Қаржы • 06 Желтоқсан, 2021

Ұлттық қор тарыққанда демеу болады

122 рет көрсетілді

Елбасы Н.Ә. Назарбаев «Тәуелсіздік тағылымы» мақаласында Тәуелсіздіктің үшінші онжылдығының басында Қазақстан ресурстар мен тәжірибе жинақтап, экономикалық жаңғыртуды, инфрақұрылымды жаңартуды және шикізаттық тәуелділіктен алшақтауды жүзеге асыра бастағанын атап өтеді. Осы күрделі міндетті шешу процесінде жаңғыруға жол ашатын ресурстарды жинақтаудың негізгі құралына айналған Қазақстанның Ұлттық қоры маңызды рөл атқарады. 

Тұңғыш Президент «Қамданған қапы қалмайды» деп атап өткендей, расымен, Елбасының «Ертеңін ойлаған ел ғана озады. Болашақ ұрпағымыз ештеңеден тарылмауы үшін Ұлттық қор мен алтын-валюта қорын жасақтап, оған мол қаржы жинақтадық. Дәл осы мол қаражат пандемия кезінде бізге көмек болды» дегенімен келіспеуге болмас.

Қазақстанның Ұлттық қоры әлем­дік мықты дағдарыстардың ең қиын кезеңдерінің өзінде және әлемдік нарықтардағы тұрақсыздық жағда­йында оның тұрақты жұмыс істеуін қамта­масыз ете отырып, ел экономикасын басқару жүйесінің маңызды элементіне айналды. Қор Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 23 тамыздағы Жарлығымен құрыл­ды, 2001 жылғы қаңтарда оған алғаш­қы қаражат түсті, сол кезде Қазақ­стан Республикасы Прези­денті­нің 2001 жылғы 29 қаңтар­дағы Жарлығымен Қазақстан Республи­касының Ұлттық қорын басқару жөніндегі кеңес құрылды. Қордың құрылуы тәуелсіздіктің алғашқы онжыл­дығында Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаев жүргізген негізгі эконо­ми­калық реформалардың маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болды.

Құрылған кезде Ұлттық қор кем дегенде ТМД елдері мен жалпы постсоциалистік мемлекеттер арасындағы бірегей институт сипатында болады. Ол кезде егеменді әл-ауқат қорларын құру тәжірибесі кең таралмаған болатын және мұндай профильдегі қолданыстағы инсти­туттардың функциялары бірша­ма өзгеше еді. Сонымен қатар бірінші кезекте болашақ ұрпақ үшін табиғи рентадан ақша жинауды болжады. Қазақстанның осы жинақтау ғана емес, сонымен қатар тұрақтандыру функ­циясы бар Ұлттық қоры әлемдік нарық­тардағы өсіп келе жатқан турбу­ленттіліктің күрделі жағдайларында экономиканы реттеудің озық, өзекті және өте уақтылы құралына айналды.

Қалыптасуының негізгі көзі мұ­най кәсіпорындарының салықтары бол­ған Ұлттық қор тез толықтыры­лып, қарқынды түрде өсті. Егер бірінші жылдың соңында (2001) оның көлемі 1 240 млн болса, он жылдан кейін ол 25 есе өсіп, шамамен 31 млрд жинақталды. Қордың ресурстары 2008-2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде экономиканы тұрақтандыру үшін белсенді пайдаланылғанына қарамастан өсіп отырды. Қор активтерінің ең жоғары көлемі 2014 жылғы тамызда байқалды, ол кезде 77 млрд қаражат жинақталған болатын. Бұл сол жылдың ІЖӨ-нің 35%-на тең болды.

Ұлттық қорды қалыптастыру және жұмсау контрциклдік қағидат бойынша жүзеге асырылады. Яғни қолайлы жағдай кезеңінде ол әлемдік нарықтардағы жоғары бағалардан едәуір кіріс алатын мұнай секторы­нан түсетін ірі салық түсімдері есебі­нен толықтырылады, ал күрделі ке­зең­дерде қордың қаражаты сыртқы дағдарыс факторларының әсерін бейтараптандыру үшін экономиканы жоғары көлемде қолдауға жұмсалады. Соңғы жылдары әлемдік нарықтардағы дағдарыстық құбылыстар жиілеп, күшейе түсті, ал шикізаттың әлемдік бағасы салыстырмалы түрде төмен деңгейде қалып отырғандықтан, Ұлттық қордың қаражаты азая бас­тады. Жалпы, бұл қалыпты жағдай, өйткені қордың басты міндеті – экономиканы тұрақтандыру және елде экономикалық дағдарыстардың туындауына жол бермеу. Ол үшін «қиын жылдары» жинақталған қаражатты жұмсау талап етіледі.

Экономикадағы жағдай тұрақ­танған сайын Ұлттық қордан бюджетке трансферттер азаяды, әлемдік на­рықтардағы бағаның өсуі түсімдердің өсуіне әкеледі және қор қайтадан өсе бастайды.

Сонымен қатар қордың жинақтау функциясы, оның міндеті болашақ ұрпақ үшін ақша жинақтау құралы болу да басым бағыт болып қала береді, сондықтан тұрақтандыру мақсаттарына қаржы ресурстарын жұмсау нормативтік шектеулерге ие. Олар ерекше құжатпен – Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының қара­жатын қалыптастыру және пайдалану тұжырымдамасымен белгіленген және қордан түсетін трансферттер­ді оның төмендетілмейтін қалдығы ІЖӨ-нің 30%-ынан кем болмайтындай етіп шектейді. Осылайша, қор көлемін жеткілікті жоғары деңгейде сақтау қамтамасыз етіледі, бұл оған алдағы уақытта да ұзақ мерзімді перс­пективада Қазақстанның ұлттық экономикасын қолдау және дамыту функциясын орындауға мүмкіндік береді.

 

Вячеслав ДОДОНОВ,

экономика ғылымдарының докторы, Президент жанындағы ҚСЗИ бас ғылыми қызметкері

Соңғы жаңалықтар

Доллар арзандады

Экономика • Бүгін, 15:50

Вакцина салдырғандар саны артты

Коронавирус • Бүгін, 09:17

1227 қазақстандық індеттен сауықты

Коронавирус • Бүгін, 09:08

Ұқсас жаңалықтар