Қаржы • 14 Қаңтар, 2021

Ұлттық банктің шешімі несиелендіруге ықпал етсе игі

37 рет көрсетілді

Ұлттық банк қайта қаржыландырудың ресми м­өлшерлемесінен бас тартып, базалық мөлшерлемеге басымдық беретін болды. Сарапшылар бұл жаңалықтан үлкен үміт күтіп отыр.

Күні бүгінге дейін қаржы нарығы қо­сарланған базалық мөлшерлеме­нің – Ұлттық банктің коммерциялық банк­тер мен екінші деңгейлі банктерге арналған базалық мөлшерлемесінің, оған қоса екінші деңгейлі банктердің эко­номиканы қаржыландыру үшін беретін ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің қысымында өмір сүріп келгені белгілі. Енді сарапшы­лар еліміздің қаржы нарығы Ұлттық банк бекіткен бірегей базалық мөл­шер­леме заңымен өмір сүру үшін Бас банк пен ЕДБ-ның ара қатынасын жә­не оларды қаржыландыру мөл­шер­лемесінің қандай болатынын заң­мен шегелеп алу қажеттігін ай­тып отыр.

Апта басында Қазақстанда «база­лық мөлшерлеме» ұғымы заңна­малық тұрғыдан бекітіліп, «қайта қар­жы­ландырудың ресми ставкасы» ұғы­мы алынып тасталды. Бұл өзгеріс 2021 жылғы 2 қаңтардағы «Қазақ­стан Республикасының кейбір заңна­малық актілеріне экономикалық өсуді қалпына келтіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға сәйкес енгізіліп отыр. Бұдан былай базалық мөлшерлеме ақша-кредит саясатының негізгі құ­ра­лы болмақ. Сондай-ақ ақша-кредит сая­сатының операцияларында сыйақы мөл­шерлемесін белгілеуге арналған басты бағдар болатынын Ұлттық банк ашық айтып отыр. Сарапшылар бұл шешім Ұлттық банктің құзыретін кү­шейтіп, коммерциялық банктердің жұ­мысын белгілі бір деңгейде шек­тей­тінін айтады.

Сөзіміздің дәлелі ретінде төмендегі жайттарға назар аударсақ та жеткілікті. Ұлттық банк коммерциялық банктерге несиені базалық мөлшерлеме бойын­ша береді, ал ЕДБ-ға келгенде бұл тү­сінік қайта қаржыландыру мөл­шер­лемесі болып өзгертіліп отырды.

Ұлттық банк пен ЕДБ арасындағы қаржыландыру мәмілесі қандай шарттармен жасалатыны туралы мәлімет күңгірт. Сарапшылар ұзақ жыл бойы қосарланған базалық мөл­шерлеменің ықпалында болудың бас­ты себебі осы екенін айтады. Егер бас банк бұл шешімін соңына дейін та­бан­дап тұрып қорғаса, «банктер неге ашқарақ?» деген мәселе күн тәрті­бінен түсіп, ШОБ-қа немесе жекелеген тұлғаларға несие берудің әлемге ортақ талаптарына бір қадам болса да жақындаймыз.

Ұлттық банктің екінші дең­гейлі банктерге қаржы бер­гені үшін мар­жасының қандай мөл­шерде екенін біз білмейміз. Сарап­шылар валюталық сая­сат нұсқаларын таңдау кезінде нақты экономикамен байланыс­ты ғылыми негіз бен кешенді әдіс жа­сал­мағанын ескертуден жалыққан емес.

Қаржыгер Бейсенбек Зия­беков теңгенің валюталық баға­мын тұ­рақтандыруға өте жоғары талап қойылып, сонымен бірге на­рық­тық бағам динамикасына ықпал мүмкіндігі шамадан тыс жоғары бағаланғанын айтады. Бұл жағдай ұлттық валюта эмис­сиясына бақылау жасаумен ғана емес, биржада валютаны сату-сатып алу процесін басқару мүм­кін­діктерімен де байланыстырылыпты.

1

Коллажды жасаған Амангелді Қияс, «ЕQ»

 

Несие пайызын банктің қаржылық жағдайы айқындайды

Үкімет пен Ұлттық банк жыл сайын инфляция себеп­терін қарастырған кезде ауыл шаруа­шылығы өнімдері бағасының өскеніне сілтеме жасайды. Был­тыр Ресейде қант бағасының өсуіне байланысты (импорт инфляция­сы) бізде де өнімнің осы түріне баға күрт көтерілді.

– Қазақстан – тәуелсіз ел. Ин­ф­ляция немесе ұлттық валю­таға дем беретін фактор көрші мемлекеттерден қант немесе көкөніс жеткізілуіне байланысты болмауы тиіс. Бұл үшін Үкімет пен Ұлттық банк ақша-несие, фискалды саясат құралдарын білікті пайдаланып, елдегі қант қызылшасы мен көкөніс өндірісін ынталандыруы керек. Валюталық саясатты жүргізу тактикасы бойынша дамыған нарықтық экономикасы бар елдер мен Қазақстанның тәжірибесін салыстыру алдыңғы кезекте долларландыру деп аталатын проблемадағы бірқатар айтарлықтай айырмашылықты көзге шұқып тұрып көрсете­тін мүмкіндік береді, дейді Б.Зиябеков.

Сарапшы Ұлттық банктің ше­шімі банк несиесінің пайыздық ставкасына тікелей ықпал ететін фак­торға айналуы мүмкін еке­нін, біақ оған да тым сене бермеу керегін айтты. Несие па­йы­­зы­на ең алдымен банктің қар­­жылық жағдайы әсер етеді. Өзін­­дік капиталы жеткілікті көлем­­де қалыптаспаған және н­есие­­лік портфелінің нашарлауы нә­­ти­жесінде табыс дең­гейі төме­н банк­­тер агрессивті пайыздық саясатты ұстанады. Сонымен бірге оған инфляция да әсер етеді. Яғни инфляция өскен сайын соған сәйкес пайыздық ставка да өсіп отырады. Бұдан шығатын қорытынды: несие пайызының жо­ғары шегі нарықтық талаптарға қа­рай айқындалатын болса, төменгі шек банктің қызмет көрсету ахуалына қарай айқындалады. Қазақстанда ақша массасының көптігіне қарамастан, несиенің пайыздық ставкасы өзге елдермен салыстырғанда неге жоғары деген сауалға жауап беру үшін жоғарыда айтылған екі бағытты терең зерттеген жөн.

Сарапшы айтып өткендей, бірінші кезекте банк қызметінің өзіндік құны­на ерекше назар аударылуы тиіс. Бұл шетелдік банк­терге филиалын ашуға рұқсат алу мүмкіндігіне байланысты өте маңызды мәселе болып санала­ды. Банк жүйесінің бәсекеге қабі­леттілігі туралы айтқанда алдымен оның нарықтық экономикасы дамыған елдердің банк жүйесімен қаншалықты бәсекеге түсе алатынын ескеру керек. Со­ны­мен бірге ел ішінде де олар бір-бі­рімен бәсекелес болғаны дұрыс.

– Дегенмен, дәл қазір Ұлттық банк бұл шешімі арқылы бір оқпен екі қоянды атып алды деуге болады. Себебі енді ДСҰ жағдайында халықаралық қаржы саясатымен өмір сүреміз. Ал халықаралық талап бойынша қаржы саясаты тек базалық мөлшерлемеге ғана бағынады. ДСҰ талаптары барлығына ортақ. Күні ертең елге келетін банктер тек бір заңға – Ұлттық банк бекіткен базалық мөлшерлемеге бағынады. Ал біз осыған дейін оны екі бөліп қарап, коммерциялық банктердің мүддесіне басымдық беріп келдік. Ұлттық банк бұл шешімі арқылы ішкі нарықты қосарланған база­лық мөлшерлеменің қыспағынан құт­қарады, екінші деңгейлі банктердің несиелік айналымға түспей бос жатқан қаржысын ква­зисек­торда немесе басқалай қаржылық депозиттерде жатып қалуына жол бермейді деп үміт­теніп отырмын. Енді бас банктің ЕДБ-ға қатысты ұстанымы немесе қаржыландыру маржасы туралы мәліметтер ашық болуы керек. Шешімі сонда ғана нәтижелі болады, дейді Б.Зиябеков.

 

Тиімсіз тұстары қандай?

Бұл шешімге Ұлттық банк пен Үкімет дайындықпен келге­нін айтуға тиіспіз. 2020 жыл­дың 4 қарашасында Ұлттық эко­­номика министрі Руслан Дәленов Мәжілісте «Қазақ­стан Рес­публикасының кейбір заң­намалық актілеріне экономи­калық өсімді қалпына келтіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын таныстырған болатын. Мөлшерлеме қаржы нарығында теңгемен қаражаттың құнын басқару үшін пайдаланы­латыны сол кезде айтылды. Ұлт­тық банк ұстанымына ден қой­сақ, базалық мөлшерлеменің дең­­гейін кезең-кезеңімен қай­та қа­­рай отырып, базалық мөл­шер­­ле­ме­нің деңгейі туралы ше­шім­ді икем­ді өзгеріс тетігіне сәй­кес қа­был­дайды. Сонымен бірге заң­на­мадан «ресми қайта қар­жы­лан­дыру ставкасы» ұғымы алы­­нып тасталды, ол «базалық став­ка» ұғымымен ауыстырылды. Жо­ғарыда аталған ережелер биыл­ғы жылдың басынан күшіне енді.

Б.Зиябеков айтқандай, валю­талық бағам – пайыздық ставка және бюджет тапшылығы секілді факторлармен басқарылатын макроэкономикалық құбылыс. Әлемдік тәжірибе негізінде валю­талық саясатты жүзеге асыра­тын екі негізгі нұсқаны көр­сетуге болады: еркін айналым­дағы валю­талық бағамдар, рет­телетін валюта айналымы. Ұлт­тық банк айшықтап отырған база­лық мөл­шерлеме – тұрақты фикса­ция­лық бағам ғана. Валюталық сая­саттың бұл түрі тұрақсыз эко­но­микадағы ішкі дағдарыстық ахуалда қолданылғаны дұрыс. Бұл инфляцияның аз болуына ықпал етеді. Соған қарамастан, валюталық алыпсатарлыққа жол ашып, елде тұрақсыздықты дамыту қаупі бар.

Ұлттық банктің биржалық нарықтан қаржы алып, халықара­лық резервін көтергені белгілі. Мұндай жағдай соңғы бірнеше жылда әлденеше рет қайталанды.

– Егер ағымдағы жылы да Ұлттық банкте осындай жағдай қайталанса, яғни алтын-валюта резерві айналымдағы ақша массасынан бірнеше есе артық болса, елдегі ақша ресурстары шетелдердің экономикасын қол­дауға бағытталып, Қазақ­стан­ның қаржы игілігі резервтер орналасқан шетелдік қаржы институттары мен мемлекеттік органдарының төлем қабілетіне бағынышты болып қалады, – дейді Б.Зиябеков.

«Альпари» сараптамалық агент­тігі­нің өкілі Анна Бодрова­ның айт­қанына ден қойсақ, базалық ставка – ақша-несие сая­сатының құралы ғана, бұл ақша на­рығындағы номиналды банк­аралық ставкаларды реттеу үшін қолданылады. Ол мөлшер­леменің өзгергені инфляция па­ра­метрлеріне ақша нарығының пайыздық ставкалары мен айырбас бағамы арқылы әсер етеді. Базалық мөлшерлемені негізгі құрал ретінде анықтай отырып, орталық банк белгілі бір инфляция шегі мен айырбас бағамын қалыптастыру ниеті туралы жариялайды.

Қаржыгер Ілияс Исаев та Ұлт­тық банк 2016 жылдан бас­тап ақша-несие саясатының не­гізгі құралы ретінде базалық мөл­шерлемені қолданып келе жатқанын айтады. Сонымен қатар базалық мөлшерлеменің ма­ңызды практикалық қолдан­балары бар екенін айтқан сарапшы панде­миялық дағдарыс кезінде Ұлттық банк базалық мөлшерлемені түзету арқылы коммерциялық банктерге арзан өтімділікті ұсынады, инфля­ция­ны мақсатты диапазонда ұс­тап тұруға, банк жүйесін тұрақ­­тан­дыруға және теңгенің айыр­бас­­тау бағамының қысқа мерзімді ауытқу амплитудасын жанама түрде шектеуге көмектеседі.

Сарапшының пікірінше, базалық ставканың өзгеруінің ішкі нарыққа әсері дамыған ел­дер­мен салыстырғанда сонша­лықты мықты деп айтуға да кел­­мейді. Бұл объективті фак­тор­­ларға байланысты. Біз тәуел­сіздік жылдарында аймақ­тар­дың дербес банктері тұрмақ, сала­­лық банктерді дамыта алма­дық. Нәтижесінде жекеле­ген салалардың банктік қызметтер­мен қамтамасыз етілуі сын көтер­мейді. Банк жүйесіне назар аударар болсақ, соңғы жылдары жаңа­дан ашылып жатқан банктер жоқ, банктер бір-біріне жұтылып, іріленіп жатыр. Мұндай жағдайда салалық банктерді дамыту жайлы айтудың өзі мүмкін емес. Нарықтық экономикада монополия немесе олигополия бәсеке негізінде, оған қажетті жағдайлар жасалған жерде пайда болады.

 

Инвестициялық тартымдылық төмендеуі мүмкін

І.Исаев айтқандай, нарықтық экономикада монополия немесе оли­гополия орнаған жерде оның жұ­мысын бақылау қиынға соғады.

– Ұлттық банк табандылық таныт­паса, қаржы нарығы біразға дейін қосарланған пайыздық мөл­шерлеме жағдайында өмір сүреді. Ішкі нарықтың индикаторы сауда балансының жағдайына, тікелей шетелдік инвестицияларға, стра­тегиялық сауда серіктес­тері­міз­дің экономикалық жағ­дайына тәуелді. Өздігінен ел эконо­мика­сының сапалы және тұрақты өсуін қамтамасыз ете алмайды. ДСҰ жағдайына ендік. Қаржы саясатындағы кейбір көлеңкелі тұстар енді ғана жүйеленіп жатыр. Қолға алып үлгерген тір­ліктер – бір, үлгере алмай жат­қанымыз – мың, дейді ол.

Сарапшы ЕАЭО алдындағы мін­деттемелеріміз де бар екенін еске салды. Уақыт өткен сайын ЕДБ инвестициялық тартым­дылы­ғынан айырылып, қаржы олигархтары үшін пайдалы болудан қалып барады. Банктердің бір-біріне жұтылуы мен сатылуы соның дәлелі. Егер жағдай осылай жалғаса берсе банктер ДСҰ жағдайында да Ұлттық қорға немесе мемлекетке астыртын жағ­дайда қол жая беруі мүмкін. Осын­дай жағдайда Ұлттық банк­тің бұл шешімін не бел кетеді, не белбеу кетеді деп суреттеуге болады.

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Сартай батырдың ашамайы

Руханият • Бүгін, 08:07

Екпе салдыру – өз еркіңізде

Медицина • Бүгін, 07:54

Тарих ғылымының көшбасшысы

Оқиға • Бүгін, 07:54

Мұнайлы өңірге – мың доза

Медицина • Бүгін, 07:52

ДСҰ: Өтпелі кезең аяқталды

Экономика • Бүгін, 07:37

Әке жолын жалғар ұл

Аймақтар • Бүгін, 07:35

Ұқсас жаңалықтар