрилья танк тізбектеріне шабуыл жасау кезінде Талғат аға тапсырманы мүлтіксіз орындауымен қатар, жырада тығылып жатқан көп фашисті, жаудың аэдромында тұрған бес «Юнкерсті» жояды. Енді бірде басын бәйгеге тігіп, мыңдаған жауынгерді ажалдан құтқару үшін барлауға шығады. Оралмай қалуы да мүмкін еді. Алайда Талғат аға тапсырманы мүлтіксіз орындап, аман-есен келеді. Осы ерлігі үшін оған аға лейтенант шені мен «Даңқ» ордені табысталған болатын.
Өкініштісі сол, немістің ұшағы жаралы жауынгерлерді алып келе жатқан автокөлікті атқылап, Айнагүлге үш оқ тиіп қаза тауыпты. Бұл туралы Талғат аға Айнагүлдің достары хат арқылы өзіне көңіл айтқанда барып біледі. Айнагүлдің өліміне қатты қайғырған Талғат аға әр ұшқан сайын фашистерден кек алуға тырысқан екен.
1945 жылы Т.Бигелдиновке аса жауапты іс тапсырылып, ол Рейхстагқа таяу жердегі жаудың қорғаныс шебін барлауға аттанады. Кеңес сарбазы ретінде алғашқылардың бірі болып Берлиннің үстімен ұшып өтеді. Осы жылы 14 наурызда алты «ИЛ» Купендорф ауданында жаудың
5 танкісін, 3 бронетранспортерін, Шенаудың түбінде жаяу әскерін құртты. 11 наурызда эскадрилья жаудың екі батареясының үнін өшірді. Фашистер дзотқа айналдырған ондаған үйді талқандады.
Сәуір айының басында Екінші әуе Армиясының қолбасшысы генерал-полковник (кейін авиация маршалы) Красовский гвардия капитаны, Кеңес Одағының Батыры Т.Бигелдиновке екінші мәрте Кеңес Одағының Батыры атағын беру туралы ұсынысты бекітті. Екі айдан кейін маусымда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Талғат Жақыпбекұлы Бигелдиновтің омырауына екінші Алтын жұлдыз тағылды.
Соғыс аяқталғаннан кейін Талғат Бигелдинов Мәскеудегі Қызыл тулы Әскери әуе академиясына оқуға түседі. Өзінің қызмет еткен бөлімшесіне келіп, эскадрильяны табыс етеді. Оқу басталмай тұрып, еліне келіп, Фрунзеде әке-шешесімен, достарымен қауышады. Сәния атты қызға үйленді. Әскери жұмыс бір жерден екінші жерге ауыстырып отырды.
Академияның бірінші курсын бітірген жылы Ақмоладан телеграмма алады. Онда Т.Бигелдиновті Макинскінің паравоз депосы КСРО Жоғары Кеңесінің депутаттығына ұсыныпты. Осылайша Талғат аға бейбіт күнде де ауқымды іс тындырып, депутат та, ұшқыштар даярлайтын полк командирінің орынбасары да, офицер-штурмандар даярлайтын жоғарғы курстың штаб бастығы да болды. Тіпті Мәскеудің Құрылыс институтын сырттай оқып бітіріп, түрлі салада басшылық қызметтерді атқарды. Үш рет КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланды.
Болатбек НӘСЕНОВ,
тарих ғылымдарының докторы, профессор
P.S. Ер есімі – ел есінде. Дегенмен танымал тұлғаны естен шығармау мақсатында ол кісінің есімін көшелерге беріп, Нұр-Сұлтан, Алматы қалаларында ескерткіш тұрғызу қажет-ақ.