Қазақстан • 03 Мамыр, 2021

Қазақ миссиясы. Ол не?

270 рет көрсетілді

Өткен ғасырларда қазақ даласын отарлаудың бір бағыты – түркітектес халықтарды шоқындыру болды. Осы орайда, 1881 жылы Томск губерниясы Бийск округіндегі моңғол-түркі (алтай, тыба, хакас т.б.) халықтарын шоқындыруға арналған Алтай миссиясы құрылды. Сөйтіп, аталмыш миссия жұмысын Бийск уезінде 1760 жылдан бері өмір сүріп келе жатқан қазақтарды шоқындырудан бастады.

Коллажды жасаған Амангелді Қияс, «EQ»

Бұл оқиға жайлы «Қазақ» газе­тінің 1917 жылғы №235 санын­да Том губерниясы, Бийск уезі, Шарғы ауылында тұратын Иван Семенович Кусков деген қазақтың (қазақша аты-жөні – Сағындық Тұяқұлы) мақаласы жарияланған екен. Онда: «Біз 100 үйден астам қазақ бармыз. Ата-бабамыз орысқа кіріптар болып шоқынып кетті», деп жазады (Мәмбет Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. Алматы, «Са­нат», 1995 ж. 76-б).

Жоғарыдағы Алтай миссиясы негізінде 1882 жылы Қазақ миссиясы құрылып, бұл миссия өз жұ­мысын Семей облысынан бас­тап, Ямышев (Тұзқала) өңірінде тұ­рақты жүргізді. Себебі бұл бекі­ністе осы іспен айналысатын арнайы жарақтанған орталық болды.

Азғана жылдың ішінде бұл өңірде шоқынған қазақтар қоныс­танған елді мекен пайда болды. Қазіргі ШҚО қарасты Белқарағай ауданы жеріндегі Ново-Нико­лаев­ка ауылының бұрынғы атауы шоқынған қазақтар бөлек қоныс­танғандықтан «Шоқыншы ауыл» деп аталды.

Патша шенеуніктері тарапынан христиан дінін қабылдаған қазақтарға көмек көрсету және олардың құқын қорғау туралы ерекше нұсқаулар болды. Құнарлы жерді меншіктеуге, кәсіпшілікпен айналысуға, тегін несие алуға келгенде оларға орыстармен бірдей жеңілдіктер берілді. Сыйлық ре­тінде ақшалай қаражат та бөлінді.

Архиерей басқармасының заң жүзінде бекітілген нұсқауында: «Христиан дінін қабылдаған қа­зақтар өзінің ауылында тұра бе­реді немесе қырдағы орыс тұрғын­дарының арасына көшіп келуіне де болады, олар тиісті құқықтың бәрін пайдалана алады», – дейтін жаңа бап енгізілді. Тіпті қазақтар хрис­тиан дінін қабылдаған жағдайда олардың жергілікті әкімдікке, үкі­метке, патша ағзамға жазған арыз-шағымы басқалардан бұрын ескерілетіні жайлы шешім болды.

 Священник Иоанн Никольский 1893 жылы Семей облысының губернаторына жазған хатында, шоқынған қазақтарға арнайы жер бөліп, оларды туыстарына қоспай, мұсылман ықпалынан жырақ ұстауды ұсынса, «Қазақ миссионерлік қоғамы» шоқынған қазақтарды орыстармен қосып жаңа ауыл жасап аралас отырғызса, жаңа шоқынғандар орыстың әдет-ғұрпын, салт-сана, тілін, христиан дінінің міндеттерін, жер өңдеу ісін, ауыл шаруашылығын жүргізуді тез үйренеді деп үкіметке баяндайды.

Сол сияқты, Тобыл епархиясы­ның архиепископтары 1893 жылы жазған «Краткий очерк миссионерства Тобольской» атты баяндау очеркінің 4-ші тарауы «Миссия противомусульманская-киргизская» деп аталады. Бұл тарауда қазақтарды христиан дініне кір­гізудің негізі айла-шарғылары ай­ты­лады. Осында баяндалуы бо­йынша:

Біріншіден, қазақтар өздерінің билерін, үлкендерін керемет сыйлайды. Сондықтан бірінші кезекте қазақтардың билерін, үлкендерін христиан дініне кіргізу үшін миссионерлер бар мүмкіндікті пайдаланып жұмыс істеу керек. Егер қазақтың билері христиан дініне кірді деген сөз, сол ауылдың тұр­ғындары түгелімен христиан дінін қабылдады деген сөз.

Екіншіден, қазақтарды хрис­тиан дініне көптеп кіргізу үшін, алдымен оларға арақ ішкізуді үйрету керек. Арақты қазақтар өзді­гінен ішпейді. Сондықтан қа­зақ жігіттерін орыс қыздарына үйлендіру қажет. Сонда орыс қыз­дары қазақ жігіттеріне арақты қол­дан қалай жасайтынын үйретіп, әрі ішуді де үйретеді. Бұлардан ту­ған балалар христиан дінін еш қиын­дықсыз қабылдайды. Бұл үшін миссионерлер бар ынтасымен жұмыс істеп, екі жақты да ақшалай сыйлықтармен қамтамасыз етіп отыру керек, – делінген.

Сол сияқты, қазақтан шыққан оқымысты Шоқан Уәлиханов өзі­нің «Даладағы мұсылмандық ту­ралы» мақаласында: «Еуро­па өрке­ниетіне қол жеткізбесе қырғыз (қазақ) халқының жойылып кету қаупі тұр. Соңғы кездері Сібір басшылығы ислам дініне қатысты қателіктерге ұрына бас­тады. Шо­қынған қазақтардың даладан ке­туінің қазақ халқы үшін еш әсері жоқ. Біздің қолымызда қанша қазақ христиандықты қабылдағаны жайлы дерек жоқ. Ал олардың саны біз ойлағандай аз емес. Кейбір орыс-казак стан­саларында тең жартысы шо­қын­ған қазақтар тұрады, мысалы, «Ямышевкада»...», дейді.

Алаш көшбасшысы Әлихан Бө­кейхан 1910 жылы императорлық Ресейдің көптомдық тарихнамасында жариялаған «Қазақтар» атты еңбегiнде мынандай мәлiмет келтiредi: Ақмола облысының бiр мұсылман азаматы дiнiмiздi тү­генше деген священник қорлады деп Омбы епархиясының архиепископтарына арыз жазады. Бұл арызды қараған дiни орын: «Батыл арызқой қазақ Түркияда емес, православ-христиан дiнiндегi Ресейде тұратынын ұмытқан екен. Өзгерiссiз қалсын!» деген қарар қабылдайды.

Сол сияқты1886 жылғы бір құжатта: «Миссионерлер қа­зақ­тарға қасиетті шоқынуды қа­был­дату үшін барлық тәсіл­ді, қулық-сұмдықты, тіпті арсыз­дық­пен күш қолдануды, аяусыз кек алуды да пайдаланды», деп жазылған.

Негізінен алғанда христиан дінін қабылдағандар кедей қа­зақ­­тар екен. Бұлай жасауына тұр­мыстық жағдай әсер кеткен. Айталық, Сібір қазақтарын басқару жайлы 1868 жылы қабылданған ереженің бір тармағында: «...бұ­ған дейін правословие дінін қабыл­даған қазақтардың бәрі шекара маңында көшіп жүрген кедейлер. Олардың дінін ауыстыру себебі, өз діндерінен бас тарту емес, жеке бас тұрмыстық есепте жатыр...», деген қорытынды айтылған.

Бұдан басқа, патша шенеу­нік­тері керек кезінде қылмыс жа­саған қазақтарды қорқыту, зор­лау арқылы да христиан діні­не кіргізіп отырған. Егер қыл­мыс жасаған қазақ христиан діні­не кірсе, 1848 жылғы рефор­маның 78-тармағы бойынша жеңіл­де­тілген жаза ретінде әскерге және Сібірге жер аударылды. Осындай жеңілдетілген жазаға ілігу үшін түр­медегі көптеген қазақтар 1848 жыл­ғы 1 қарашада Орынбор шекара комиссиясының азаматтық сотына өздерін христиан дініне кіруіне рұқсат етіңіз», деп арыз бер­ген. 1897 жылғы жалпы ресей­лік халық санағында 660 қазақтың шоқынғаны көрсетілсе, 1911 жылы бұлардың саны 2659-ға жеткені айтылады.

Бірақ дала қазақтары миссионерлер ісіне қарсыласып бақты, тіпті орыс-казак стансаларын жа­ға­лап шоқынды атанып жүрген ағайын-туыстарын өз орталарына күштеп көшіріп алып, байырғы ата-баба діні исламмен қайта қауыштырып, алдына мал салып беріп отырды.

Тарихшы И.Беляев өзінің 1901 жылы жарық көрген зерттеу ең­бегінде: «Қазақтар өздерінің туыс­тарының христиан дініне өтуіне өлердей қарсы. Шоқынған қазақтар поселкеге кіріп келген қаһарлы салт атты қазақтарды көргенде миссионерлердің құша­ғына қашып тығылады. Өйткені олар жемтік іздеп келген аш қас­қырдай алақ-жұлақ етіп, шо­қынған туыс­тарын ұстап алып далаға қа­­рай ала қашады», деп жазады (Беляев И. (прот.) Русские мис­сии на окраинах. Историко-этногра­фический очерк.типография П.П. Сойкина. – СПБ, П.П. 1912, стр-264).

Ол заманда христиан дінін қа­былдаған қазақтар ел ішінде тұра алмайтын. Оларды басқа қазақтар «діннен безген шоқынды» деп сүргінге түсірген, тіпті өлтіріп те жіберген. Оған бір дәлел, 1869 жылы Семей өңірінде өткен Қара­мола сиезінде халық: христиан дінін таратушылардың ісіне жол бермеу; шоқынған қазақты ешкім жолатпау; шоқынған қазақты то­нап немесе өлтірсе ешкім жа­уап бермейді, – деген шешім қа­былдайды.

Осындай қарсылықтардың нәтижесінде миссионерлер күллі қазақ даласын игере алған жоқ. Ресеймен шекара шебіндегі кедейлер, одан қалды орыс-казак стансалары мен бекет-бекіністерді жағалаған жатақтар ғана жүрдім-бардым шоқынды. Тіпті үкімет тарапынан шоқынған қазақтарға көрсетілуі тиіс жеңілдіктерді пайдалану үшін жүргендер де болды.

Мысалы, қазақ даласына хрис­­тиандықты таратуға кел­ген миссионер Филарет Синь­ков­­ский: «...жаңадан шоқын­ды­рыл­ған­дардың өмірін бақылау­дан көрініп отырғандай, олар өздері қабылдаған дінге барын­ша немқұрайды қарайды және тереңірек игеруге мүлде құлы­қ­сыз», деп жазады.

Сол сияқты, жергілікті халық­тың христиан дінін қабылдаушы жекелеген қазақтармен қатына­сын мынадай оқиғадан көруге болады. Зайсан уезіндегі Федо­ров кен орнының қазақ жұмысшы­лары бақылаушы, шоқынған қазақ Мойсей Петровты өздері­нің нағыз жауы ретінде қабыл­дайды. Жергілікті үкімет пен кен әкімшілікке сүйенген М.Пет­ров өз қандастарына болымсыз күнәсі үшін қатаң шара қолданады. Бұған жауап ретінде қазақ жұмысшылары оны дереу бақылаушылықтан босатуды, егер бұл талап орындалмайтын болса, оны өлтіретіндіктерін мәлімдейді. Кен әкімшілігі жұмысшылар талабын орындамаған соң, олар ереуілге шығып, М.Петровты сабайды. Ереуілді басуға келген полиция уряднигі Калеевтің талабына жұмысшылар «Шошқа Мойсейді кен өндірісінен әкетпейінше, олар жұмысқа шықпайтындықтарын» мәлімдейді.

Сөзімізді түйіндеп айтар бол­сақ, қазақтар ар-ождан және иман тазалығы үшін жоғарыдағыдай әртүрлі сипатта үнемі күресіп отыр­­ғаны байқалады.

 

Соңғы жаңалықтар

Ұрланған 28 көлік табылды

Оқиға • Бүгін, 15:11

Атырауда 23 адамды шаян шаққан

Аймақтар • Бүгін, 13:35

Спорт жаңалықтарына шолу

Спорт • Бүгін, 09:11

Ұқсас жаңалықтар