Пікір • 09 Қыркүйек, 2020

Демографиялық ахуал және көші-қон

721 рет көрсетілді

Биылғы Президент Жолдауының ерекшелігі, қоғамда қалыптасқан маңызды мәселелерге шешім табатын бағыттарды белгілеуінде. Жолдауда елдегі тұрақтылықтың, экономиканың әлемдік өзгерістер мен заман талабына сай қалыптасуының, адами капиталды дамытудың басты бағыттары әр сала бойынша сараланып белгіленген.

Қоныс аударғандардың ішінде жастар көп

Еліміз үшін маңызды мәсе­ле – демографиялық ахуал. Тәуел­сіздіктен кейінгі 30 жыл­ға жуық уақытта республика хал­қы­ның саны небәрі 12 па­йызға өскен. Нақты деректерге сүйенсек, 1991 жылдан бастап 2018 жыл­ға дейін Ресейден басқа ТМД мем­лекеттерінің халық са­ны 21,0%-дан 68,0%-ға дейін өсті.

Ал көршіміз Қытай елінде 21,8% немесе 350 млн-ға өскен. Бұл өсім Қазақстан халқының саны­нан 20 есе жоғары. Яғни, Қытай 1991 жылдан бері 20 Қазақстан жасап отыр. Біздің ел үшін басты теріс фактордың бірі – елден көшіп кету. Қазақстан­нан басқа елге тұрақты тұруға кету­шілердің ішінде 43,8%-ын 15-тен 34 жасқа дейінгі жас­тар құрайды, бұл еңбек ресурстары­ның тұрақты азаюын сипаттайды.

Ал бұл жолғы Жолдауда демо­­графиялық жағдайды реттеу үшін бала тууды ынталанды­ру туралы айтылған. Халық саны­ның өсуін қамтамасыз ету таби­ғи өсімді арттыру және көші-қон ар­­қылы жүзеге асырылатынын ес­керсек, мүмкіндіктерді бір­жақ­ты қарауға болмайтыны айқын.

Біріншіден, Жолдауда мамандар жетіспеушілігін атап өткен. Демек, шеттегі 5 млн-нан астам қазақ диаспорасы арасында қаншама білікті мамандар бар. Ел экономикасын дамытудың негізгі факторы белсенді халық, ол өндіруші және тұтынушы.

Екіншіден, шағын және орта бизнесті дамыту үшін оның ІЖӨ үлесін 2025 жылға қарай 35 пайызға дейін жеткізу көзделген. Бұл да қандастардың келуін ынталандыратын және экономиканың дамуына тікелей оң әсер беретін жағдай.

Үшіншіден, Жолдауда ауыл­дың әлеуетін толық ашу мәселесі стратегиялық тұрғыдан маңызды болып қала беретіні айтылған. Қандастардың барлығы дерлік ауылдық мекендерге орналасып жатқанын ескерсек, бос қалған қаншама ауылдарды дамытуға мүмкіндік бар.

Төртіншіден, солтүстік ай­мақ­тардағы ауылдарда мұғалім, дәрігер және ауыл шаруа­шы­лығы саласының мамандары жетіспейді. Осы тұрғыда шетел­дердегі қандастар арасында білік­ті маман, тәжірибелі азамат­тар қаншама. Қазір урбани­зация­лық үрдіс жалғасуда. Бұл ауыл мен қала дамуындағы аталған өзге­шеліктің салдары. Келген қан­дас ауылда орналасып малын өсіріп, егінін салып тіршілігін жақ­сартуды көздейді.

Басқасын былай қойғанда осы айтылғандардың өзі көші-қонды ынталандыруға мүмкіндік береді.

 

Тиімді тетік көшіп келушілерді көбейтеді

1997 жылы қабылданған «Халықтың көші-қоны туралы» заңға қаншама өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.  Мәселе толық шешімін тапты деп айту қиын. Заңның орындалуы оның басқа салалық заңдармен байланысы және Үкімет қаулылары мен тиісті нормативтік-құқықтық тетіктермен тікелей байланысты. Заңның іс жүзінде орындалмауы осындай заңдық құжат­тардың реттелмеуінен орын алады. Менің ойымша, шетелдегі қазақ диаспорасын қолдауды және Қазақстанға оралуын қам­тамасыз ететін, нақтылы тетік­тері белгіленген заң қажет. 1948 жылы тәуелсіздік алған кезде халқының саны 800 мыңнан аспаған Израиль мемлекеті бір жарым беттен ғана тұратын «Из­раильге қайту» заңының нәти­жесінде бүгінде 9 млн-ға жетті.

Бұл тұрғыда ел аумағынан басқа мемлекеттерге, әсіресе жас­­тар­­дың қоныс аудару үрдісін рет­­теу қажет болса, екінші жағы­нан шет­тегі қазақтың Отанға ора­луын қамтамасыз ету керек. Тәуел­сіздік жылдарында 1 млн-нан астам қандастардың кө­шіп келуі ерекше маңызға ие бол­ғанымен әлі де көңіл көн­шіт­пейді. Қандастарды орналас­тыру, жаңа ортаға бейімдеу мәсе­ле­лерінде біршама игі бастама­лар болды. Алайда кейбір істер көші-қон жағдайын бір ізге түсі­ріп, жүйелі ұйымдастыруға кедер­гі де келтіргені белгілі. Әсі­ресе квота жүйесі, оралмандар­ды мемлекеттен баспанамен қам­тамасыз ету үрдісі бастапқы­да шет­тегі ағайындардың елге ора­лу ынтасын арттырғанымен, 2000 жылдарда жемқорлықтың, қа­ғаз­бастылықтың салдарынан үл­кен сынға ұшырады. Бұл түсі­нік­ті жағдай, себебі қоныс аударып келген барлық қандастарды бас­па­намен қамтамасыз ету эко­но­ми­калық тұрғыдан мүмкін болма­ған­дықтан, квота жүйесі ат­амекенге оралуға ынталы аға­йын­дардың келуін тежеді. Біз, хал­­қы­мыздың «балық берме, қар­­­мақ бер» деген даналығын ай­тып, қан­дастарды орналастыруда қа­ла­ларға жақын мекендерден, бол­ашағы бар ауылдардан үй салуға жер телімдерін және ұзақ мерзімге жеңілдетілген несие беру арқылы баспаналы бо­луын қамтамасыз ету тетігін ж­асау керек деген ұсыныспен шық­қан едік. Сол кездегі Пар­ла­мент де­пу­­тат­тары Шәмша Бер­кін­­баева, Шерхан Мұртаза, Фариза Оң­ғар­сынова, т.б осы идеяны қолдап, Алматы қала­сынан қанатқақты жоба баста­ғанбыз. Қазір Байбесік ауылында 200-ден астам отбасы мемлекеттен бір тиын қаржы алмастан баспаналы болды. Әр үйде шағын өндіріс, цехтар бар, яғни барлығы еңбекте. Шеттен келген ағайындар көпбалалы еке­ні белгілі. Отау көтерген бала­ларына қосымша үйін де тұрғы­зып беріп жатыр. Бұл бастама Павлодар, Ақтау, Нұр-Сұлтан қалаларында жалғасын тапты.

Қазір Нұр-Сұлтан қаласында арнайы жобамен «Нұр-бесік» тұрғын үй кешені бой көтеруде. Алайда мемлекеттен бір тиын да несие берілмеді, керісінше мемлекетке 40 млн теңгеден астам пайда кіргіздік. Қазіргі таңда кей­бір заңдық нормалардың қарама-қайшылығы және әкімшілік ке­дер­гілерінің салдарынан сал­ған үйлерінің жер телімдерін заңдас­тыру дұрыс шешілмей отыр.

Президент биылғы Жол­дауын­да «Жер үй тек тұрғын үй ғана емес, ол табысы төмен аза­мат­­тар үшін, әсіресе көпбалалы от­ба­сы­­лар үшін экономикалық кө­мек бо­ла ал­ады», деп атап өтті. Де­­мек, жү­йелі тетік жасалар деген үміттеміз.

Айтқым келгені, бізде егер мемлекеттік мекеме­нің заң­сыз­дығы немесе проб­ле­ма­­лар туралы жоғары деңгей­дегі органға өтініш-шағым жаз­са­ңыз, оның жауабын сол мекеме не­месе әкімшілік өзі береді. Он­дай жағ­­дайда әділет­тілік орнына әкім­­гер­лік, жемқор­лық, қағаз­бас­­тылық пен көзбояушы­лық үс­­тем­­дік ететіні түсінікті. Со­ңын­­да мә­селе шешілгенді қо­йып, сол мә­се­лені көтерген адам жек­кө­рі­­ніш­ті болады. Әкімшілік есігі оған әр­дайым «тарс жабық». Жоға­­ры деңгейдегі шенеуніктен «Орал­­ман мәселесін көтеріп, бізге про­б­лема тауып бердің», де­ген де сөгіс алдым. Қазіргі жағ­дай осы­лай. «Қазақстан Рес­пуб­ли­ка­­сы­н­ың әр азаматына баспана са­луға 10 сотық жер теліміне ие болу құ­қығы беріл­ген» деген заң тар­мағы қағаз бетін­де ғана тұр. Бірақ бұл мәсе­лені шешуге әлі кірісудеміз.

 

Заң баптары халыққа түсінікті болу керек

Жолдаудағы ауыл мәселе­сіне тоқталсақ, жағдай көңіл көнші­терлік емес. ХХІ ғасырда сусыз, жолсыз, байланыс жүйесінсіз отырған ауылдар жеткілікті. Кейбір ауылдарда әр сыныптан 2-3 баладан, бірнеше сынып бірігіп оқитын мектептер бар. Ондай жағдайда қандай сапалы білім, саналы тәрбие бері­летіні айтпаса да түсінікті. 15-16 оқу­шысы, 20-дай жұмысшы-қыз­меткері бар мектептер бар. Ауыл халқының жеке малын жаятын, жем-шөп дайындайтын жері жоқ. Жер латифундистердің қолында. Не өзі, не өзге жемісін жемейді. Ауыл әкімі жер иесінің атын айтудан қорқады. Міне, байтақ даламызда қазақтың малын жаятын жері кәдеге аспай тұр. Президент Жолдауында бұл мәселе де көтерілді. Қуантарлық жағдай, ҚХР, Моңғолия, Өзбек­стан­нан қандастар келіп жатыр. Қарапайым ауылдың әкімі «Қандастар келіп ауыл мек­тебі сақталып қалды, аулаға жеміс-жидек егіліп, табада нан пісірі­ліп, ақ тамақтың түрі жасалып дас­тарқан түзелді. Ауылда Наурыз мерекесі тойланып, қазақ­ша киініп, домбыраның үні ша­рықтап, әндер шырқалып, жаң­ғырып жатырмыз деп ағынан жа­рыл­ды. Өкініштісі, тағы аға­йын­дардың малын өсіруге, ша­ғын несиелер алып кәсібін дөң­ге­летіп кетуіне мүмкіншілік аз.

Президент Жолдауындағы жергілікті өзін өзі басқару жүйе­сін дамыту үшін ауыл әкімдерін сайлау арқылы құқықтары мен жауапкершілігін арттыруға байланысты ұсыныстары бұл мәселенің де түйінін шешер деген үміт бар.

Көші-қон мәселесіне ара­ласқалы біраз жыл болды. Пар­ламентте, Үкімет отырыстарында түйткілді мәселелерді көтеріп келеміз. Жалпы, көші-қон мәселесін мемлекеттің басқа мәселелерінен бөліп қарауға болмайды. Біздегі үлкен кемшілік осында. Елдің қалыпты дамуы құқықтық базаның деңгейімен, басқару жүйесінің біліктілігімен, білім-ғылым, денсаулық, мем­лекеттік идеологиямен, аумақ­тардағы демографиялық, эконо­микалық жағдайлармен, өндіріс саласының дамуымен тікелей байланысты. Әлемді жайлаған пандемия, экономикалық дағдарыс, шикізат бағасының төмендеуі – табиғи байлығымызды сатып бақуатты өмір кешеміз деген бізді ең алдымен тығырыққа тіреді. Осы кезеңде жіберген қате­лік­теріміз алға шыға келді. Ең алдымен, ел экономикасын ілгері­летіп, халықтың қалыпты тірші­лігін қамтамасыз ететін құқық­тық тетіктеріміздегі олқы­лық­тар, яғни заңның орын­далмауы, атқарушы билік­тің, басқару жүйесінің халық­тың мұң-мұқтажынан алшақ­тығы айшықтала түсті. Бұл, қабыл­данған заңдардың қарапайым өмірмен ұштаса бермеуі десек, екінші жағынан, қоғам талабына сай кез келген заңдар толықтырылып, өзгертіліп отыруы керек. Біздегі заңдар – бір-бір том кітап. Қарапайым халық­тың оны оқып түсінуі қиын. Сондықтан құқық бұзушылық, сот жүйесінің әділетсіздігі, ат­қару­шы биліктегі мамандар сауа­ты­ның төмендігі деген сияқты сылтаулар көбейе түседі. Заңның әр бабы нақты және тиянақты, халыққа түсінікті болуы керек. Бұл – талқыланбас қағида.

 

Қайрат БОДАУХАН,

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің профессоры, экономика ғылымдарының кандидаты, республикалық «Асар» қоғамдық бірлестігінің төрағасы

 

Соңғы жаңалықтар

Доллар қайта қымбаттап жатыр

Экономика • Бүгін, 11:44

Құрттың ішінен есірткі табылды

Аймақтар • Бүгін, 09:43

«Астана» көш бастады

Спорт • Бүгін, 09:40

Шекарашы сарбаздар ант қабылдады

Қазақстан • Бүгін, 09:20

Жартылай финалда сүрінді

Теннис • Бүгін, 07:56

Көкпар – ұлттық мінез

Руханият • Бүгін, 07:50

Ақ үйдің алғашқы мейманы

Әлем • Бүгін, 07:38

Ескі үйлерді есіркеген жоба

Аймақтар • Бүгін, 07:33

Рамзайдың «жұмбағы»

Сұхбат • Бүгін, 07:13

Нар тұлға

Руханият • Кеше

Екпе салдыру өзекті

Медицина • Кеше

Ұқсас жаңалықтар