Тарих • 27 Қазан, 2020

Сібірдің Көшім ханы

1616 рет көрсетілді

Әуелі Көшім ханның қай­дан шыққаны туралы та­рихи мәліметтерге көз жү­гіртсек, оның Сібірді ба­­ғындырудағы басты жо­ры­ғы Қараөткел өңірі Есіл бойынан басталды деуге негіз бар. Бұл – әлі маман та­рихшы зерттеушілер тара­пы­нан бір ізге түспеген та­қы­рып.

Десек те орыс дереккөз­де­рі Көшімді қазақ даласынан кел­ді деп бір ауыздан мойын­дай­­ды. Оған дәлел, атақты тарихшы Н.Карамзиннің «Ресей мемлекетінің тарихы» атты еңбе­гі­нің 9-томында Көшімді қазақ­тың (қайсақтың) ханы Мұр­та­заның баласы деп жазғанын айта аламыз.

Сондай-ақ Сібірдің Есипов жазбаларында (Есиповская летопись) «Көшім қазақ ортасынан келді» деп анық көрсетілген. Әйгілі Сібір тарихының білгірі Г.Миллер де «Көшім қазақ ортасынан келіп, Сібір хандығын құрды» деп жазады («Сібір тарихы» 1-том, 196 бет»).

Жоғарыдағы тарихи дерек­тер­дің сыртында, зерттеуші П.Набельсин Көшім қол бастап Есіл бойынан келіп, Сібірді бағын­дырды дейді. Бұл аз десеңіз, Ш.Уәлиханов Қазан универ­ситетінің профессоры И.Березинге жазған хатында «Көшім қазақтың сұлтаны болған еді» дейді.

Бұдан шығатын қорытынды, Көшім хан – Қараөткел, Есіл бойы­ның ұланы. Қол бастап барып Сібірді бағындырып, өз би­лі­гін жүргізген. Ол Сібір хан­ды­ғын құрып қана қойған жоқ, патшалық Ресей империясының шығыс-оңтүс­тікті отарлау саясатына үл­кен тосқауыл жасады.

Көшім хандығы жайлы Протауз Эфрон құрастырған Эн­цик­­лопедиялық сөздікте: «Көшім Сібірде 1563 жылы хан­дық құрды. Ол Ертіс, Тобыл­дың бүкіл аумағын биледі» делінсе, орыс тарихшысы А. Оксенов: «Искер қаласының бас мешітінде Көшімді ақ киізге көтеріп хан сайлады. Хандығының белгісі ретінде алтын, күміс монеталар құйды. Ол Түмен мен Сібір ханы болып жарияланды», дейді (А.Оксенов «Ермакқа дейінгі Сібір патшалғы» 26-бет).

Ал Орыс география қоға­мы­ның негізін қалаған белгілі ғалым А.Левшин 1832 жылы жарық көрген еңбегінде Сібір хан­ды­ғы­ның негізін қалаған Кө­шім­нің әскері Орта жүз қыпшақ-арғын руларынан құралғанын жазады. Бұл дерек көзі сол тұста қазақ рулары қоныстанған географиялық көрсеткіш бойынша Есілдің біз сөз етіп отырған аумағын мең­зеп тұрғанын аңғаруға болатын сияқты.

Сонымен, патшалық Ресей империясы үшін дәл іргесінде пайда болған Көшім хандығы алып державаның тыныштығын бұзды. Жағдайдың шиеленісуіне басты себеп, ресейлік отарлау сая­сатына Көшімнің келтірген залалы болса керек. Ақыры Ер­мак­тың жорығы басталды.

Бұл туралы «Үлкен Совет энциклопедиясының» алғашқы басылымында «1581-1584 жылдары Ермак отряды жүрген жерін қанға бояп, Сібірге жол тартты. Көшім ханды құлатты» деп, Ер­мак­ты Сібірді бағындырушы ре­тінде мақтап, ерлігін атап өтіпті.

Осылай жеңілген Көшім хан өзі туған Есілге шегінгені туралы Гранттың «Энциклопедиялық сөз­дігінде» айтылады. Яғни жо­ғарыдағы деректе Көшім хан 1598 жылы Қорғалжын дала­сын­да қайтыс болып, аудан орта­лығынан батысқа қарай 3 ша­қырым жердегі Бытығай кесе­не­сі­не жерленгені жайлы ай­тыл­ған.

Тағы бір нақты құжат Н.Ка­рам­­зиннің «Ресей мемлекеттік та­ри­хы» атты еңбегінің 11-томы 332-ші бетінде Көшім Қор­ғал­жын өзенінің бойында тал­қан­далғаны, оның үрім-бұтағы 1598 жылы 20 тамызда патша әскерлерінің тұтқынына түскені көрсетілген.

 

Соңғы жаңалықтар

Саңлақтар сыр бермеді

Спорт • 27 Қараша, 2020

Тұрғын үй алаяғы қолға түсті

Қоғам • 27 Қараша, 2020

Алматы облысында жер сілкінді

Оқиға • 27 Қараша, 2020

Ұқсас жаңалықтар