Таным • 15 Қыркүйек, 2020

«Дала қарақшысы» Айдынғали Трумбетовтің кейінгі тағдыры белгісіз күйде қалды

1835 рет көрсетілді

Ресей Федерациясындағы Астрахань облыстық мемлекеттік архивінде төл тарихымызға қатысты құнды тарихи құжаттардың көптігі тарихшыларға мәлім. Дегенмен ғасырлар қойнауынан сыр шертетін тарихи деректер ғылыми айналымға әлі түскен жоқ. Бұл архивтің қорындағы (Астрахань азаматтық губернаторы канцеляриясының 1 қоры, 2 тізбе, 908 іс) «Қырғыз (қазақ) даласындағы атаман Айдынғали Трумбетовтің қарақшылық отрядын жою жөнінде (9 наурыз – 8 сәуір 1908 жыл)» атты іске «өте құпия» белгісі соғылыпты. Бұрын ешкімнің қолына түспеген «дала қарақшысы» Айдынғали Трумбетов жайлы материал бізді де қызықтырды.

Коллажды жасаған Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

...Самара губернаторы 1908 жылдың 9 наурызында №1433 қатынас қағазы арқылы Астрахань губернаторына тө­мен­дегідей жағдайды хабарлаған. Ол 1907 жылдың қыркүйек айының орта шенінде Новоузень уезінің террито­рия­сында Айдынғали Трумбетов баста­ған алты «тонаушы», «қарақшының» пайда болғанын, олардың барлығы қа­зыналық найзалы винтовка, револьвер, қанжармен мұздай қаруланғанын жеткізеді. Уездің полиция бастығы 29 ақпандағы №2583 жазған рапортында бұл қарулы топтың орыс хуторларын тонаумен айналысқанын жеткізе отырып, ақпан айының басында Орал облысының аймағында орыс хуторларының ғана емес, сонымен бірге қазақ байларының ауылдарын тонап, дала төсін бұрқандырып жатқанын жедел мәлімдеген. 1908 жылғы 5 ақпанда Новый Казанкадан шыққан балық тиеген шаналарды (обоз) тоқтатып, Бузулан уезінің Любимовка селосының шаруасы З.А.Тростяшковты Айдынғалидың өзі винтовканың сүңгісімен шаншығаны туралы келтіре кетуді ұмытпаған.

Бұл шағын топтың соңына полиция бақылаушысы Казанский бастаған атты отрядты салғанымен, топтың ізіне түсе алмай, көп қиындыққа тап келген. А.Трумбетовтің жылдам із жасыруы, көп кедергі келтіргенін, сонымен қатар қазақтар жағынан оны ұстауға шаралар қарастырылмай, оны жасырып отырғанын ескерткен. Казанский бұл топты ұстауға арнайы казак отрядтарын жіберуді сұ­раған. Осыған байланысты Астрахань губернаторы Нарын құмындағы ставкаға жедел жеделхат жібереді. Ал 15 наурызда Астрахань уезінің полиция бастығына губернатор Соколовскийдің өзі құпия түрде жеделхат жолдап, онда хан ставкасын­дағы уақытша кеңестің төрағасына жедел түрде 4 атты қарулы казак-орысты жі­беруді қатаң ескертеді. Барған қарулы казактарды 20 күн бойы көлікпен, азық-түлік, жемшөппен қамтамасыз ету­ді Ор­дадағы уақытша кеңеске айрық­ша тапсырады. Губернатордың жі­берген хатынан Айдынғали тобын жа­қын уақытта қолға түсіре алмайты­нын, жергілікті қазақтардың оны ұс­тап беруге аса ықыласты еместігі байқалады. Жоғарыдағы хатпен бірге хан ставкасындағы уақытша кеңестің төрағасына жіберген жеделхатында жергілікті тұрғындарды аталған топты ұстауға жұмылдыруды, Новоузень уезінің полиция бастығына, Орал облысындағы үкімет әкімшілігіне көмектесуге тапсырма беріледі. Сайхин станциясынан тағы 4 қарулы казактың 18 наурызға дейін жететінін хабардар етеді. Барлық оқиға барысымен өзіне телеграф арқылы мәлімдеп отыруға айрықша тапсырма берген. Архив материалдарына қарағанда 1908 жылы 12 наурызда Айдынғали, Дияр және Аққоян Ермұхановтар Қамыс-Самар бөлімінің №16 старшиндығының қазағы Құлмұхамед Менетаевтың үйінде түнейді.

Уақытша кеңестің төрағасы Воль­ф­рец Астрахань губернаторына А.Трум­бетовтің ізіне көмекшісі Меңді­хановтың түскенін хабарлайды. Оның хабарына қарағанда 16 наурызда А.Трум­бетов өз адамда­рымен Гурьев уезінің Горы селосында болып, Индердің басқа­рушысы оларды ұстаудан бас тартыпты. Ол мұны Ілбішін басқармасына телеграф арқылы хабарлағанын мәлімет еткен. Вольфрец 3 сәуірдегі телеграммасында дала нома­дының соңына Ілбішін полициясымен бірге Орал облысының №1 округінің депутаты Чукин де түседі.

Ал Айдынғалидың тобы 28 наурызда Торғын бөлімінің қазағы Ырзағали Бегисаевтың үйіне түнеп шыққаны белгілі болған сәтте 28 уряднигі бар Адавин жедел жасақталған отрядымен суыт жүріп, ауылға жеткен болатын. Бұл уақытта Айдынғали тобы аттанып кеткен. Бірақ келгендерге үй иесі Ырзағали есікті аш­пай қарсылық көрсетеді. Никитин, То­карев және Хмылков сияқты казактарды қанжармен жарақаттаған соң, оны атып өлтірген.

Бұл уақытта Айдынғали тобы орыс хуторларына, орыс сауда кірелеріне шабуыл жасап, үрей тудырады. Бұл туралы Астрахань губернаторының берген телеграммаларында анық көрсетілген. Губернатор Казталов поселкесіне іс-са­­пармен келген кеңесші Климовқа Но­воказановкаға барып, Айдынғали Трумбетовтің тобын ұстауға қарулы жа­сақ ұйымдастыруға, Қамыс-Самар бө­лімінің басқарушысы Шынтаевпен бірге ізіне түсуге тапсырма беріледі. Со­нымен Климов пен Шынтаевтың от­ряды 23 нау­рызда Гурьев (Атырау) уезіне қарасты Горы селосынан аттанып, Мең­діхановтың тобымен кездеседі. Олар Айдынғалидың тобын бірге ұстауды жоспарлайды. Бірақ Айдынғали өзінің тобымен 17 наурызда Орал бағытына өтіп кеткені белгілі болады. Индер болысының жергілікті тұрғындары Меңдіхановтың отрядына ешқандай көмек қолын созбай, керісінше өшпенділікпен қарсы алған. Жергілікті қазақтардың патша өкіметі­нің өкіліне көмектеспегеніне қарағанда Айдынғали Трумбетов қарапайым халық өкілдерін тонап, зорлық жасамағанын архив құжат­тары нақтылай түседі. А.Трумбетовтің ізін кесе алмаған губер­натор кеңесшісі Климов 4 адамымен Астраханға оралады. Ал 29 наурызда Чукин Ілбішін уезінің бастығына Айдынғали тобының ізіне түскенін хабарлайды.

Астрахань облыстық мемлекеттік ар­хив қорындағы А.Трумбетовтің ісі жа­йындағы материалдар осы жерден үзі­л­еді. Оның бұдан кейінгі іс-қимылы, өмірі жөнінде аталған архивте ешбір материал жоқ. Дегенмен 1912 жылы қазақтың тұңғыш басылымдарының бірі – «Қазақстан» газетінің 2 қаңтар күнгі №4 санында «Айдынғали ұсталды» деген тақы­рыппен хабар жарияланды. Онда 20 күн бойы Айдынғалиды тұтқындауға шық­қан Темір уезінің басшысы бастаған топ Темір, Гурьев уездерінің аумағын, Кас­пий жағалауына қоныстанған ауылдарды аралағанымен ізіне түсе алмағаны айты­лады.

Бұл топ жолай ауылдардан Айдынғали сақтауға тастап кеткен винтовкалар, ер-тұрмандар мен аттарды жинақтаған. Желтоқсанның 4-і күні ғана жеркепеге демалуға тоқтаған Айдынғалидың үстінен түседі. Өзін аңдыған топтың қор­шағаны туралы жергілікті қазақтардан хабар алған ол қарсылық көрсетеді. Ол 2 винтовкамен кезек-кезек оқ жаудырып, 4 сағатқа жуық қорғанады. Қасына еріп жүрген Темірғали Жахметов винтовкаларын оқтауға көмектеседі. Атыс кезінде винтовкамен 28 оқ атқан Айдынғали ақыры қолынан жарақаттанып, тұтқынға түсуге мәжбүр болады. Ал 9 желтоқсанда Айдынғали мен Темірғалиды Темір қала­сының түрмесіне қамады.

«Қазақстан» газетінің 1912 жылғы 19 қаңтар күнгі №5 санында «Айдынғали Текенің түрмесінде жатыр, жанынан 800 сомнан артығырақ ақша шыққан. Бұл ақша қазірде округтік соттың ықтия­рында. Тергеуші жауап алды. Әуе­лі ояздық нашалник екенін білмей, мыл­тық атуым рас, білгесін мыл­тығымды беріп, өзім ұсталдым» деп жауап бер­гендігі жөнінде мәлімет бар. Одан аң­ғар­ғанымыз – «қарақшы» Айдынғали Темір түрмесінен әкелініп, Теке (Орал) қаласындағы түрмеге қа­малғаны.

Ал ел ішіндегі ауызша деректер бас­қаша өріледі. Атырау қаласының тұр­ғыны, зейнеткер Шамған Рахметова 2007 жылы жазып берген естелігінде былай дейді: «Менің атам Алдоңғар мен әжем Сүтжан Нарын құмының Тұщықұдық жерінен екен. Алайда 1900 жылдары қуғын көріп, біршама уақыт әжемнің Тайсойған құмындағы отырған төркінін паналаған екен. Сол кезде әжемнің айтып отыратын бір әңгімесі есімде қалыпты. Әңгіме Айдынғали жайында болатын. Әжемнің айтуынша, оқиға шамамен 1909 жылы, елдің соғым сойып жатқан кезінде өрбіген. Іңірде сырттан бір адам дауыс­тады. Сол кезде кішкентай інім Ерғали сыртқа шығып, біраздан кейін қайтып келді. Бала келген қонақты көргенде қатты қорқып кеткен екен. Сырттағы кісі «Алдоңғар деген кісінің үйі осы ма?» дейді. Інім оған «жоқ» деп жауап береді. «Осы үй деп еді ғой» деп ақырғанда, ауызынан от шашып тұр екен. Қайтып келсе мені оңдырмайды» деп інім пештің артына тығылады.

Бақсақ, інім «кісі келсе, маған мал сойдырады деп», соның бейнетінен қашып, айтпай тұр екен. Біраздан кейін Қожық деген ағамыз әлгі адамды ертіп келді. Қонақ кісі бойы биік, еңгезердей қара, саусақтары баланың білегіндей алып адам екен. Иығына нән қоржыны мен мылтығын асып алған. Басына киген тымағы биіктеу қыстаудың төбесін сызып келе жатыр. Алдоңғар қарт төрде жатыр еді. Манағы адам «Ассалаумағалейкум» деп еңкейе қолын бере амандасты. Алдоңғар қарт қонақтың қолын жібермей, «Сен бұл жақтың адамы емессің ғой. Осы жақта Айдынғали жүр деп еді. Сен сол емессің бе?» дегенде, «болсақ болармыз» деп отыра кетті.

Айдынғали біраздан соң «Сізбен ақылдасайын деп келіп едім. Қайтсем құтыламын» дейді. Сол кезде Алдоңғар қарт «Күзде ел көшкенде кетіп қалу керек еді. Енді көктемде ел көшкенде Нарын құмына қарай кет» дейді. Ал Айдынғали «Жеңгейдің құрсағындағы ер бала екен. Мен кіріп келгенде, селк етпейтін әйел адам болмаушы еді. Мына кісі міз бақпады. Баланың атын «Рахметолла» деп қойыңыз» деді (Рахметолла естелік иесінің әкесі – А.А.). Ертеңіне Айдынғали аттанып кетті. Келесі жылдың көктемінде Айдынғали қайта келді. Бұл кезде мен босанып отыр едім. «Бала он үшке келгенде ұстатарсыңдар» деп күміс қамшы мен мылтық тастап кетті. Алдоңғар қарт өз ойын тіке айтатын кісі еді. Айдынғалиға «Сен енді қашып құтыла алмайсың» деді. Сол жылы жазға қарай «Айдынғали ұсталды» деген хабар алдық».

Әжемнің айтқандарынан есімде қал­­ғаны осы. Сол кезде баламыз ғой, мән беріп, сұраңқырағанда әжем де то­лығырақ айтар ма еді, кім білсін. «Әже, ол неге қашады?» деп сұрағаным бар. Сонда әжем «патшаға қарсы болған екен» деп қысқа жауап беруші еді. Тағы бір есімде қалғаны «Айдынғалидың шешесі ол ұсталды дегенде, «Айдынғалидың басын езбесе, өле қоймас, оған жүкті болғанда жыланның етіне жерік болып едім» дегенін де әжем айтып отырушы еді» дейді.

Ал «Қазақстан» газетінің №7 (21 ақ­пан, 1912 жыл) санында «Айдынғалидың Ха­жығали ахун арқылы анасына жазған хаты» атты мақала жарық көрді. Қайсар азамат анасына жазған хатында атыс­та жараланғанын, үкімет адамдарынан қашпақ ниетінің болмағанын, ояздық басшыға өзінің берілгенін, 877 сом ақшасы, 6 аты, 3 кез жайнамазы Темірде қалғанын жазады. Орал түрмесінде аяғы кісендеулі екенін хабарлап, намазы барына шүкіршілік етеді. «Күндіз болсын, түн болсын, қарап отырғанда Бәйтолла (Қағба) көзіме көрініп, сол уақытта ақы­лым шығып, бақырып, жүгіріп кететін едім. Осы күнде білінбейді. 5 жылдан бері тек кәсібім – әулие-әнбиелерге зират ету» дейді.

Айдынғали өзінің хатында: «1909 жылы кәһәфке зират үшін Турпан шахарына бардым. Одан келе жатып, Семейде ұсталдым. Шпион деп ұстады. Соңыра Түркия үкіметі шаһадат қылып, біздің кісі деп, жіберіңіз деп, министр арқылы Омбы далалық генерал-губернаторына қағаз келіп, соңыра кеңдік етіп, кетуге праходной қағаз берілген еді. Ондағы атым мағлұм Жанғали Өтегенұлы» деп жазды. Мақаланың жалғасы бар екені қаперге берілгенімен, газеттің кейінгі сандарында бірде-бір ақпарат кездеспеді.

Бір қызығы істі болған Айдынғалиға сонау Түркия мемлекетінің ара түсуі, біраз ойға жетелейтіні рас. Ал газеттің 1912 жылғы 7 сәуір күнгі №10 санында «Айдынғали бір жүз сексен жылқының жаласынан 4-ші сәуірде Орал округ сотында ақталып шықты. Енді екі ісі бар, онда Текеге келіп, Саратов сот палатасы тексереді. Бір іс осы сәуір жұлдызының 26, яки, 28 күні қаралады. Бұл іс бір ата­ман­ға қарсылық еткені хақында» деп жазды. Дала көкжалының бұдан кейінгі тағ­дыры белгісіз болып қалып отыр.

 

Аққали АХМЕТ,

Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің профессоры,

тарих ғылымдарының докторы

 

Соңғы жаңалықтар

Амманға аттанды

Спорт • Кеше

Қадір түнінің қасиеті

Руханият • Кеше

Алматы қаласында жер сілкінді

Аймақтар • 06 Мамыр, 2021

Ұқсас жаңалықтар