Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2020

Жайықтың жағаны ұрар толқыны жоқ

3823 рет көрсетілді

Бұрын Жайық өзені асып-тасып жататын. Әсіресе көктемде жал-жал толқындары жағаға ұрып, арнасы толып тұратын. Ал қазір Жайықтың жағаны ұрар толқыны жоқ. Арнасы тарылып барады. Өзеннің кей тұсын жаяу кешіп өтуге болады. Бұған не себеп?

Жайықтың суын Атырау мен Батыс Қазақстан облыстары ғана емес, көршілес Ресейдің өзі де тұтынады. Өйткені, Ресейдегі Орал тауынан бастау алған өзен Башқұртстан аумағымен, Челябі, Орынбор, Қазақстанның Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Атырау облыстарын қуалай өтіп, Каспий теңізіне құяды. Демек, бұл өзен қос елге ортақ болғандықтан, трансшекаралық маңызы бар. Өзеннің жалпы ұзындығы 2428 шақырымға созылады. Ал Қазақстан аумағындағы бөлігі – 1049 шақырым. Жайық өзенінің су жинақтау алаңы – 237 000 шаршы шақырымды құрайды. Көпжылдық орташа ағысы Қазақстан шекарасында секундына 292 текше метрге тең. Мамандардың пікірінше, Жайық суының 70 пайызы көктемгі су тасқынынан толығады. Мәселен, 1990, 1991, 1993, 1994, 1998, 2002, 2004, 2005 және 2007 жылдары қардың молдығынан өзен арнасы толып, жайылымдарға су шыққан. Алайда өзен суының азаюы 1973, 1975, 1982, 1999, 2000, 2001, 2003 және 2006 жылдары байқалыпты. Соңғы кезде Жайық өзеніне көктемгі тасқын су нормадағыдан 2-3 есеге аз түсетіні байқалып отыр.

«Жайық-Каспий» бассейндік инс­пек­ция­сының басшысы Ғалидолла Әзи­моллиннің пікіріне сүйенсек, бұрын Жа­йықта көпжылдық орташа су көлемі 9,46 млрд текше метрді құраған. Ал 2006 жылы өзен суы 5,7 млрд текше метрге азайыпты. Былтыр өзенге 3,5 млрд текше метр су келіпті. Биылғы жеті айда да осынша көлемдегі сумен толығыпты. Енді жыл соңына дейін 700-800 млн текше метр су келеді деп күтілуде.

– Былтыр Жайық өзеніне су өте аз көлемде келді. Бұл климаттың әсерінен болып отыр. Ғалымдардың зерттеуіне сәйкес, судың аз мөлшерде келуі 2023 жылға дейін жалғасуы мүмкін, – дейді Ғалидолла Әзимоллин.

Жайықтағы судың азаюын Ириклин­ский су қоймасындағы ахуалмен байла­ныстыруға болады. Кезінде Жайықтың суы аталған су қоймасы арқылы да рет­телді. Батыс Қазақстан облыстық орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі аумақтық инспекциясы басқармасының басшысы Ринат Шәуеновтің ақпаратына қарағанда, биыл Жайық өзенінің суы 5 см-ге ғана көтеріліпті. Демек, су
дең­гейінің азаюы байқалады. Бірақ Жайыққа келетін судың үлесінде Ирик­линский су қоймасы маңызды рөл атқарып отырған жоқ. Өйткені, аталған су қоймасынан келетін судың мөлшері 15 пайызды ғана құрайды. Жайыққа құйылатын судың көп мөлшері, яғни 55 пайызы Ресейдегі бір өзеннен құралып отыр. Бұл – Сакмара өзені. Судың қалған бөлігі Қазақстан мен Ресейдің өзендерінің үлесіне тиеді.

Әрине трансшекаралық өзен болған соң Жайықтың құрғап қалмауына Ресей де, Қазақстан да мүдделік танытары дау­сыз. Осы орайда Ғалидолла Әзи­мол­линнің айтуынша, ресейлік тараппен ке­ліс­сөз жүргізіліпті. Соның нәтижесінде Ирик­линский су қоймасынан жіберілетін су мөлшері 3 есеге, 15 текше метр/секундтан 45 тек­ше метр/секундқа көбейіп отыр. Бірақ тамыздың соңына осы мөлшерде болғанмен, кейін 30 текше метр/секундқа азаяды екен.

– Ириклинский су қоймасын толтыру арқылы Жайық өзеніне су берілмей отыр деуге болмайды. Бұған климаттың әсе­рі бар. Жоғары өзендерде де, Батыс Қазақстан облысындағы су айдындарында да су деңгейі төмендеп барады. Сол себепті, былтыр Қазақстан-Ресей үкіметаралық комиссиясының кезекті отырысы өтті. Онда Жайық өзенін жо­ғалып кетуден сақтап қалу туралы бір­лескен бағдарлама дайындауға келісім жа­салды. Осы бағдарлама аясында зерттеу жұмысын жүргізу жоспарланған еді. Алайда пандемияға байланысты тоқтап тұр, – дейді Ғ.Әзимоллин.

Оның мәлім етуінше, өзеннен шаруа­шылық мақсатта алынатын су көлемі 1990 жылмен салыстырғанда, едәуір азайған. Мәселен, бұрын Жайықтан 2 млрд текше метрге жуық су алыныпты. Ал былтырғы және биылғы алты айда оның көлемі 600 млн текше метрге дейін азайып отыр. Су қорғау жолағы аумағында кез келген шаруашылық мақсаттағы әрекетке ты­йым салыныпты.

Жайық өзенінің мәселесін неге көте­ріп отырмыз? Біріншіден, Жайықтың жа­ғасында Батыс Қазақстан, Атырау облыстарының бірнеше елді мекені бар. Ондағы халықтың тыныс-тіршілігі Жайықпен тығыз байланысып жатқаны даусыз. Индер, Махамбет, Исатай аудан­дарындағы көптеген елді мекеннің тұр­ғындары, шаруа қожалықтары Жайық өзенінен арна тартатын каналдардан мал суарып отыр. Жағада отырғандардың бәрі ауыз суды өзеннен ішуде.

Екіншіден, ауыл шаруашылығын, со­ның ішінде балық шаруашылығын дамы­ту үшін Жайықтың маңызы зор. Облыс­тық балық шаруашылығы басқарма­сы­ның басшысы Артур Сәдібекұлының мәлі­метіне сүйенсек, көктемде балық­тың бәрі ағысқа қарсы жүзеді. Әсіре­се бекі­ре тұқымдас балық уылдырық ша­шу үшін Каспий теңізінен Орал қаласы­ның тұсына жүзіп барады. Осыған байланыс­ты Жайық өзеніне су молынан келсе, ағыстың жылдамдығы үдейді. Ал ағыс қатты болса, балық та молая түседі.

Үшіншіден, табиғи тепе-теңдік сақ­талуы үшін Жайықтың арнасы тарыл­мағаны жөн. Өзен арнасы су көбірек келсе ғана тарылмайды. Бұлай болмаса, екі ел тұрғындарының тіршілік нәріне айналған Жайыққа қауіп төнеді. Бұл – экологиялық апат қаупі.

Қазір Жайықтың жағдайы жан жабыр­қатады. Өзен суы қалыпты деңгейінен көп төмендеді. Арнасы тарылды. Ре­сейдегі Сакмара өзенінің Жайыққа құяр сағасында 64 су қоймасы бар. Бұл қой­маларды толтыру үшін 225,9 млн текше метр су керек. Демек, Қазақстан-Ресей үкіметаралық комиссиясының мүшелері Сакмара секілді өзендер са­ға­сын, Жайықтың Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарындағы ахуалын жете зерделеуі қажет. Сонда ғана Жа­йықтың арнасын кеберсіп қалмаудан сақтаймыз. Қос өңірдің тұрғындарын туындауы мүмкін ауыз су тапшылығынан құтқарамыз. Өңірлер экономикасының әр саласы, соның ішінде ауыл шаруашылығы өркендей түседі.

Түйіндей айтқанда, трансшекаралық маңызы бар Жайық өзенін экологиялық апаттан қорғап қалу жоспарын шұғыл ойластыру қажеттігі туындап отыр. Кешігіп қалып, Жайыққа Арал теңізінің кебін кигізіп жүрмейік.

 

Атырау облысы

 

Соңғы жаңалықтар

Поэманы суретпен бейнеледі

Аймақтар • Бүгін, 13:35

Еуропадағы антирекордтар

Әлем • Бүгін, 11:54

Өртте өлген мал саны нақтыланды

Аймақтар • Бүгін, 11:40

Қазақстанда доллар арзандады

Экономика • Бүгін, 11:12

Бір саты төмен сырғыдық

Спорт • Бүгін, 08:02

«Шахтёр» жігіттері жарады

Футбол • Бүгін, 08:00

Солердің сенімді жеңісі

Спорт • Бүгін, 07:58

«Мың күбі» мүсіні

Руханият • Бүгін, 07:56

Жер ырыздығы жерде қалмайды

Аймақтар • Бүгін, 07:48

Экономиканы өзгертетін бес бағыт

Экономика • Бүгін, 07:43

Жетімін жылатпаған ел едік...

Руханият • Бүгін, 07:37

Ақжайықта жол азабы азаяды

Қоғам • Бүгін, 07:34

Шексіздік формуласы

Әдебиет • Бүгін, 07:29

Ұқсас жаңалықтар