Қоғам • 02 Наурыз, 2021

Қара шаңырақтың қасиеті

496 рет көрсетілді

«Көп түрік енші алысып тарасқанда,
Қа­зақ­та қара шаңырақ қалған жоқ па?»,
деген жыр жасыны Мағжан Жұмабаевтың бұл екі жолының түп тамырында – әлім­сақтан келе жатқан тек тірегіміз, ұлттық жү­рек лүпілі жатқаны анық. Түркі дү­ние­сі қара шаңырақ деп таныған бүгінгі Қазақ елін, әлемнің қырықтан аса мемлекетінде тарыдай шашылып жүрген қандастарымыз да құт мекені санайды. Олар осы қасиетті қара шаңырағына арқа тіреп, басын сүйеп, бүкіл өмірін біте қайнастыру жолындағы ұмтылысын күн-түн ой-санасынан шығармай отырғаны да ақиқат.

Кімге де екі Отанының болуы екі та­лай, болса қауіпті. Екі Отаным бар деген­нің бір күні жүзі жарық бол­ғанымен, аяқ астынан аунап түсер заман туса, беті ша­рық болып қалуы да ғажап емес. Оны Отаны жоқ ала көңіл, сырты бүтін, іші түтін, түйткілі көп біраз ұлттардың қас-қа­ба­ғынан аңғару қиын болмаса керек. Бұл жағы­нан келгенде, бар қазақ шүкіршілік етеріміз сөзсіз. Себебі қара шаңыраққа ие бол­ған қазақтың арманы жоқ, көңілі бү­тін, ниеті асқақ десек, артық айтқандық бол­мас.

Әр отбасының өз қара шаңырағы болады. Ол киелі саналады. Қара шаңырақ еке­нін біліп барған адам, әсіресе сол отбасынан өсіп, өнген ұрпақ бұрын иіліп кіріп, көстеңдемей именіп отыратын болған. Сапарға шықса, не бір тілек жолына аттанарда, қиналған тұста, қы­сылған сәтте қара шаңыраққа кіріп тәу етуді парыз санаған.

Сол қара шаңырақтың түпкі мәні не дегенге келсек, ол – содан тараған бар­лық отбасы, ағайын ынтымағы, баба салтын сақтауы, ата-ана үлгісін үкілеуі, сол жолды жалғастыруы, сөйтіп, ауыл бірлігін, ел бірлігін арттыруы. Мұны ұлт ұйтқысына айналдыру, іркіттей іріт­пей, қалыбын бұзбай кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдыру. Бұл арқылы қа­ра шаңырақтың қоздап жататын отын сөн­дірмей, сөлін құртып, күлін шашып, құрдымға жібермей, дәстүрді толқын-толқын ұрпақ көкейіне берік сіңіру. Олардың әрқайсысы «ұл – қоныс, қыз – өріс» дегенді көкейлерінде жаңғыртып, қара шаңырақтың иесі ұл екенін, ұл болғанда ананың ақ сүтін сарқып емген кенже ұл екенін естен шығармайтын шындыққа бағыну.

Атадан жалғасқан әкенің қара ша­ңырағын ұстап қалған ұл мен келінге басқалардың ілтипаты ерекше болған. Бар дүние кенже баланың еншісі деп, оған ашкөздену ағаттық деп ұққан. Атаулы күндерде, Айт пен Наурыз мерекелерінде қара шаңырақтан аттап өтпей, сол үйден қадам ашуды бүкіл ауыл жұрты ойларына бекем ұстанған. Әсіресе, келіндер жағы қара шаңыраққа сәлем салып, қиып өтпей, кіріп тұруды қарыз деп білген. Тіпті қара шаңырақтың қасынан өтіп бара жатқандар ойқастамай ат тізгінін тартып, киелі үй, қасиетті мекен деп әйелдер жағы аттан түсіп, атын жетек­ке алып жаяу жүретін болған.

Сол қара шаңырақтан енші алған, өз алдына шаңырақ көтергендер үлкен- кішісіне қарай үлкен үй, үлкен отау, кіші отау, тағы да басқа деп жөніне қарай рет­телген.

Қара шаңырақ – қазақ үшін алтын дің­гек, үзілмей келе жатқан арқау еді. Қара шаңырақ – құс қонған айдын көл, ас­қар бел болып, айбыны да асқақ тұрар еді.

Сол қара шаңырақтың бүгінгі жай-күйі қалай екен деген сұрақ, көп жағ­дай­да мазаны ала береді. Керек десеңіз, қара шаңырақты ұмытқан қазақтар да жоқ емес секілді.

Заманға қарай үйдің формасы­ да, тұрмыс-тіршілік те өзгерді. Бірақ  түр-түсі­міз, тіл, дін, діліміз қалыбында. Бұ­рын­­ғылар бидің үйі болмаса да, би түсе­тін үй болсын деген аталы сөз қал­дырған екен. Иә, тілдегі, ділдегі, дін­дегі ала-құла­лықтың бары белгілі. Бірақ ұлттық мүд­деге келгенде, оны бұрын­ғыша көш жүре түзеледіге салып, береке-бірлікке табан тіресек, ын­тымақты істі алға оздыр­сақ ұтыл­маймыз.

Несін жасырамыз, қара шаңырақ қа­сиетті дегенді көбіміз ауызша тамсанып айтамыз. Бірақ сол қара шаңыраққа қарауыл болып отырғандар ауылда бар, қалада көк сүттей сұйылып бара жатқаны рас. Уақытты, дәуірді, жан бағысты көл­денең тартып көлгірситіндер табылады. Оны да жөнсіз дей алмаймыз, ұғамыз, түсінеміз. Дегенмен, ұлт ісі – ұлы іс екені еске түскенде, бәрін жиып қойып, ке­регесі сықырлап, шаңырағы шайқалып тұр­ған қара шаңырақты қайтсек қалпына келтіреміз деп бұлқынасың. Қолдан ке­летіні – қаламға жабысып, қағазға үңілу. Басқаға қауқар кем.

Кейде өркениетті елдерге жүгіне қа­ла­мыз. Дегенмен, сол өркениетті ел­дер­дің сыры ашылып, сықпыты көрі­ніп, ала-құла қоғамындағы қолай­сыздықтар алып ұшқан көңілді су сеп­кендей басады. Тіпті сол үрейді ұшы­ратын жат қылықтарын көре тұрып, өз жақсымызды әспеттеуге келгенде таршылық танытатынымыз да анық. Ұлт екенімізді ұқсақ әлгіндей «әй, кәпір-ай»-лардан бой тартуымыз керек. Егер сырттың мүддесін ішкі мүддеден жоғары қойсақ, ұрпақты келе­шекте аямай аздырып алуымыз кәдік. Беті аулақ, әйтсе де сақтанбасақ, көлгір­си берсек, қара шаңырақтай киелі ұғымды архаизмге жіберіп тынуымыз да мүмкін ғой.

Ұлтты сақтайтын – ұлттық құндылық, ұлттық үлгі, өнеге, бабалар дәстүрі, салт-сана. Осы ерекшеліктерімізбен қазақ болып көріне аламыз.

Қара шаңырақтың иесі мен дейтін ұл мен келін, расында осылар дейтін оның төңірегіндегілер де азайып барады. Кенже, кенже келінмен бірге тұратын ата-ана да кеміп барады. Оны айтасыз, қос мемлекет секілді ала көздесіп күн кешетіндер де баршылық.

Осындай әдеттен бе, қара шаңырақты былай қойып, жас шаңырақтардың ойраны шығып, ажырасу жағынан өзге жұрттардың алдына шығып кететін сәттер де жиіледі. Кемпір-шал күзетіп отырған қара шаңырақты «басып» алып, әлгі «күзетшілерді» жылатып, еңіретіп қарт­тар үйіне орналастыратындар да азая­тын түрі жоқ. Бұл қазаққа жат қы­лық еді, әлде қара шаңырақтың киесін біл­мей, қасие­тін кетірген соң, осыған жет­кізіп отыр ма екен?

Сұмырайдай сықиып келіп, дендеп еніп бара жатқан Еуропаның, қазір­ше елеусіздеу көрінетін үрейлі дәстүр­сымақтары жан шошытады. Оны айтасыз, етіміздің өлгені сонша, көз шіркінің көнгені сонша, қатігездікке, жат әдетке немқұрайды қарайтын болып алдық. Бізден аулақ, басқа да ғой дей саламыз. Осындайда Абайдың жиіркене айтатын өзімшілдік туралы байламы еске түседі.

Шынына келсек, түркінің қара ша­ңырағына ие қазақ жұртында оғаш әдет пен әдеп байқалмауы тиіс. Қара ша­ңырақты айтпағанда, Ресейдің білімдар ғалымы М.Шевченко «...Қа­зақтар – түркі­лердің атасы. Қазақстан ежелгі түркі жұр­тының бірден бір мұрагері болып табы­лады», деген байламы еске түскенде, мұра­Гер неге соған сай болмайды деуге тура келеді.

Бұл заман емес, бодан кезде сол мұра­герге, яғни қазақтарға қарағандар «е, қой­шы» демесін деп, «Қазақ – баладай аңғал, сүттен ақ, судан таза, бүлінбеген халық» екенін айтып, соның тұнығын лай­ламай, бастау басында сақтап қалуы үшін өздерін құрбандыққа байлап, «Бізді ұлтшыл қылған нәрсе – біздің кемдікте, қорлықта жүргеніміз, көрінгеннен соққы жегеніміз», деген Әлихан Бөкейханның халқым деген берік байламын орнықтыру, қара шаңырақты сақтап қалу: «Шын бақ – ата-ананың махаббаты мен балалардың таза жүрегінде», деген Шәкәрімнің түйіні ақиқаттың ақ жолы деп білеміз.

 Ендеше, «Біз қазақ халқы деп тудық, сол халық деп дүниеден өтеміз де. Басқа ой-пікір болған емес, болмайды да», деп­ алмас­тай жарқылдаған Алаштың қайраткері Әлім­хан Ермекұлы айт­пақшы, әр қазақ қазақ екенін намыс­пен ойлап, армен топшы­ласа елдігіміз мәңгілік болары хақ. Сонда ғана қара шаңырақ шайқалмай, сақ­талады. Киесі шаңырағына қайта қонып, қасиеті артып, қадірі ұрпақтың ой-санасында бекіп, қарттар үйіне қазақтың ақ сақалды атасы мен ақ жаулықты анасы түрлі сылтаулармен тоғытылмайды, сүй­­релеп апарып өткізе салу тыйылады. Ата-ана, келін-бала төртеуі түгенденіп, қара шаңырақтың берекесі кіреді. Ар алға озып, қара шаңырақтың уығы сиремейтін болады.

 

Сүлеймен МӘМЕТ,

журналист

Соңғы жаңалықтар

Ақыл алыбы

Руханият • Кеше

Шығыстанудың биік шынары

Әйел әлемі • Кеше

Бейқамдық белең алып тұр

Коронавирус • Кеше

Үлкен қалада адасу

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар