Қоғам • 29 Маусым, 2021

Қызғаныш философиясы

311 рет көрсетілді

Адамзат танымында қызғану немесе қызғаныш деген бар. Қызғаныш ол – үлкен абырой. Бұл жерде, басын ашып айтқан жөн сияқты: абыройлы қызғаныш пен күнделікті адамдар арасында болып жататын пендауи қызғаныш екеуі екі басқа.

Ұлы да, абыройлы қызғаныш дегеніміз не? Айталық, Тәңір әрбір ұлтқа меншіктеп берген қасиеттері бар. Олар: тілі мен ділі, малы мен жаны, тарихы мен тамыры, салты мен дәстүрі, мінезі мен танымы, ақылы мен парасаты, білімі мен білігі, әдептері мен тұрмыстық өмір сүру дағдысы, өнері мен мәдениеті, әні мен жыр-дастаны, сондай-ақ ата-бабасынан бері мәңгілік мұра болып келе жатқан атамекені, кір жуып, кіндік кескен қарамекені, байлығы мен дәулеті, тағысын тағылар. Осы қасиеттер халықтарды бір-бірінен ажыратып, ерекшелеп тұрады. Бір халықтың жойылып кетуіне басты себеп, әу баста Тәңір сыйлап берген жоғарыдағы қасиеттерінен айырылуы.
Бұған себеп сол халықтың – қызғану, қызғаныш түйсігінің жоғалуы. Үлкен қыз­ғаныш ол – қорғаныс. Яғни Тәңір берген ұлт­тық қасиеттеріңді басқадан қызғану, сол арқылы оның құнсыздануына жол бермеу. Айта­лық, қазақ руханиятын басқа жұрттың басып-жаншуынан, тозғындатуынан қызғану. Нақты­рақ айтқанда, Ұлы далада қалыптасқан ұлы мәдениетімізді – Батыс пен Шығыстың жат идеоло­гиясынан қызғану.
Қызғаныш қасиетінен айырылған халықтың ең әуелі ұлтына деген махаббаты жойылады. Өйткені махаббат пен қызғаныш құстың қос қанаты іспеттес. Бірі жоғалса, екіншісі табиғи жолмен санадан ығысып, бойдан шығып кетеді. Сөйтіп, махаббат пен қызғанышы құры­ған жұрт табиғи адалдығынан айырылады. Қоғамда әділетсіздік пен пайдакүнемдік үстем­дік құрады, жойдасыз қиянат басталады. Оған білімсіздік қосылады.
Сөйтіп, қызғаныш қасиетін жоғалтқан халық «еліктеу» дейтін дертке ұрынады. Бұн­дай кесапатқа шалдыққан қауым өзі еліктеген жұрт­тың құлына айналады да, басқа қауымның мәдениетін, тілін, өнерін дәріптейтін сорлы күйге ұшырайды. Бұдан өткен қорлық жоқ. Ең жаманы еліктелген мәдениет еліктеушіге керемет үлгі ретінде насихатталып, жетістікке жетудің даңғыл жолы болып бекиді.
Мысалы, Кеңес өкіметі алғаш құрылған жылдары Одақ бойынша жеке ұлт ретінде 194 халық-этнос ресми тіркелсе, Одақ құлаған 90-жылдары осылардан 100-і ғана аман қа­лыпты. 50% халық жоқ. Шын мәнінде, бұл халықтар жер беті­нен жойылып кеткен жоқ. Қазір де бар. Бірақ жоғарыдағы дара этнос ретін­­дегі қасиет­теріне ие бола алмағандықтан, өз қасиетін қызғана алмағандықтан, жаттың үс­­тем пиғы­лынан қорғай алмағандықтан, ең бас­­­­тысы еліктеу дертіне ұрынғандықтан ұлт ре­тін­де өмір сүруден қалды. Басын ашып ай­тар бол­сақ, басқа жұрттың «қаңсығын» қабыл­­­­­даған­дықтан, сол жұрттың жұрағатына айналды.
Бір ұлттың жоғалуы – генетикалық емес, рухани құбылыс. Яғни ұлт өзінің Тәңір берген дара қасиеттерінен бас тартқан жағ­дайда ұрмай-соқпай, оба тиіп қырылмай, қан майданда қаза таппай-ақ өзінен өзі жоғалады.
Жоғарыда біз атап өткен ұлттық дара қасиет­тердің ішінде ұстын іспеттес, барлы­ғын маңайына топтастырып, тапжылтпай ұстап тұратын негізгі қасиеттер болады. Ол – тіл. Қайран Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы «Тілі жоғалған ұлттың өзі де жоғалады» деп дәл айтқан. Тіл бірлігінен айырылған этностың басқа ұстындары уақыт өткен сайын, ыдырайды. Мысалы, қатерлі ісік вирусы адам ағзасын­да пайда болып, уақыт өте келе басқа ағзалар­ды зақымдап, ақыр аяғында өлтіріп тынатыны сияқты.
Үлкен ғұлама ғалым Хасан Басри «Өзінің Құдай берген қызғаныш қасиеттерінен айы­рылған халық қорлануға лайық» депті. Өте ауыр тұжырым. Бүгінгі қазақ халқының мың­даған жылдар жер бетінен жойылып кет­пей осы ғасырға аман жетуі бойындағы қыз­ғаныш қасиетін сақтай білуінде екені анық. Мысалы, даңғыл жырау Дулат Бабатайұлы «Ақжайлау мен Сандықтас» атты жырында: «Атамның қонған қонысы, Аққан бұлақ сай-салаң, Шытырман тоғай айналаң, Мендей сені қызғанар, Бауырыңда өскен бай-балаң, Көл қорыған қызғыштай, Сен десе салам байбалам...» деп жырласа, үлкен қаламгер Сафуан Шаймерденов «Ит ашуы» атты хикаятында, Лезбай атты қойшы күзеуге көшіп бара жатып қара тонын жұртта қалдырады. Қойшының Марғау деген ақылды иті жұртта қалған тонды айналшықтап кете алмай, елсіз далада қала береді. Қарлы боранда тастың ығын паналап, аш бөрілермен алысып, небір мехнат кешеді. Сөйтіп жыртық тонды қорғап, бес ай арпалысады. Аңға шыққан біреу жолықпағанда, ақылды ит қу далада қара тонды басқадан қызғанып жата берер ме еді, кім білсін... Расын айтқанда, қазіргі қазақ руханиятының тірек қасиеттерін қорғауды осы Марғаудан үйренгеніміз жөн сияқты.

Соңғы жаңалықтар

Шерхан Мұртазаның үйі

Әдебиет • Кеше

«Жасыл» аймақта екі өңір

Коронавирус • Кеше

Бүгін - Аналар күні

Қазақстан • Кеше

Әлемде эпидахуал қандай?

Әлем • 18 Қыркүйек, 2021

Токио марафоны 2022 жылға шегерілді

Спорт • 18 Қыркүйек, 2021

Алматыда тау бөктері өртеніп жатыр

Аймақтар • 18 Қыркүйек, 2021

Ұқсас жаңалықтар